उमोवाच । (१।१)

किंशीलाः किंसमाचाराः पुरुषाः कैश्च कर्मभिः । (१।२)

स्वर्गं समभिपद्यन्ते संप्रदानेन केन वा ॥ (१।३)

महेश्वर उवाच । (२।१)

दाता ब्राह्मणसत्कर्ता दीनान्धकृपणादिषु । (२।२)

भक्ष्यभोज्यान्नपानानां वाससां च प्रदायकः ॥ (२।३)

प्रतिश्रयान् सभाः कूपान् प्रपाः पुष्करिणीस्तथा । (३।१)

नैत्यकानि च सर्वाणि किमिच्छकम् अतीव च ॥ (३।२)

आसनं शयनं यानं धनं रत्नं गृहांस्तथा । (४।१)

सस्यजातानि सर्वाणि गाः क्षेत्राण्यथ योषितः ॥ (४।२)

सुप्रतीतमना नित्यं यः प्रयच्छति मानवः । (५।१)

एवंभूतो मृतो देवि देवलोके ऽभिजायते ॥ (५।२)

तत्रोष्य सुचिरं कालं भुक्त्वा भोगान् अनुत्तमान् । (६।१)

सहाप्सरोभिर् मुदितो रमित्वा नन्दनादिषु ॥ (६।२)

तस्मात् स्वर्गाच्च्युतो लोकान्मानुषेषूपजायते । (७।१)

महाभोगे कुले देवि धनधान्यसमाचिते ॥ (७।२)

तत्र कामगुणैः सर्वैः समुपेतो मुदा युतः । (८।१)

महाभोगो महाकोशो धनी भवति मानवः ॥ (८।२)

एते देवि महाभोगाः प्राणिनो दानशीलिनः । (९।१)

ब्रह्मणा वै पुरा प्रोक्ताः सर्वस्य प्रियदर्शनाः ॥ (९।२)

अपरे मानवा देवि प्रदानकृपणा द्विजैः । (१०।१)

याचिता न प्रयच्छन्ति विद्यमाने ऽप्यबुद्धयः ॥ (१०।२)

दीनान्धकृपणान् दृष्ट्वा भिक्षुकान् अतिथीन् अपि । (११।१)

याच्यमाना निवर्तन्ते जिह्वालोभसमन्विताः ॥ (११।२)

न धनानि न वासांसि न भोगान्न च काञ्चनम् । (१२।१)

न गावो नान्नविकृतिं प्रयच्छन्ति कदाचन ॥ (१२।२)

अप्रवृत्तास्तु ये लुब्धा नास्तिका दानवर्जिताः । (१३।१)

एवंभूता नरा देवि निरयं यान्त्यबुद्धयः ॥ (१३।२)

ते चेन्मनुष्यतां यान्ति यदा कालस्य पर्ययात् । (१४।१)

धनरिक्ते कुले जन्म लभन्ते स्वल्पबुद्धयः ॥ (१४।२)

क्षुत्पिपासापरीताश्च सर्वभोगबहिष्कृताः । (१५।१)

निराशाः सर्वभोगेभ्यो जीवन्त्यधमजीविकाम् ॥ (१५।२)

अल्पभोगकुले जाता अल्पभोगरता नराः । (१६।१)

अनेन कर्मणा देवि भवन्त्यधनिनो नराः ॥ (१६।२)

अपरे स्तम्भिनो नित्यं मानिनः पापतो रताः । (१७।१)

आसनार्हस्य ये पीठं न प्रयच्छन्त्यचेतसः ॥ (१७।२)

मार्गार्हस्य च ये मार्गं न यच्छन्त्यल्पबुद्धयः । (१८।१)

पाद्यार्हस्य च ये पाद्यं न ददत्यल्पबुद्धयः ॥ (१८।२)

अर्घार्हान्न च सत्कारैर् अर्चयन्ति यथाविधि । (१९।१)

अर्घ्यम् आचमनीयं वा न यच्छन्त्यल्पबुद्धयः ॥ (१९।२)

गुरुं चाभिगतं प्रेम्णा गुरुवन्न बुभूषते । (२०।१)

अभिमानप्रवृत्तेन लोभेन समवस्थिताः ॥ (२०।२)

संमान्यांश्चावमन्यन्ते वृद्धान् परिभवन्ति च । (२१।१)

एवंविधा नरा देवि सर्वे निरयगामिनः ॥ (२१।२)

ते वै यदि नरास्तस्मान्निरयाद् उत्तरन्ति वै । (२२।१)

वर्षपूगैस्ततो जन्म लभन्ते कुत्सिते कुले ॥ (२२।२)

श्वपाकपुल्कसादीनां कुत्सितानाम् अचेतसाम् । (२३।१)

कुलेषु तेषु जायन्ते गुरुवृद्धापचायिनः ॥ (२३।२)

न स्तम्भी न च मानी यो देवताद्विजपूजकः । (२४।१)

लोकपूज्यो नमस्कर्ता प्रश्रितो मधुरं वदन् ॥ (२४।२)

सर्ववर्णप्रियकरः सर्वभूतहितः सदा । (२५।१)

अद्वेषी सुमुखः श्लक्ष्णः स्निग्धवाणीप्रदः सदा ॥ (२५।२)

स्वागतेनैव सर्वेषां भूतानाम् अविहिंसकः । (२६।१)

यथार्हसत्क्रियापूर्वम् अर्चयन्न् उपतिष्ठति ॥ (२६।२)

मार्गार्हाय ददन्मार्गं गुरुं गुरुवद् अर्चयन् । (२७।१)

अतिथिप्रग्रहरतस्तथाभ्यागतपूजकः ॥ (२७।२)

एवंभूतो नरो देवि स्वर्गतिं प्रतिपद्यते । (२८।१)

ततो मानुषतां प्राप्य विशिष्टकुलजो भवेत् ॥ (२८।२)

तत्रासौ विपुलैर् भोगैः सर्वरत्नसमायुतः । (२९।१)

यथार्हदाता चार्हेषु धर्मचर्यापरो भवेत् ॥ (२९।२)

संमतः सर्वभूतानां सर्वलोकनमस्कृतः । (३०।१)

स्वकर्मफलम् आप्नोति स्वयम् एव नरः सदा ॥ (३०।२)

उदात्तकुलजातीय उदात्ताभिजनः सदा । (३१।१)

एष धर्मो मया प्रोक्तो विधात्रा स्वयम् ईरितः ॥ (३१।२)

यस्तु रौद्रसमाचारः सर्वसत्त्वभयंकरः । (३२।१)

हस्ताभ्यां यदि वा पद्भ्यां रज्ज्वा दण्डेन वा पुनः ॥ (३२।२)

लोष्टैः स्तम्भैर् उपायैर् वा जन्तून् बाधति शोभने । (३३।१)

हिंसार्थं निकृतिप्रज्ञः प्रोद्वेजयति चैव ह ॥ (३३।२)

उपक्रामति जन्तूंश्च उद्वेगजननः सदा । (३४।१)

एवंशीलसमाचारो निरयं प्रतिपद्यते ॥ (३४।२)

स चेन्मानुषतां गच्छेद् यदि कालस्य पर्ययात् । (३५।१)

बह्वाबाधपरिक्लिष्टे सो ऽधमे जायते कुले ॥ (३५।२)

लोकद्वेष्यो ऽधमः पुंसां स्वयं कर्मकृतैः फलैः । (३६।१)

एष देवि मनुष्येषु बोद्धव्यो ज्ञातिबन्धुषु ॥ (३६।२)

अपरः सर्वभूतानि दयावान् अनुपश्यति । (३७।१)

मैत्रदृष्टिः पितृसमो निर्वैरो नियतेन्द्रियः ॥ (३७।२)

नोद्वेजयति भूतानि न विहिंसयते तथा । (३८।१)

हस्तपादैः सुनियतैर् विश्वास्यः सर्वजन्तुषु ॥ (३८।२)

न रज्ज्वा न च दण्डेन न लोष्टैर् नायुधेन च । (३९।१)

उद्वेजयति भूतानि श्लक्ष्णकर्मा दयापरः ॥ (३९।२)

एवंशीलसमाचारः स्वर्गे समुपजायते । (४०।१)

तत्रासौ भवने दिव्ये मुदा वसति देववत् ॥ (४०।२)

स चेत् कर्मक्षयान्मर्त्यो मनुष्येषूपजायते । (४१।१)

अल्पाबाधो निरीतीकः स जातः सुखम् एधते ॥ (४१।२)

सुखभागी निरायासो निरुद्वेगः सदा नरः । (४२।१)

एष देवि सतां मार्गो बाधा यत्र न विद्यते ॥ (४२।२)

उमोवाच । (४३।१)

इमे मनुष्या दृश्यन्ते ऊहापोहविशारदाः । (४३।२)

ज्ञानविज्ञानसम्पन्नाः प्रज्ञावन्तो ऽर्थकोविदाः । (४३।३)

दुष्प्रज्ञाश्चापरे देव ज्ञानविज्ञानवर्जिताः ॥ (४३।४)

केन कर्मविपाकेन प्रज्ञावान् पुरुषो भवेत् । (४४।१)

अल्पप्रज्ञो विरूपाक्ष कथं भवति मानवः । (४४।२)

एतं मे संशयं छिन्द्धि सर्वधर्मविदां वर ॥ (४४।३)

जात्यन्धाश्चापरे देव रोगार्ताश्चापरे तथा । (४५।१)

नराः क्लीबाश्च दृश्यन्ते कारणं ब्रूहि तत्र वै ॥ (४५।२)

महेश्वर उवाच । (४६।१)

ब्राह्मणान् वेदविदुषः सिद्धान् धर्मविदस्तथा । (४६।२)

परिपृच्छन्त्यहरहः कुशलाकुशलं तथा ॥ (४६।३)

वर्जयन्त्यशुभं कर्म सेवमानाः शुभं तथा । (४७।१)

लभन्ते स्वर्गतिं नित्यम् इह लोके सुखं तथा ॥ (४७।२)

स चेन्मानुषतां याति मेधावी तत्र जायते । (४८।१)

श्रुतं प्रज्ञानुगं चास्य कल्याणम् उपजायते ॥ (४८।२)

परदारेषु ये मूढाश्चक्षुर् दुष्टं प्रयुञ्जते । (४९।१)

तेन दुष्टस्वभावेन जात्यन्धास्ते भवन्ति ह ॥ (४९।२)

मनसा तु प्रदुष्टेन नग्नां पश्यन्ति ये स्त्रियम् । (५०।१)

रोगार्तास्ते भवन्तीह नरा दुष्कृतकर्मिणः ॥ (५०।२)

ये तु मूढा दुराचारा वियोनौ मैथुने रताः । (५१।१)

पुरुषेषु सुदुष्प्रज्ञाः क्लीबत्वम् उपयान्ति ते ॥ (५१।२)

पशूंश्च ये बन्धयन्ति ये चैव गुरुतल्पगाः । (५२।१)

प्रकीर्णमैथुना ये च क्लीबा जायन्ति ते नराः ॥ (५२।२)

उमोवाच । (५३।१)

सावद्यं किं नु वै कर्म निरवद्यं तथैव च । (५३।२)

श्रेयः कुर्वन्न् अवाप्नोति मानवो देवसत्तम ॥ (५३।३)

महेश्वर उवाच । (५४।१)

श्रेयांसं मार्गम् आतिष्ठन् सदा यः पृच्छते द्विजान् । (५४।२)

धर्मान्वेषी गुणाकाङ्क्षी स स्वर्गं समुपाश्नुते ॥ (५४।३)

यदि मानुषतां देवि कदाचित् स निगच्छति । (५५।१)

मेधावी धारणायुक्तः प्राज्ञस्तत्राभिजायते ॥ (५५।२)

एष देवि सतां धर्मो मन्तव्यो भूतिकारकः । (५६।१)

नृणां हितार्थाय तव मया वै समुदाहृतः ॥ (५६।२)

उमोवाच । (५७।१)

अपरे स्वल्पविज्ञाना धर्मविद्वेषिणो नराः । (५७।२)

ब्राह्मणान् वेदविदुषो नेच्छन्ति परिसर्पितुम् ॥ (५७।३)

व्रतवन्तो नराः केचिच्छ्रद्धादमपरायणाः । (५८।१)

अव्रता भ्रष्टनियमास्तथान्ये राक्षसोपमाः ॥ (५८।२)

यज्वानश्च तथैवान्ये निर्होमाश्च तथापरे । (५९।१)

केन कर्मविपाकेन भवन्तीह वदस्व मे ॥ (५९।२)

महेश्वर उवाच । (६०।१)

आगमाल्लोकधर्माणां मर्यादाः पूर्वनिर्मिताः । (६०।२)

प्रामाण्येनानुवर्तन्ते दृश्यन्ते हि दृढव्रताः ॥ (६०।३)

अधर्मं धर्मम् इत्याहुर् ये च मोहवशं गताः । (६१।१)

अव्रता नष्टमर्यादास्ते प्रोक्ता ब्रह्मराक्षसाः ॥ (६१।२)

ते चेत् कालकृतोद्योगात् सम्भवन्तीह मानुषाः । (६२।१)

निर्होमा निर्वषट्कारास्ते भवन्ति नराधमाः ॥ (६२।२)

एष देवि मया सर्वः संशयच्छेदनाय ते । (६३।१)

कुशलाकुशलो नॄणां व्याख्यातो धर्मसागरः ॥ (६३।२)