युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

कुतः सृष्टम् इदं विश्वं जगत् स्थावरजङ्गमम् । (१।२)

प्रलये च कम् अभ्येति तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ (१।३)

ससागरः सगगनः सशैलः सबलाहकः । (२।१)

सभूमिः साग्निपवनो लोको ऽयं केन निर्मितः ॥ (२।२)

कथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयः । (३।१)

शौचाशौचं कथं तेषां धर्माधर्मावथो कथम् ॥ (३।२)

कीदृशो जीवतां जीवः क्व वा गच्छन्ति ये मृताः । (४।१)

अस्माल् लोकाद् अमुं लोकं सर्वं शंसतु नो भवान् ॥ (४।२)

भीष्म उवाच । (५।१)

अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । (५।२)

भृगुणाभिहितं श्रेष्ठं भरद्वाजाय पृच्छते ॥ (५।३)

कैलासशिखरे दृष्ट्वा दीप्यमानम् इवौजसा । (६।१)

भृगुं महर्षिम् आसीनं भरद्वाजो ऽन्वपृच्छत ॥ (६।२)

ससागरः सगगनः सशैलः सबलाहकः । (७।१)

सभूमिः साग्निपवनो लोको ऽयं केन निर्मितः ॥ (७।२)

कथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयः । (८।१)

शौचाशौचं कथं तेषां धर्माधर्मावथो कथम् ॥ (८।२)

कीदृशो जीवतां जीवः क्व वा गच्छन्ति ये मृताः । (९।१)

परलोकम् इमं चापि सर्वं शंसतु नो भवान् ॥ (९।२)

एवं स भगवान् पृष्टो भरद्वाजेन संशयम् । (१०।१)

महर्षिर् ब्रह्मसंकाशः सर्वं तस्मै ततो ऽब्रवीत् ॥ (१०।२)

मानसो नाम विख्यातः श्रुतपूर्वो महर्षिभिः । (११।१)

अनादिनिधनो देवस्तथाभेद्यो ऽजरामरः ॥ (११।२)

अव्यक्त इति विख्यातः शाश्वतो ऽथाक्षरो ऽव्ययः । (१२।१)

यतः सृष्टानि भूतानि जायन्ते च म्रियन्ति च ॥ (१२।२)

सो ऽसृजत् प्रथमं देवो महान्तं नाम नामतः । (१३।१)

आकाशम् इति विख्यातं सर्वभूतधरः प्रभुः ॥ (१३।२)

आकाशाद् अभवद् वारि सलिलाद् अग्निमारुतौ । (१४।१)

अग्निमारुतसंयोगात् ततः समभवन्मही ॥ (१४।२)

ततस्तेजोमयं दिव्यं पद्मं सृष्टं स्वयंभुवा । (१५।१)

तस्मात् पद्मात् समभवद् ब्रह्मा वेदमयो निधिः ॥ (१५।२)

अहंकार इति ख्यातः सर्वभूतात्मभूतकृत् । (१६।१)

ब्रह्मा वै सुमहातेजा य एते पञ्च धातवः ॥ (१६।२)

शैलास्तस्यास्थिसंज्ञास्तु मेदो मांसं च मेदिनी । (१७।१)

समुद्रास्तस्य रुधिरम् आकाशम् उदरं तथा ॥ (१७।२)

पवनश्चैव निःश्वासस्तेजो ऽग्निर् निम्नगाः सिराः । (१८।१)

अग्नीषोमौ तु चन्द्रार्कौ नयने तस्य विश्रुते ॥ (१८।२)

नभश्चोर्ध्वं शिरस्तस्य क्षितिः पादौ दिशो भुजौ । (१९।१)

दुर्विज्ञेयो ह्यनन्तत्वात् सिद्धैर् अपि न संशयः ॥ (१९।२)

स एव भगवान् विष्णुर् अनन्त इति विश्रुतः । (२०।१)

सर्वभूतात्मभूतस्थो दुर्विज्ञेयो ऽकृतात्मभिः ॥ (२०।२)

अहंकारस्य यः स्रष्टा सर्वभूतभवाय वै । (२१।१)

यतः समभवद् विश्वं पृष्टो ऽहं यद् इह त्वया ॥ (२१।२)

भरद्वाज उवाच । (२२।१)

गगनस्य दिशां चैव भूतलस्यानिलस्य च । (२२।२)

कान्यत्र परिमाणानि संशयं छिन्द्धि मे ऽर्थतः ॥ (२२।३)

भृगुर् उवाच । (२३।१)

अनन्तम् एतद् आकाशं सिद्धचारणसेवितम् । (२३।२)

रम्यं नानाश्रयाकीर्णं यस्यान्तो नाधिगम्यते ॥ (२३।३)

ऊर्ध्वं गतेर् अधस्तात् तु चन्द्रादित्यौ न दृश्यतः । (२४।१)

तत्र देवाः स्वयं दीप्ता भास्वराश्चाग्निवर्चसः ॥ (२४।२)

ते चाप्यन्तं न पश्यन्ति नभसः प्रथितौजसः । (२५।१)

दुर्गमत्वाद् अनन्तत्वाद् इति मे विद्धि मानद ॥ (२५।२)

उपरिष्टोपरिष्टात् तु प्रज्वलद्भिः स्वयंप्रभैः । (२६।१)

निरुद्धम् एतद् आकाशम् अप्रमेयं सुरैर् अपि ॥ (२६।२)

पृथिव्यन्ते समुद्रास्तु समुद्रान्ते तमः स्मृतम् । (२७।१)

तमसो ऽन्ते जलं प्राहुर् जलस्यान्ते ऽग्निर् एव च ॥ (२७।२)

रसातलान्ते सलिलं जलान्ते पन्नगाधिपः । (२८।१)

तदन्ते पुनर् आकाशम् आकाशान्ते पुनर् जलम् ॥ (२८।२)

एवम् अन्तं भगवतः प्रमाणं सलिलस्य च । (२९।१)

अग्निमारुततोयेभ्यो दुर्ज्ञेयं दैवतैर् अपि ॥ (२९।२)

अग्निमारुततोयानां वर्णाः क्षितितलस्य च । (३०।१)

आकाशसदृशा ह्येते भिद्यन्ते तत्त्वदर्शनात् ॥ (३०।२)

पठन्ति चैव मुनयः शास्त्रेषु विविधेषु च । (३१।१)

त्रैलोक्ये सागरे चैव प्रमाणं विहितं यथा । (३१।२)

अदृश्याय त्वगम्याय कः प्रमाणम् उदाहरेत् ॥ (३१।३)

सिद्धानां देवतानां च यदा परिमिता गतिः । (३२।१)

तदा गौणम् अनन्तस्य नामानन्तेति विश्रुतम् । (३२।२)

नामधेयानुरूपस्य मानसस्य महात्मनः ॥ (३२।३)

यदा तु दिव्यं तद्रूपं ह्रसते वर्धते पुनः । (३३।१)

को ऽन्यस्तद् वेदितुं शक्तो यो ऽपि स्यात् तद्विधो ऽपरः ॥ (३३।२)

ततः पुष्करतः सृष्टः सर्वज्ञो मूर्तिमान् प्रभुः । (३४।१)

ब्रह्मा धर्ममयः पूर्वः प्रजापतिर् अनुत्तमः ॥ (३४।२)

भरद्वाज उवाच । (३५।१)

पुष्कराद् यदि सम्भूतो ज्येष्ठं भवति पुष्करम् । (३५।२)

ब्रह्माणं पूर्वजं चाह भवान् संदेह एव मे ॥ (३५।३)

भृगुर् उवाच । (३६।१)

मानसस्येह या मूर्तिर् ब्रह्मत्वं समुपागता । (३६।२)

तस्यासनविधानार्थं पृथिवी पद्मम् उच्यते ॥ (३६।३)

कर्णिका तस्य पद्मस्य मेरुर् गगनम् उच्छ्रितः । (३७।१)

तस्य मध्ये स्थितो लोकान् सृजते जगतः प्रभुः ॥ (३७।२)