युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

व्याख्याता क्षत्रधर्मेण वृत्तिर् आपत्सु भारत । (१।२)

कथंचिद् वैश्यधर्मेण जीवेद् वा ब्राह्मणो न वा ॥ (१।३)

भीष्म उवाच । (२।१)

अशक्तः क्षत्रधर्मेण वैश्यधर्मेण वर्तयेत् । (२।२)

कृषिगोरक्षम् आस्थाय व्यसने वृत्तिसंक्षये ॥ (२।३)

युधिष्ठिर उवाच । (३।१)

कानि पण्यानि विक्रीणन् स्वर्गलोकान्न हीयते । (३।२)

ब्राह्मणो वैश्यधर्मेण वर्तयन् भरतर्षभ ॥ (३।३)

भीष्म उवाच । (४।१)

सुरा लवणम् इत्येव तिलान् केसरिणः पशून् । (४।२)

ऋषभान्मधु मांसं च कृतान्नं च युधिष्ठिर ॥ (४।३)

सर्वास्ववस्थास्वेतानि ब्राह्मणः परिवर्जयेत् । (५।१)

एतेषां विक्रयात् तात ब्राह्मणो नरकं व्रजेत् ॥ (५।२)

अजो ऽग्निर् वरुणो मेषः सूर्यो ऽश्वः पृथिवी विराट् । (६।१)

धेनुर् यज्ञश्च सोमश्च न विक्रेयाः कथंचन ॥ (६।२)

पक्वेनामस्य निमयं न प्रशंसन्ति साधवः । (७।१)

निमयेत् पक्वम् आमेन भोजनार्थाय भारत ॥ (७।२)

वयं सिद्धम् अशिष्यामो भवान् साधयताम् इदम् । (८।१)

एवं समीक्ष्य निमयन् नाधर्मो ऽस्ति कदाचन ॥ (८।२)

अत्र ते वर्तयिष्यामि यथा धर्मः पुरातनः । (९।१)

व्यवहारप्रवृत्तानां तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ (९।२)

भवते ऽहं ददानीदं भवान् एतत् प्रयच्छतु । (१०।१)

रुचिते वर्तते धर्मो न बलात् सम्प्रवर्तते ॥ (१०।२)

इत्येवं सम्प्रवर्तन्त व्यवहाराः पुरातनाः । (११।१)

ऋषीणाम् इतरेषां च साधु चेदम् असंशयम् ॥ (११।२)

युधिष्ठिर उवाच । (१२।१)

अथ तात यदा सर्वाः शस्त्रम् आददते प्रजाः । (१२।२)

व्युत्क्रामन्ति स्वधर्मेभ्यः क्षत्रस्य क्षीयते बलम् ॥ (१२।३)

राजा त्राता न लोके स्यात् किं तदा स्यात् परायणम् । (१३।१)

एतन्मे संशयं ब्रूहि विस्तरेण पितामह ॥ (१३।२)

भीष्म उवाच । (१४।१)

दानेन तपसा यज्ञैर् अद्रोहेण दमेन च । (१४।२)

ब्राह्मणप्रमुखा वर्णाः क्षेमम् इच्छेयुर् आत्मनः ॥ (१४।३)

तेषां ये वेदबलिनस्त उत्थाय समन्ततः । (१५।१)

राज्ञो बलं वर्धयेयुर् महेन्द्रस्येव देवताः ॥ (१५।२)

राज्ञो हि क्षीयमाणस्य ब्रह्मैवाहुः परायणम् । (१६।१)

तस्माद् ब्रह्मबलेनैव समुत्थेयं विजानता ॥ (१६।२)

यदा तु विजयी राजा क्षेमं राष्ट्रे ऽभिसंदधेत् । (१७।१)

तदा वर्णा यथाधर्मम् आविशेयुः स्वकर्मसु ॥ (१७।२)

उन्मर्यादे प्रवृत्ते तु दस्युभिः संकरे कृते । (१८।१)

सर्वे वर्णा न दुष्येयुः शस्त्रवन्तो युधिष्ठिर ॥ (१८।२)

युधिष्ठिर उवाच । (१९।१)

अथ चेत् सर्वतः क्षत्रं प्रदुष्येद् ब्राह्मणान् प्रति । (१९।२)

कस्तस्य ब्राह्मणस्त्राता को धर्मः किं परायणम् ॥ (१९।३)

भीष्म उवाच । (२०।१)

तपसा ब्रह्मचर्येण शस्त्रेण च बलेन च । (२०।२)

अमायया मायया च नियन्तव्यं तदा भवेत् ॥ (२०।३)

क्षत्रस्याभिप्रवृद्धस्य ब्राह्मणेषु विशेषतः । (२१।१)

ब्रह्मैव संनियन्तृ स्यात् क्षत्रं हि ब्रह्मसंभवम् ॥ (२१।२)

अद्भ्यो ऽग्निर् ब्रह्मतः क्षत्रम् अश्मनो लोहम् उत्थितम् । (२२।१)

तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति ॥ (२२।२)

यदा छिनत्त्ययो ऽश्मानम् अग्निश्चापो ऽभिपद्यते । (२३।१)

क्षत्रं च ब्राह्मणं द्वेष्टि तदा शाम्यन्ति ते त्रयः ॥ (२३।२)

तस्माद् ब्रह्मणि शाम्यन्ति क्षत्रियाणां युधिष्ठिर । (२४।१)

समुदीर्णान्यजेयानि तेजांसि च बलानि च ॥ (२४।२)

ब्रह्मवीर्ये मृदूभूते क्षत्रवीर्ये च दुर्बले । (२५।१)

दुष्टेषु सर्ववर्णेषु ब्राह्मणान् प्रति सर्वशः ॥ (२५।२)

ये तत्र युद्धं कुर्वन्ति त्यक्त्वा जीवितम् आत्मनः । (२६।१)

ब्राह्मणान् परिरक्षन्तो धर्मम् आत्मानम् एव च ॥ (२६।२)

मनस्विनो मन्युमन्तः पुण्यलोका भवन्ति ते । (२७।१)

ब्राह्मणार्थं हि सर्वेषां शस्त्रग्रहणम् इष्यते ॥ (२७।२)

अति स्विष्टस्वधीतानां लोकान् अति तपस्विनाम् । (२८।१)

अनाशकाग्न्योर् विशतां शूरा यान्ति परां गतिम् । (२८।२)

एवम् एवात्मनस्त्यागान्नान्यं धर्मं विदुर् जनाः ॥ (२८।३)

तेभ्यो नमश्च भद्रं च ये शरीराणि जुह्वति । (२९।१)

ब्रह्मद्विषो नियच्छन्तस्तेषां नो ऽस्तु सलोकता । (२९।२)

ब्रह्मलोकजितः स्वर्ग्यान् वीरांस्तान्मनुर् अब्रवीत् ॥ (२९।३)

यथाश्वमेधावभृथे स्नाताः पूता भवन्त्युत । (३०।१)

दुष्कृतः सुकृतश्चैव तथा शस्त्रहता रणे ॥ (३०।२)

भवत्यधर्मो धर्मो हि धर्माधर्मावुभावपि । (३१।१)

कारणाद् देशकालस्य देशकालः स तादृशः ॥ (३१।२)

मैत्राः क्रूराणि कुर्वन्तो जयन्ति स्वर्गम् उत्तमम् । (३२।१)

धर्म्याः पापानि कुर्वन्तो गच्छन्ति परमां गतिम् ॥ (३२।२)

ब्राह्मणस्त्रिषु कालेषु शस्त्रं गृह्णन्न दुष्यति । (३३।१)

आत्मत्राणे वर्णदोषे दुर्गस्य नियमेषु च ॥ (३३।२)

युधिष्ठिर उवाच । (३४।१)

अभ्युत्थिते दस्युबले क्षत्रार्थे वर्णसंकरे । (३४।२)

सम्प्रमूढेषु वर्णेषु यद्यन्यो ऽभिभवेद् बली ॥ (३४।३)

ब्राह्मणो यदि वा वैश्यः शूद्रो वा राजसत्तम । (३५।१)

दस्युभ्यो ऽथ प्रजा रक्षेद् दण्डं धर्मेण धारयन् ॥ (३५।२)

कार्यं कुर्यान्न वा कुर्यात् संवार्यो वा भवेन्न वा । (३६।१)

न स्म शस्त्रं ग्रहीतव्यम् अन्यत्र क्षत्रबन्धुतः ॥ (३६।२)

भीष्म उवाच । (३७।१)

अपारे यो भवेत् पारम् अप्लवे यः प्लवो भवेत् । (३७।२)

शूद्रो वा यदि वाप्यन्यः सर्वथा मानम् अर्हति ॥ (३७।३)

यम् आश्रित्य नरा राजन् वर्तयेयुर् यथासुखम् । (३८।१)

अनाथाः पाल्यमाना वै दस्युभिः परिपीडिताः ॥ (३८।२)

तम् एव पूजयेरंस्ते प्रीत्या स्वम् इव बान्धवम् । (३९।१)

महद्ध्यभीक्ष्णं कौरव्य कर्ता सन्मानम् अर्हति ॥ (३९।२)

किम् उक्ष्णावहता कृत्यं किं धेन्वा चाप्यदुग्धया । (४०।१)

वन्ध्यया भार्यया को ऽर्थः को ऽर्थो राज्ञाप्यरक्षता ॥ (४०।२)

यथा दारुमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः । (४१।१)

यथा ह्यनेत्रः शकटः पथि क्षेत्रं यथोषरम् ॥ (४१।२)

एवं ब्रह्मानधीयानं राजा यश्च न रक्षिता । (४२।१)

न वर्षति च यो मेघः सर्व एते निरर्थकाः ॥ (४२।२)

नित्यं यस्तु सतो रक्षेद् असतश्च निबर्हयेत् । (४३।१)

स एव राजा कर्तव्यस्तेन सर्वम् इदं धृतम् ॥ (४३।२)