युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

पूर्वरूपाणि मे राजन् पुरुषस्य भविष्यतः । (१।२)

पराभविष्यतश्चैव त्वं मे ब्रूहि पितामह ॥ (१।३)

भीष्म उवाच । (२।१)

मन एव मनुष्यस्य पूर्वरूपाणि शंसति । (२।२)

भविष्यतश्च भद्रं ते तथैव नभविष्यतः ॥ (२।३)

अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । (३।१)

श्रिया शक्रस्य संवादं तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ (३।२)

महतस्तपसो व्युष्ट्या पश्यंल्लोकौ परावरौ । (४।१)

सामान्यम् ऋषिभिर् गत्वा ब्रह्मलोकनिवासिभिः ॥ (४।२)

ब्रह्मैवामितदीप्तौजाः शान्तपाप्मा महातपाः । (५।१)

विचचार यथाकामं त्रिषु लोकेषु नारदः ॥ (५।२)

कदाचित् प्रातर् उत्थाय पिस्पृक्षुः सलिलं शुचि । (६।१)

ध्रुवद्वारभवां गङ्गां जगामावततार च ॥ (६।२)

सहस्रनयनश्चापि वज्री शम्बरपाकहा । (७।१)

तस्या देवर्षिजुष्टायास्तीरम् अभ्याजगाम ह ॥ (७।२)

तावाप्लुत्य यतात्मानौ कृतजप्यौ समासतुः । (८।१)

नद्याः पुलिनम् आसाद्य सूक्ष्मकाञ्चनवालुकम् ॥ (८।२)

पुण्यकर्मभिर् आख्याता देवर्षिकथिताः कथाः । (९।१)

चक्रतुस्तौ कथाशीलौ शुचिसंहृष्टमानसौ । (९।२)

पूर्ववृत्तव्यपेतानि कथयन्तौ समाहितौ ॥ (९।३)

अथ भास्करम् उद्यन्तं रश्मिजालपुरस्कृतम् । (१०।१)

पूर्णमण्डलम् आलोक्य तावुत्थायोपतस्थतुः ॥ (१०।२)

अभितस्तूदयन्तं तम् अर्कम् अर्कम् इवापरम् । (११।१)

आकाशे ददृशे ज्योतिर् उद्यतार्चिःसमप्रभम् ॥ (११।२)

तयोः समीपं सम्प्राप्तं प्रत्यदृश्यत भारत । (१२।१)

तत् सुपर्णार्कचरितम् आस्थितं वैष्णवं पदम् । (१२।२)

भाभिर् अप्रतिमं भाति त्रैलोक्यम् अवभासयत् ॥ (१२।३)

दिव्याभिरूपशोभाभिर् अप्सरोभिः पुरस्कृताम् । (१३।१)

बृहतीम् अंशुमत्प्रख्यां बृहद्भानोर् इवार्चिषम् ॥ (१३।२)

नक्षत्रकल्पाभरणां ताराभक्तिसमस्रजम् । (१४।१)

श्रियं ददृशतुः पद्मां साक्षात् पद्मतलस्थिताम् ॥ (१४।२)

सावरुह्य विमानाग्राद् अङ्गनानाम् अनुत्तमा । (१५।१)

अभ्यगच्छत् त्रिलोकेशं शक्रं चर्षिं च नारदम् ॥ (१५।२)

नारदानुगतः साक्षान्मघवांस्ताम् उपागमत् । (१६।१)

कृताञ्जलिपुटो देवीं निवेद्यात्मानम् आत्मना ॥ (१६।२)

चक्रे चानुपमां पूजां तस्याश्चापि स सर्ववित् । (१७।१)

देवराजः श्रियं राजन् वाक्यं चेदम् उवाच ह ॥ (१७।२)

का त्वं केन च कार्येण सम्प्राप्ता चारुहासिनि । (१८।१)

कुतश्चागम्यते सुभ्रु गन्तव्यं क्व च ते शुभे ॥ (१८।२)

श्रीर् उवाच । (१९।१)

पुण्येषु त्रिषु लोकेषु सर्वे स्थावरजङ्गमाः । (१९।२)

ममात्मभावम् इच्छन्तो यतन्ते परमात्मना ॥ (१९।३)

साहं वै पङ्कजे जाता सूर्यरश्मिविबोधिते । (२०।१)

भूत्यर्थं सर्वभूतानां पद्मा श्रीः पद्ममालिनी ॥ (२०।२)

अहं लक्ष्मीर् अहं भूतिः श्रीश्चाहं बलसूदन । (२१।१)

अहं श्रद्धा च मेधा च संनतिर् विजितिः स्थितिः ॥ (२१।२)

अहं धृतिर् अहं सिद्धिर् अहं त्विड् भूतिर् एव च । (२२।१)

अहं स्वाहा स्वधा चैव संस्तुतिर् नियतिः कृतिः ॥ (२२।२)

राज्ञां विजयमानानां सेनाग्रेषु ध्वजेषु च । (२३।१)

निवासे धर्मशीलानां विषयेषु पुरेषु च ॥ (२३।२)

जितकाशिनि शूरे च संग्रामेष्वनिवर्तिनि । (२४।१)

निवसामि मनुष्येन्द्रे सदैव बलसूदन ॥ (२४।२)

धर्मनित्ये महाबुद्धौ ब्रह्मण्ये सत्यवादिनि । (२५।१)

प्रश्रिते दानशीले च सदैव निवसाम्यहम् ॥ (२५।२)

असुरेष्ववसं पूर्वं सत्यधर्मनिबन्धना । (२६।१)

विपरीतांस्तु तान् बुद्ध्वा त्वयि वासम् अरोचयम् ॥ (२६।२)

शक्र उवाच । (२७।१)

कथंवृत्तेषु दैत्येषु त्वम् अवात्सीर् वरानने । (२७।२)

दृष्ट्वा च किम् इहागास्त्वं हित्वा दैतेयदानवान् ॥ (२७।३)

श्रीर् उवाच । (२८।१)

स्वधर्मम् अनुतिष्ठत्सु धैर्याद् अचलितेषु च । (२८।२)

स्वर्गमार्गाभिरामेषु सत्त्वेषु निरता ह्यहम् ॥ (२८।३)

दानाध्ययनयज्ञेज्या गुरुदैवतपूजनम् । (२९।१)

विप्राणाम् अतिथीनां च तेषां नित्यम् अवर्तत ॥ (२९।२)

सुसंमृष्टगृहाश्चासञ् जितस्त्रीका हुताग्नयः । (३०।१)

गुरुशुश्रूषवो दान्ता ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः ॥ (३०।२)

श्रद्दधाना जितक्रोधा दानशीलानसूयकाः । (३१।१)

भृतपुत्रा भृतामात्या भृतदारा ह्यनीर्षवः ॥ (३१।२)

अमर्षणा न चान्योन्यं स्पृहयन्ति कदाचन । (३२।१)

न च जातूपतप्यन्ते धीराः परसमृद्धिभिः ॥ (३२।२)

दातारः संगृहीतार आर्याः करुणवेदिनः । (३३।१)

महाप्रसादा ऋजवो दृढभक्ता जितेन्द्रियाः ॥ (३३।२)

संतुष्टभृत्यसचिवाः कृतज्ञाः प्रियवादिनः । (३४।१)

यथार्थमानार्थकरा ह्रीनिषेधा यतव्रताः ॥ (३४।२)

नित्यं पर्वसु सुस्नाताः स्वनुलिप्ताः स्वलंकृताः । (३५।१)

उपवासतपःशीलाः प्रतीता ब्रह्मवादिनः ॥ (३५।२)

नैनान् अभ्युदियात् सूर्यो न चाप्यासन् प्रगेनिशाः । (३६।१)

रात्रौ दधि च सक्तूंश्च नित्यम् एव व्यवर्जयन् ॥ (३६।२)

काल्यं घृतं चान्ववेक्षन् प्रयता ब्रह्मचारिणः । (३७।१)

मङ्गलान् अपि चापश्यन् ब्राह्मणांश्चाप्यपूजयन् ॥ (३७।२)

सदा हि ददतां धर्मः सदा चाप्रतिगृह्णताम् । (३८।१)

अर्धं च रात्र्याः स्वपतां दिवा चास्वपतां तथा ॥ (३८।२)

कृपणानाथवृद्धानां दुर्बलातुरयोषिताम् । (३९।१)

दायं च संविभागं च नित्यम् एवानुमोदताम् ॥ (३९।२)

विषण्णं त्रस्तम् उद्विग्नं भयार्तं व्याधिपीडितम् । (४०।१)

हृतस्वं व्यसनार्तं च नित्यम् आश्वासयन्ति ते ॥ (४०।२)

धर्मम् एवान्ववर्तन्त न हिंसन्ति परस्परम् । (४१।१)

अनुकूलाश्च कार्येषु गुरुवृद्धोपसेविनः ॥ (४१।२)

पितृदेवातिथींश्चैव यथावत् ते ऽभ्यपूजयन् । (४२।१)

अवशेषाणि चाश्नन्ति नित्यं सत्यतपोरताः ॥ (४२।२)

नैके ऽश्नन्ति सुसम्पन्नं न गच्छन्ति परस्त्रियम् । (४३।१)

सर्वभूतेष्ववर्तन्त यथात्मनि दयां प्रति ॥ (४३।२)

नैवाकाशे न पशुषु नायोनौ न च पर्वसु । (४४।१)

इन्द्रियस्य विसर्गं ते ऽरोचयन्त कदाचन ॥ (४४।२)

नित्यं दानं तथा दाक्ष्यम् आर्जवं चैव नित्यदा । (४५।१)

उत्साहश्चानहंकारः परमं सौहृदं क्षमा ॥ (४५।२)

सत्यं दानं तपः शौचं कारुण्यं वाग् अनिष्ठुरा । (४६।१)

मित्रेषु चानभिद्रोहः सर्वं तेष्वभवत् प्रभो ॥ (४६।२)

निद्रा तन्द्रीर् असंप्रीतिर् असूया चानवेक्षिता । (४७।१)

अरतिश्च विषादश्च न स्पृहा चाविशन्त तान् ॥ (४७।२)

साहम् एवंगुणेष्वेव दानवेष्ववसं पुरा । (४८।१)

प्रजासर्गम् उपादाय नैकं युगविपर्ययम् ॥ (४८।२)

ततः कालविपर्यासे तेषां गुणविपर्ययात् । (४९।१)

अपश्यं विगतं धर्मं कामक्रोधवशात्मनाम् ॥ (४९।२)

सभासदां ते वृद्धानां सत्याः कथयतां कथाः । (५०।१)

प्राहसन्न् अभ्यसूयंश्च सर्ववृद्धान् गुणावराः ॥ (५०।२)

यूनः सहसमासीनान् वृद्धान् अभिगतान् सतः । (५१।१)

नाभ्युत्थानाभिवादाभ्यां यथापूर्वम् अपूजयन् ॥ (५१।२)

वर्तयन्त्येव पितरि पुत्राः प्रभवतात्मनः । (५२।१)

अमित्रभृत्यतां प्राप्य ख्यापयन्तो ऽनपत्रपाः ॥ (५२।२)

तथा धर्माद् अपेतेन कर्मणा गर्हितेन ये । (५३।१)

महतः प्राप्नुवन्त्यर्थांस्तेष्वेषाम् अभवत् स्पृहा ॥ (५३।२)

उच्चैश्चाप्यवदन् रात्रौ नीचैस्तत्राग्निर् अज्वलत् । (५४।१)

पुत्राः पितॄन् अभ्यवदन् भार्याश्चाभ्यवदन् पतीन् ॥ (५४।२)

मातरं पितरं वृद्धम् आचार्यम् अतिथिं गुरुम् । (५५।१)

गुरुवन्नाभ्यनन्दन्त कुमारान्नान्वपालयन् ॥ (५५।२)

भिक्षां बलिम् अदत्त्वा च स्वयम् अन्नानि भुञ्जते । (५६।१)

अनिष्ट्वा संविभज्याथ पितृदेवातिथीन् गुरून् ॥ (५६।२)

न शौचम् अनुरुध्यन्त तेषां सूदजनास्तथा । (५७।१)

मनसा कर्मणा वाचा भक्तम् आसीद् अनावृतम् ॥ (५७।२)

विप्रकीर्णानि धान्यानि काकमूषकभोजनम् । (५८।१)

अपावृतं पयो ऽतिष्ठद् उच्छिष्टाश्चास्पृशन् घृतम् ॥ (५८।२)

कुद्दालपाटीपिटकं प्रकीर्णं कांस्यभाजनम् । (५९।१)

द्रव्योपकरणं सर्वं नान्ववैक्षत् कुटुम्बिनी ॥ (५९।२)

प्राकारागारविध्वंसान्न स्म ते प्रतिकुर्वते । (६०।१)

नाद्रियन्ते पशून् बद्ध्वा यवसेनोदकेन च ॥ (६०।२)

बालानां प्रेक्षमाणानां स्वयं भक्षान् अभक्षयन् । (६१।१)

तथा भृत्यजनं सर्वं पर्यश्नन्ति च दानवाः ॥ (६१।२)

पायसं कृसरं मांसम् अपूपान् अथ शष्कुलीः । (६२।१)

अपाचयन्न् आत्मनो ऽर्थे वृथामांसान्यभक्षयन् ॥ (६२।२)

उत्सूर्यशायिनश्चासन् सर्वे चासन् प्रगेनिशाः । (६३।१)

अवर्तन् कलहाश्चात्र दिवारात्रं गृहे गृहे ॥ (६३।२)

अनार्याश्चार्यम् आसीनं पर्युपासन्न तत्र ह । (६४।१)

आश्रमस्थान् विकर्मस्थाः प्रद्विषन्ति परस्परम् । (६४।२)

संकराश्चाप्यवर्तन्त न च शौचम् अवर्तत ॥ (६४।३)

ये च वेदविदो विप्रा विस्पष्टम् अनृचश्च ये । (६५।१)

निरन्तरविशेषास्ते बहुमानावमानयोः ॥ (६५।२)

हावम् आभरणं वेषं गतिं स्थितिम् अवेक्षितुम् । (६६।१)

असेवन्त भुजिष्या वै दुर्जनाचरितं विधिम् ॥ (६६।२)

स्त्रियः पुरुषवेषेण पुंसः स्त्रीवेषधारिणः । (६७।१)

क्रीडारतिविहारेषु परां मुदम् अवाप्नुवन् ॥ (६७।२)

प्रभवद्भिः पुरा दायान् अर्हेभ्यः प्रतिपादितान् । (६८।१)

नाभ्यवर्तन्त नास्तिक्याद् वर्तन्तः संभवेष्वपि ॥ (६८।२)

मित्रेणाभ्यर्थितं मित्रम् अर्थे संशयिते क्वचित् । (६९।१)

वालकोट्यग्रमात्रेण स्वार्थेनाघ्नत तद् वसु ॥ (६९।२)

परस्वादानरुचयो विपण्यव्यवहारिणः । (७०।१)

अदृश्यन्तार्यवर्णेषु शूद्राश्चापि तपोधनाः ॥ (७०।२)

अधीयन्ते ऽव्रताः केचिद् वृथाव्रतम् अथापरे । (७१।१)

अशुश्रूषुर् गुरोः शिष्यः कश्चिच्छिष्यसखो गुरुः ॥ (७१।२)

पिता चैव जनित्री च श्रान्तौ वृत्तोत्सवाविव । (७२।१)

अप्रभुत्वे स्थितौ वृद्धावन्नं प्रार्थयतः सुतान् ॥ (७२।२)

तत्र वेदविदः प्राज्ञा गाम्भीर्ये सागरोपमाः । (७३।१)

कृष्यादिष्वभवन् सक्ता मूर्खाः श्राद्धान्यभुञ्जत ॥ (७३।२)

प्रातः प्रातश्च सुप्रश्नं कल्पनं प्रेषणक्रियाः । (७४।१)

शिष्यानुप्रहितास्तस्मिन्न् अकुर्वन् गुरवश्च ह ॥ (७४।२)

श्वश्रूश्वशुरयोर् अग्रे वधूः प्रेष्यान् अशासत । (७५।१)

अन्वशासच्च भर्तारं समाहूयाभिजल्पती ॥ (७५।२)

प्रयत्नेनापि चारक्षच्चित्तं पुत्रस्य वै पिता । (७६।१)

व्यभजंश्चापि संरम्भाद् दुःखवासं तथावसन् ॥ (७६।२)

अग्निदाहेन चोरैर् वा राजभिर् वा हृतं धनम् । (७७।१)

दृष्ट्वा द्वेषात् प्राहसन्त सुहृत्संभाविता ह्यपि ॥ (७७।२)

कृतघ्ना नास्तिकाः पापा गुरुदाराभिमर्शिनः । (७८।१)

अभक्ष्यभक्षणरता निर्मर्यादा हतत्विषः ॥ (७८।२)

तेष्वेवमादीन् आचारान् आचरत्सु विपर्यये । (७९।१)

नाहं देवेन्द्र वत्स्यामि दानवेष्विति मे मतिः ॥ (७९।२)

तां मां स्वयम् अनुप्राप्ताम् अभिनन्द शचीपते । (८०।१)

त्वयार्चितां मां देवेश पुरोधास्यन्ति देवताः ॥ (८०।२)

यत्राहं तत्र मत्कान्ता मद्विशिष्टा मदर्पणाः । (८१।१)

सप्त देव्यो मयाष्टम्यो वासं चेष्यन्ति मे ऽष्टधा ॥ (८१।२)

आशा श्रद्धा धृतिः कान्तिर् विजितिः सन्नतिः क्षमा । (८२।१)

अष्टमी वृत्तिर् एतासां पुरोगा पाकशासन ॥ (८२।२)

ताश्चाहं चासुरांस्त्यक्त्वा युष्मद्विषयम् आगता । (८३।१)

त्रिदशेषु निवत्स्यामो धर्मनिष्ठान्तरात्मसु ॥ (८३।२)

भीष्म उवाच । (८४।१)

इत्युक्तवचनां देवीम् अत्यर्थं तौ ननन्दतुः । (८४।२)

नारदश्च त्रिलोकर्षिर् वृत्रहन्ता च वासवः ॥ (८४।३)

ततो ऽनलसखो वायुः प्रववौ देववेश्मसु । (८५।१)

इष्टगन्धः सुखस्पर्शः सर्वेन्द्रियसुखावहः ॥ (८५।२)

शुचौ चाभ्यर्चिते देशे त्रिदशाः प्रायशः स्थिताः । (८६।१)

लक्ष्म्या सहितम् आसीनं मघवन्तं दिदृक्षवः ॥ (८६।२)

ततो दिवं प्राप्य सहस्रलोचनः श्रियोपपन्नः सुहृदा सुरर्षिणा । (८७।१)

रथेन हर्यश्वयुजा सुरर्षभः सदः सुराणाम् अभिसत्कृतो ययौ ॥ (८७।२)

अथेङ्गितं वज्रधरस्य नारदः श्रियाश्च देव्या मनसा विचारयन् । (८८।१)

श्रियै शशंसामरदृष्टपौरुषः शिवेन तत्रागमनं महर्द्धिमत् ॥ (८८।२)

ततो ऽमृतं द्यौः प्रववर्ष भास्वती पितामहस्यायतने स्वयंभुवः । (८९।१)

अनाहता दुन्दुभयश्च नेदिरे तथा प्रसन्नाश्च दिशश्चकाशिरे ॥ (८९।२)

यथर्तु सस्येषु ववर्ष वासवो न धर्ममार्गाद् विचचाल कश्चन । (९०।१)

अनेकरत्नाकरभूषणा च भूः सुघोषघोषा भुवनौकसां जये ॥ (९०।२)

क्रियाभिरामा मनुजा यशस्विनो बभुः शुभे पुण्यकृतां पथि स्थिताः । (९१।१)

नरामराः किंनरयक्षराक्षसाः समृद्धिमन्तः सुखिनो यशस्विनः ॥ (९१।२)

न जात्वकाले कुसुमं कुतः फलं पपात वृक्षात् पवनेरिताद् अपि । (९२।१)

रसप्रदाः कामदुघाश्च धेनवो न दारुणा वाग् विचचार कस्यचित् ॥ (९२।२)

इमां सपर्यां सह सर्वकामदैः श्रियाश्च शक्रप्रमुखैश्च दैवतैः । (९३।१)

पठन्ति ये विप्रसदःसमागमे समृद्धकामाः श्रियम् आप्नुवन्ति ते ॥ (९३।२)

त्वया कुरूणां वर यत् प्रचोदितं भवाभवस्येह परं निदर्शनम् । (९४।१)

तद् अद्य सर्वं परिकीर्तितं मया परीक्ष्य तत्त्वं परिगन्तुम् अर्हसि ॥ (९४।२)