ब्रह्मोवाच । (१।१)

भूतानाम् अथ पञ्चानां यथैषाम् ईश्वरं मनः । (१।२)

नियमे च विसर्गे च भूतात्मा मन एव च ॥ (१।३)

अधिष्ठाता मनो नित्यं भूतानां महतां तथा । (२।१)

बुद्धिर् ऐश्वर्यम् आचष्टे क्षेत्रज्ञः सर्व उच्यते ॥ (२।२)

इन्द्रियाणि मनो युङ्क्ते सदश्वान् इव सारथिः । (३।१)

इन्द्रियाणि मनो बुद्धिं क्षेत्रज्ञो युञ्जते सदा ॥ (३।२)

महाभूतसमायुक्तं बुद्धिसंयमनं रथम् । (४।१)

तम् आरुह्य स भूतात्मा समन्तात् परिधावति ॥ (४।२)

इन्द्रियग्रामसंयुक्तो मनःसारथिर् एव च । (५।१)

बुद्धिसंयमनो नित्यं महान् ब्रह्ममयो रथः ॥ (५।२)

एवं यो वेत्ति विद्वान् वै सदा ब्रह्ममयं रथम् । (६।१)

स धीरः सर्वलोकेषु न मोहम् अधिगच्छति ॥ (६।२)

अव्यक्तादि विशेषान्तं त्रसस्थावरसंकुलम् । (७।१)

चन्द्रसूर्यप्रभालोकं ग्रहनक्षत्रमण्डितम् ॥ (७।२)

नदीपर्वतजालैश्च सर्वतः परिभूषितम् । (८।१)

विविधाभिस् तथाद्भिश् च सततं समलंकृतम् ॥ (८।२)

आजीवः सर्वभूतानां सर्वप्राणभृतां गतिः । (९।१)

एतद् ब्रह्मवनं नित्यं यस्मिंश्चरति क्षेत्रवित् ॥ (९।२)

लोके ऽस्मिन् यानि भूतानि स्थावराणि चराणि च । (१०।१)

तान्येवाग्रे प्रलीयन्ते पश्चाद् भूतकृता गुणाः । (१०।२)

गुणेभ्यः पञ्चभूतानि एष भूतसमुच्छ्रयः ॥ (१०।३)

देवा मनुष्या गन्धर्वाः पिशाचासुरराक्षसाः । (११।१)

सर्वे स्वभावतः सृष्टा न क्रियाभ्यो न कारणात् ॥ (११।२)

एते विश्वकृतो विप्रा जायन्ते ह पुनः पुनः । (१२।१)

तेभ्यः प्रसूतास्तेष्वेव महाभूतेषु पञ्चसु । (१२।२)

प्रलीयन्ते यथाकालम् ऊर्मयः सागरे यथा ॥ (१२।३)

विश्वसृग्भ्यस्तु भूतेभ्यो महाभूतानि गच्छति । (१३।१)

भूतेभ्यश्चापि पञ्चभ्यो मुक्तो गच्छेत् प्रजापतिम् ॥ (१३।२)

प्रजापतिर् इदं सर्वं तपसैवासृजत् प्रभुः । (१४।१)

तथैव वेदान् ऋषयस्तपसा प्रतिपेदिरे ॥ (१४।२)

तपसश्चानुपूर्व्येण फलमूलाशिनस्तथा । (१५।१)

त्रैलोक्यं तपसा सिद्धाः पश्यन्तीह समाहिताः ॥ (१५।२)

ओषधान्य् अगदादीनी नानाविद्याश्च सर्वशः । (१६।१)

तपसैव प्रसिध्यन्ति तपोमूलं हि साधनम् ॥ (१६।२)

यद् दुरापं दुराम्नायं दुराधर्षं दुरन्वयम् । (१७।१)

तत् सर्वं तपसा साध्यं तपो हि दुरतिक्रमम् ॥ (१७।२)

सुरापो ब्रह्महा स्तेयी भ्रूणहा गुरुतल्पगः । (१८।१)

तपसैव सुतप्तेन मुच्यन्ते किल्बिषात् ततः ॥ (१८।२)

मनुष्याः पितरो देवाः पशवो मृगपक्षिणः । (१९।१)

यानि चान्यानि भूतानि त्रसानि स्थावराणि च ॥ (१९।२)

तपःपरायणा नित्यं सिध्यन्ते तपसा सदा । (२०।१)

तथैव तपसा देवा महाभागा दिवं गताः ॥ (२०।२)

आशीर्युक्तानि कर्माणि कुर्वते ये त्वतन्द्रिताः । (२१।१)

अहंकारसमायुक्तास्ते सकाशे प्रजापतेः ॥ (२१।२)

ध्यानयोगेन शुद्धेन निर्ममा निरहंकृताः । (२२।१)

प्राप्नुवन्ति महात्मानो महान्तं लोकम् उत्तमम् ॥ (२२।२)

ध्यानयोगाद् उपागम्य प्रसन्नमतयः सदा । (२३।१)

सुखोपचयम् अव्यक्तं प्रविशन्त्यात्मवत्तया ॥ (२३।२)

ध्यानयोगाद् उपागम्य निर्ममा निरहंकृताः । (२४।१)

अव्यक्तं प्रविशन्तीह महान्तं लोकम् उत्तमम् ॥ (२४।२)

अव्यक्ताद् एव सम्भूतः समयज्ञो गतः पुनः । (२५।१)

तमोरजोभ्यां निर्मुक्तः सत्त्वम् आस्थाय केवलम् ॥ (२५।२)

विमुक्तः सर्वपापेभ्यः सर्वं त्यजति निष्कलः । (२६।१)

क्षेत्रज्ञ इति तं विद्याद् यस्तं वेद स वेदवित् ॥ (२६।२)

चित्तं चित्ताद् उपागम्य मुनिर् आसीत संयतः । (२७।१)

यच्चित्तस्तन्मना भूत्वा गुह्यम् एतत् सनातनम् ॥ (२७।२)

अव्यक्तादि विशेषान्तम् अविद्यालक्षणं स्मृतम् । (२८।१)

निबोधत यथा हीदं गुणैर् लक्षणम् इत्युत ॥ (२८।२)

द्व्यक्षरस्तु भवेन्मृत्युस्त्र्यक्षरं ब्रह्म शाश्वतम् । (२९।१)

ममेति च भवेन्मृत्युर् न ममेति च शाश्वतम् ॥ (२९।२)

कर्म केचित् प्रशंसन्ति मन्दबुद्धितरा नराः । (३०।१)

ये तु बुद्धा महात्मानो न प्रशंसन्ति कर्म ते ॥ (३०।२)

कर्मणा जायते जन्तुर् मूर्तिमान् षोडशात्मकः । (३१।१)

पुरुषं सृजते ऽविद्या अग्राह्यम् अमृताशिनम् ॥ (३१।२)

तस्मात् कर्मसु निःस्नेहा ये केचित् पारदर्शिनः । (३२।१)

विद्यामयो ऽयं पुरुषो न तु कर्ममयः स्मृतः ॥ (३२।२)

अपूर्वम् अमृतं नित्यं य एनम् अविचारिणम् । (३३।१)

य एनं विन्दते ऽऽत्मानम् अग्राह्यम् अमृताशिनम् । (३३।२)

अग्राह्यो ऽमृतो भवति य एभिः कारणैर् ध्रुवः ॥ (३३।३)

अपोह्य सर्वसंकल्पान् संयम्यात्मानम् आत्मनि । (३४।१)

स तद् ब्रह्म शुभं वेत्ति यस्माद् भूयो न विद्यते ॥ (३४।२)

प्रसादेनैव सत्त्वस्य प्रसादं समवाप्नुयात् । (३५।१)

लक्षणं हि प्रसादस्य यथा स्यात् स्वप्नदर्शनम् ॥ (३५।२)

गतिर् एषा तु मुक्तानां ये ज्ञानपरिनिष्ठिताः । (३६।१)

प्रवृत्तयश्च याः सर्वाः पश्यन्ति परिणामजाः ॥ (३६।२)

एषा गतिर् असक्तानाम् एष धर्मः सनातनः । (३७।१)

एषा ज्ञानवतां प्राप्तिर् एतद् वृत्तम् अनिन्दितम् ॥ (३७।२)

समेन सर्वभूतेषु निःस्पृहेण निराशिषा । (३८।१)

शक्या गतिर् इयं गन्तुं सर्वत्र समदर्शिना ॥ (३८।२)

एतद् वः सर्वम् आख्यातं मया विप्रर्षिसत्तमाः । (३९।१)

एवम् आचरत क्षिप्रं ततः सिद्धिम् अवाप्स्यथ ॥ (३९।२)

गुरुर् उवाच । (४०।१)

इत्युक्तास्ते तु मुनयो ब्रह्मणा गुरुणा तथा । (४०।२)

कृतवन्तो महात्मानस्ततो लोकान् अवाप्नुवन् ॥ (४०।३)

त्वम् अप्येतन्महाभाग यथोक्तं ब्रह्मणो वचः । (४१।१)

सम्यग् आचर शुद्धात्मंस्ततः सिद्धिम् अवाप्स्यसि ॥ (४१।२)

वासुदेव उवाच । (४२।१)

इत्युक्तः स तदा शिष्यो गुरुणा धर्मम् उत्तमम् । (४२।२)

चकार सर्वं कौन्तेय ततो मोक्षम् अवाप्तवान् ॥ (४२।३)

कृतकृत्यश्च स तदा शिष्यः कुरुकुलोद्वह । (४३।१)

तत् पदं समनुप्राप्तो यत्र गत्वा न शोचति ॥ (४३।२)

अर्जुन उवाच । (४४।१)

को न्वसौ ब्राह्मणः कृष्ण कश्च शिष्यो जनार्दन । (४४।२)

श्रोतव्यं चेन्मयैतद् वै तत् त्वम् आचक्ष्व मे विभो ॥ (४४।३)

वासुदेव उवाच । (४५।१)

अहं गुरुर् महाबाहो मनः शिष्यं च विद्धि मे । (४५।२)

त्वत्प्रीत्या गुह्यम् एतच्च कथितं मे धनंजय ॥ (४५।३)

मयि चेद् अस्ति ते प्रीतिर् नित्यं कुरुकुलोद्वह । (४६।१)

अध्यात्मम् एतच्छ्रुत्वा त्वं सम्यग् आचर सुव्रत ॥ (४६।२)

ततस्त्वं सम्यग् आचीर्णे धर्मे ऽस्मिन् कुरुनन्दन । (४७।१)

सर्वपापविशुद्धात्मा मोक्षं प्राप्स्यसि केवलम् ॥ (४७।२)

पूर्वम् अप्येतद् एवोक्तं युद्धकाल उपस्थिते । (४८।१)

मया तव महाबाहो तस्माद् अत्र मनः कुरु ॥ (४८।२)

मया तु भरतश्रेष्ठ चिरदृष्टः पिता विभो । (४९।१)

तम् अहं द्रष्टुम् इच्छामि संमते तव फल्गुन ॥ (४९।२)

वैशंपायन उवाच । (५०।१)

इत्युक्तवचनं कृष्णं प्रत्युवाच धनंजयः । (५०।२)

गच्छावो नगरं कृष्ण गजसाह्वयम् अद्य वै ॥ (५०।३)

समेत्य तत्र राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् । (५१।१)

समनुज्ञाप्य दुर्धर्षं स्वां पुरीं यातुम् अर्हसि ॥ (५१।२)