भीष्म उवाच । (१।१)

नहुषस्तु ततः श्रुत्वा च्यवनं तं तथागतम् । (१।२)

त्वरितः प्रययौ तत्र सहामात्यपुरोहितः ॥ (१।३)

शौचं कृत्वा यथान्यायं प्राञ्जलिः प्रयतो नृपः । (२।१)

आत्मानम् आचचक्षे च च्यवनाय महात्मने ॥ (२।२)

अर्चयामास तं चापि तस्य राज्ञः पुरोहितः । (३।१)

सत्यव्रतं महाभागं देवकल्पं विशां पते ॥ (३।२)

नहुष उवाच । (४।१)

करवाणि प्रियं किं ते तन्मे व्याख्यातुम् अर्हसि । (४।२)

सर्वं कर्तास्मि भगवन् यद्यपि स्यात् सुदुष्करम् ॥ (४।३)

च्यवन उवाच । (५।१)

श्रमेण महता युक्ताः कैवर्ता मत्स्यजीविनः । (५।२)

मम मूल्यं प्रयच्छैभ्यो मत्स्यानां विक्रयैः सह ॥ (५।३)

नहुष उवाच । (६।१)

सहस्रं दीयतां मूल्यं निषादेभ्यः पुरोहित । (६।२)

निष्क्रयार्थं भगवतो यथाह भृगुनन्दनः ॥ (६।३)

च्यवन उवाच । (७।१)

सहस्रं नाहम् अर्हामि किं वा त्वं मन्यसे नृप । (७।२)

सदृशं दीयतां मूल्यं स्वबुद्ध्या निश्चयं कुरु ॥ (७।३)

नहुष उवाच । (८।१)

सहस्राणां शतं क्षिप्रं निषादेभ्यः प्रदीयताम् । (८।२)

स्याद् एतत् तु भवेन्मूल्यं किं वान्यन्मन्यते भवान् ॥ (८।३)

च्यवन उवाच । (९।१)

नाहं शतसहस्रेण निमेयः पार्थिवर्षभ । (९।२)

दीयतां सदृशं मूल्यम् अमात्यैः सह चिन्तय ॥ (९।३)

नहुष उवाच । (१०।१)

कोटिः प्रदीयतां मूल्यं निषादेभ्यः पुरोहित । (१०।२)

यद् एतद् अपि नौपम्यम् अतो भूयः प्रदीयताम् ॥ (१०।३)

च्यवन उवाच । (११।१)

राजन्नार्हाम्यहं कोटिं भूयो वापि महाद्युते । (११।२)

सदृशं दीयतां मूल्यं ब्राह्मणैः सह चिन्तय ॥ (११।३)

नहुष उवाच । (१२।१)

अर्धराज्यं समग्रं वा निषादेभ्यः प्रदीयताम् । (१२।२)

एतन्मूल्यम् अहं मन्ये किं वान्यन्मन्यसे द्विज ॥ (१२।३)

च्यवन उवाच । (१३।१)

अर्धराज्यं समग्रं वा नाहम् अर्हामि पार्थिव । (१३।२)

सदृशं दीयतां मूल्यम् ऋषिभिः सह चिन्त्यताम् ॥ (१३।३)

भीष्म उवाच । (१४।१)

महर्षेर् वचनं श्रुत्वा नहुषो दुःखकर्शितः । (१४।२)

स चिन्तयामास तदा सहामात्यपुरोहितः ॥ (१४।३)

तत्र त्वन्यो वनचरः कश्चिन्मूलफलाशनः । (१५।१)

नहुषस्य समीपस्थो गविजातो ऽभवन्मुनिः ॥ (१५।२)

स समाभाष्य राजानम् अब्रवीद् द्विजसत्तमः । (१६।१)

तोषयिष्याम्यहं विप्रं यथा तुष्टो भविष्यति ॥ (१६।२)

नाहं मिथ्यावचो ब्रूयां स्वैरेष्वपि कुतो ऽन्यथा । (१७।१)

भवतो यद् अहं ब्रूयां तत् कार्यम् अविशङ्कया ॥ (१७।२)

नहुष उवाच । (१८।१)

ब्रवीतु भगवान्मूल्यं महर्षेः सदृशं भृगोः । (१८।२)

परित्रायस्व माम् अस्माद् विषयं च कुलं च मे ॥ (१८।३)

हन्याद्धि भगवान् क्रुद्धस्त्रैलोक्यम् अपि केवलम् । (१९।१)

किं पुनर् मां तपोहीनं बाहुवीर्यपरायणम् ॥ (१९।२)

अगाधे ऽम्भसि मग्नस्य सामात्यस्य सहर्त्विजः । (२०।१)

प्लवो भव महर्षे त्वं कुरु मूल्यविनिश्चयम् ॥ (२०।२)

भीष्म उवाच । (२१।१)

नहुषस्य वचः श्रुत्वा गविजातः प्रतापवान् । (२१।२)

उवाच हर्षयन् सर्वान् अमात्यान् पार्थिवं च तम् ॥ (२१।३)

अनर्घेया महाराज द्विजा वर्णमहत्तमाः । (२२।१)

गावश्च पृथिवीपाल गौर् मूल्यं परिकल्प्यताम् ॥ (२२।२)

नहुषस्तु ततः श्रुत्वा महर्षेर् वचनं नृप । (२३।१)

हर्षेण महता युक्तः सहामात्यपुरोहितः ॥ (२३।२)

अभिगम्य भृगोः पुत्रं च्यवनं संशितव्रतम् । (२४।१)

इदं प्रोवाच नृपते वाचा संतर्पयन्न् इव ॥ (२४।२)

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ विप्रर्षे गवा क्रीतो ऽसि भार्गव । (२५।१)

एतन्मूल्यम् अहं मन्ये तव धर्मभृतां वर ॥ (२५।२)

च्यवन उवाच । (२६।१)

उत्तिष्ठाम्येष राजेन्द्र सम्यक् क्रीतो ऽस्मि ते ऽनघ । (२६।२)

गोभिस्तुल्यं न पश्यामि धनं किंचिद् इहाच्युत ॥ (२६।३)

कीर्तनं श्रवणं दानं दर्शनं चापि पार्थिव । (२७।१)

गवां प्रशस्यते वीर सर्वपापहरं शिवम् ॥ (२७।२)

गावो लक्ष्म्याः सदा मूलं गोषु पाप्मा न विद्यते । (२८।१)

अन्नम् एव सदा गावो देवानां परमं हविः ॥ (२८।२)

स्वाहाकारवषट्कारौ गोषु नित्यं प्रतिष्ठितौ । (२९।१)

गावो यज्ञप्रणेत्र्यो वै तथा यज्ञस्य ता मुखम् ॥ (२९।२)

अमृतं ह्यक्षयं दिव्यं क्षरन्ति च वहन्ति च । (३०।१)

अमृतायतनं चैताः सर्वलोकनमस्कृताः ॥ (३०।२)

तेजसा वपुषा चैव गावो वह्निसमा भुवि । (३१।१)

गावो हि सुमहत् तेजः प्राणिनां च सुखप्रदाः ॥ (३१।२)

निविष्टं गोकुलं यत्र श्वासं मुञ्चति निर्भयम् । (३२।१)

विराजयति तं देशं पाप्मानं चापकर्षति ॥ (३२।२)

गावः स्वर्गस्य सोपानं गावः स्वर्गे ऽपि पूजिताः । (३३।१)

गावः कामदुघा देव्यो नान्यत् किंचित् परं स्मृतम् ॥ (३३।२)

इत्येतद् गोषु मे प्रोक्तं माहात्म्यं पार्थिवर्षभ । (३४।१)

गुणैकदेशवचनं शक्यं पारायणं न तु ॥ (३४।२)

निषादा ऊचुः । (३५।१)

दर्शनं कथनं चैव सहास्माभिः कृतं मुने । (३५।२)

सतां सप्तपदं मित्रं प्रसादं नः कुरु प्रभो ॥ (३५।३)

हवींषि सर्वाणि यथा ह्युपभुङ्क्ते हुताशनः । (३६।१)

एवं त्वम् अपि धर्मात्मन् पुरुषाग्निः प्रतापवान् ॥ (३६।२)

प्रसादयामहे विद्वन् भवन्तं प्रणता वयम् । (३७।१)

अनुग्रहार्थम् अस्माकम् इयं गौः प्रतिगृह्यताम् ॥ (३७।२)

च्यवन उवाच । (३८।१)

कृपणस्य च यच्चक्षुर् मुनेर् आशीविषस्य च । (३८।२)

नरं समूलं दहति कक्षम् अग्निर् इव ज्वलन् ॥ (३८।३)

प्रतिगृह्णामि वो धेनुं कैवर्ता मुक्तकिल्बिषाः । (३९।१)

दिवं गच्छत वै क्षिप्रं मत्स्यैर् जालोद्धृतैः सह ॥ (३९।२)

भीष्म उवाच । (४०।१)

ततस्तस्य प्रसादात् ते महर्षेर् भावितात्मनः । (४०।२)

निषादास्तेन वाक्येन सह मत्स्यैर् दिवं ययुः ॥ (४०।३)

ततः स राजा नहुषो विस्मितः प्रेक्ष्य धीवरान् । (४१।१)

आरोहमाणांस्त्रिदिवं मत्स्यांश्च भरतर्षभ ॥ (४१।२)

ततस्तौ गविजश्चैव च्यवनश्च भृगूद्वहः । (४२।१)

वराभ्याम् अनुरूपाभ्यां छन्दयामासतुर् नृपम् ॥ (४२।२)

ततो राजा महावीर्यो नहुषः पृथिवीपतिः । (४३।१)

परम् इत्यब्रवीत् प्रीतस्तदा भरतसत्तम ॥ (४३।२)

ततो जग्राह धर्मे स स्थितिम् इन्द्रनिभो नृपः । (४४।१)

तथेति चोदितः प्रीतस्ताव् ऋषी प्रत्यपूजयत् ॥ (४४।२)

समाप्तदीक्षश्च्यवनस्ततो ऽगच्छत् स्वम् आश्रमम् । (४५।१)

गविजश्च महातेजाः स्वम् आश्रमपदं ययौ ॥ (४५।२)

निषादाश्च दिवं जग्मुस्ते च मत्स्या जनाधिप । (४६।१)

नहुषो ऽपि वरं लब्ध्वा प्रविवेश पुरं स्वकम् ॥ (४६।२)

एतत् ते कथितं तात यन्मां त्वं परिपृच्छसि । (४७।१)

दर्शने यादृशः स्नेहः संवासे च युधिष्ठिर ॥ (४७।२)

महाभाग्यं गवां चैव तथा धर्मविनिश्चयम् । (४८।१)

किं भूयः कथ्यतां वीर किं ते हृदि विवक्षितम् ॥ (४८।२)