जनमेजय उवाच । (१।१)

दृष्ट्वा पुत्रांस्तथा पौत्रान् सानुबन्धाञ्जनाधिपः । (१।२)

धृतराष्ट्रः किम् अकरोद् राजा चैव युधिष्ठिरः ॥ (१।३)

वैशंपायन उवाच । (२।१)

तद् दृष्ट्वा महद् आश्चर्यं पुत्राणां दर्शनं पुनः । (२।२)

वीतशोकः स राजर्षिः पुनर् आश्रमम् आगमत् ॥ (२।३)

इतरस्तु जनः सर्वस्ते चैव परमर्षयः । (३।१)

प्रतिजग्मुर् यथाकामं धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञया ॥ (३।२)

पाण्डवास्तु महात्मानो लघुभूयिष्ठसैनिकाः । (४।१)

अनुजग्मुर् महात्मानं सदारं तं महीपतिम् ॥ (४।२)

तम् आश्रमगतं धीमान् ब्रह्मर्षिर् लोकपूजितः । (५।१)

मुनिः सत्यवतीपुत्रो धृतराष्ट्रम् अभाषत ॥ (५।२)

धृतराष्ट्र महाबाहो शृणु कौरवनन्दन । (६।१)

श्रुतं ते ज्ञानवृद्धानाम् ऋषीणां पुण्यकर्मणाम् ॥ (६।२)

ऋद्धाभिजनवृद्धानां वेदवेदाङ्गवेदिनाम् । (७।१)

धर्मज्ञानां पुराणानां वदतां विविधाः कथाः ॥ (७।२)

मा स्म शोके मनः कार्षीर् दिष्टेन व्यथते बुधः । (८।१)

श्रुतं देवरहस्यं ते नारदाद् देवदर्शनात् ॥ (८।२)

गतास्ते क्षत्रधर्मेण शस्त्रपूतां गतिं शुभाम् । (९।१)

यथा दृष्टास्त्वया पुत्रा यथाकामविहारिणः ॥ (९।२)

युधिष्ठिरस्त्वयं धीमान् भवन्तम् अनुरुध्यते । (१०।१)

सहितो भ्रातृभिः सर्वैः सदारः ससुहृज्जनः ॥ (१०।२)

विसर्जयैनं यात्वेष स्वराज्यम् अनुशासताम् । (११।१)

मासः समधिको ह्येषाम् अतीतो वसतां वने ॥ (११।२)

एतद्धि नित्यं यत्नेन पदं रक्ष्यं परंतप । (१२।१)

बहुप्रत्यर्थिकं ह्येतद् राज्यं नाम नराधिप ॥ (१२।२)

इत्युक्तः कौरवो राजा व्यासेनामितबुद्धिना । (१३।१)

युधिष्ठिरम् अथाहूय वाग्मी वचनम् अब्रवीत् ॥ (१३।२)

अजातशत्रो भद्रं ते शृणु मे भ्रातृभिः सह । (१४।१)

त्वत्प्रसादान्महीपाल शोको नास्मान् प्रबाधते ॥ (१४।२)

रमे चाहं त्वया पुत्र पुरेव गजसाह्वये । (१५।१)

नाथेनानुगतो विद्वन् प्रियेषु परिवर्तिना ॥ (१५।२)

प्राप्तं पुत्रफलं त्वत्तः प्रीतिर् मे विपुला त्वयि । (१६।१)

न मे मन्युर् महाबाहो गम्यतां पुत्र माचिरम् ॥ (१६।२)

भवन्तं चेह सम्प्रेक्ष्य तपो मे परिहीयते । (१७।१)

तपोयुक्तं शरीरं च त्वां दृष्ट्वा धारितं पुनः ॥ (१७।२)

मातरौ ते तथैवेमे शीर्णपर्णकृताशने । (१८।१)

मम तुल्यव्रते पुत्र नचिरं वर्तयिष्यतः ॥ (१८।२)

दुर्योधनप्रभृतयो दृष्टा लोकान्तरं गताः । (१९।१)

व्यासस्य तपसो वीर्याद् भवतश्च समागमात् ॥ (१९।२)

प्रयोजनं चिरं वृत्तं जीवितस्य च मे ऽनघ । (२०।१)

उग्रं तपः समास्थास्ये त्वम् अनुज्ञातुम् अर्हसि ॥ (२०।२)

त्वय्यद्य पिण्डः कीर्तिश्च कुलं चेदं प्रतिष्ठितम् । (२१।१)

श्वो वाद्य वा महाबाहो गम्यतां पुत्र माचिरम् ॥ (२१।२)

राजनीतिः सुबहुशः श्रुता ते भरतर्षभ । (२२।१)

संदेष्टव्यं न पश्यामि कृतम् एतावता विभो ॥ (२२।२)

इत्युक्तवचनं तात नृपो राजानम् अब्रवीत् । (२३।१)

न माम् अर्हसि धर्मज्ञ परित्यक्तुम् अनागसम् ॥ (२३।२)

कामं गच्छन्तु मे सर्वे भ्रातरो ऽनुचरास्तथा । (२४।१)

भवन्तम् अहम् अन्विष्ये मातरौ च यतव्रते ॥ (२४।२)

तम् उवाचाथ गान्धारी मैवं पुत्र शृणुष्व मे । (२५।१)

त्वय्यधीनं कुरुकुलं पिण्डश्च श्वशुरस्य मे ॥ (२५।२)

गम्यतां पुत्र पर्याप्तम् एतावत् पूजिता वयम् । (२६।१)

राजा यद् आह तत् कार्यं त्वया पुत्र पितुर् वचः ॥ (२६।२)

इत्युक्तः स तु गान्धार्या कुन्तीम् इदम् उवाच ह । (२७।१)

स्नेहबाष्पाकुले नेत्रे प्रमृज्य रुदतीं वचः ॥ (२७।२)

विसर्जयति मां राजा गान्धारी च यशस्विनी । (२८।१)

भवत्यां बद्धचित्तस्तु कथं यास्यामि दुःखितः ॥ (२८।२)

न चोत्सहे तपोविघ्नं कर्तुं ते धर्मचारिणि । (२९।१)

तपसो हि परं नास्ति तपसा विन्दते महत् ॥ (२९।२)

ममापि न तथा राज्ञि राज्ये बुद्धिर् यथा पुरा । (३०।१)

तपस्येवानुरक्तं मे मनः सर्वात्मना तथा ॥ (३०।२)

शून्येयं च मही सर्वा न मे प्रीतिकरी शुभे । (३१।१)

बान्धवा नः परिक्षीणा बलं नो न यथा पुरा ॥ (३१।२)

पाञ्चालाः सुभृशं क्षीणाः कन्यामात्रावशेषिताः । (३२।१)

न तेषां कुलकर्तारं कंचित् पश्याम्यहं शुभे ॥ (३२।२)

सर्वे हि भस्मसान्नीता द्रोणेनैकेन संयुगे । (३३।१)

अवशेषास्तु निहता द्रोणपुत्रेण वै निशि ॥ (३३।२)

चेदयश्चैव मत्स्याश्च दृष्टपूर्वास्तथैव नः । (३४।१)

केवलं वृष्णिचक्रं तु वासुदेवपरिग्रहात् । (३४।२)

यं दृष्ट्वा स्थातुम् इच्छामि धर्मार्थं नान्यहेतुकम् ॥ (३४।३)

शिवेन पश्य नः सर्वान् दुर्लभं दर्शनं तव । (३५।१)

भविष्यत्य् अम्ब राजा हि तीव्रम् आरप्स्यते तपः ॥ (३५।२)

एतच्छ्रुत्वा महाबाहुः सहदेवो युधां पतिः । (३६।१)

युधिष्ठिरम् उवाचेदं बाष्पव्याकुललोचनः ॥ (३६।२)

नोत्सहे ऽहं परित्यक्तुं मातरं पार्थिवर्षभ । (३७।१)

प्रतियातु भवान् क्षिप्रं तपस्तप्स्याम्यहं वने ॥ (३७।२)

इहैव शोषयिष्यामि तपसाहं कलेवरम् । (३८।१)

पादशुश्रूषणे युक्तो राज्ञो मात्रोस्तथानयोः ॥ (३८।२)

तम् उवाच ततः कुन्ती परिष्वज्य महाभुजम् । (३९।१)

गम्यतां पुत्र मैव त्वं वोचः कुरु वचो मम ॥ (३९।२)

आगमा वः शिवाः सन्तु स्वस्था भवत पुत्रकाः । (४०।१)

उपरोधो भवेद् एवम् अस्माकं तपसः कृते ॥ (४०।२)

त्वत्स्नेहपाशबद्धा च हीयेयं तपसः परात् । (४१।१)

तस्मात् पुत्रक गच्छ त्वं शिष्टम् अल्पं हि नः प्रभो ॥ (४१।२)

एवं संस्तम्भितं वाक्यैः कुन्त्या बहुविधैर् मनः । (४२।१)

सहदेवस्य राजेन्द्र राज्ञश्चैव विशेषतः ॥ (४२।२)

ते मात्रा समनुज्ञाता राज्ञा च कुरुपुंगवाः । (४३।१)

अभिवाद्य कुरुश्रेष्ठम् आमन्त्रयितुम् आरभन् ॥ (४३।२)

राजन् प्रतिगमिष्यामः शिवेन प्रतिनन्दिताः । (४४।१)

अनुज्ञातास्त्वया राजन् गमिष्यामो विकल्मषाः ॥ (४४।२)

एवम् उक्तः स राजर्षिर् धर्मराज्ञा महात्मना । (४५।१)

अनुजज्ञे जयाशीर्भिर् अभिनन्द्य युधिष्ठिरम् ॥ (४५।२)

भीमं च बलिनां श्रेष्ठं सान्त्वयामास पार्थिवः । (४६।१)

स चास्य सम्यङ् मेधावी प्रत्यपद्यत वीर्यवान् ॥ (४६।२)

अर्जुनं च समाश्लिष्य यमौ च पुरुषर्षभौ । (४७।१)

अनुजज्ञे स कौरव्यः परिष्वज्याभिनन्द्य च ॥ (४७।२)

गान्धार्या चाभ्यनुज्ञाताः कृतपादाभिवन्दनाः । (४८।१)

जनन्या समुपाघ्राताः परिष्वक्ताश्च ते नृपम् । (४८।२)

चक्रुः प्रदक्षिणं सर्वे वत्सा इव निवारणे ॥ (४८।३)

पुनः पुनर् निरीक्षन्तः प्रजग्मुस्ते प्रदक्षिणम् । (४९।१)

तथैव द्रौपदी साध्वी सर्वाः कौरवयोषितः ॥ (४९।२)

न्यायतः श्वशुरे वृत्तिं प्रयुज्य प्रययुस्ततः । (५०।१)

श्वश्रूभ्यां समनुज्ञाताः परिष्वज्याभिनन्दिताः । (५०।२)

संदिष्टाश्चेतिकर्तव्यं प्रययुर् भर्तृभिः सह ॥ (५०।३)

ततः प्रजज्ञे निनदः सूतानां युज्यताम् इति । (५१।१)

उष्ट्राणां क्रोशतां चैव हयानां हेषताम् अपि ॥ (५१।२)

ततो युधिष्ठिरो राजा सदारः सहसैनिकः । (५२।१)

नगरं हास्तिनपुरं पुनर् आयात् सबान्धवः ॥ (५२।२)