भीष्म उवाच । (१।१)

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं कृतात्मा कृतनिश्चयः । (१।२)

आत्मनात्मानम् आस्थाय दृष्ट्वा चात्मानम् आत्मना ॥ (१।३)

कृतकार्यः सुखी शान्तस्तूष्णीं प्रायाद् उदङ्मुखः । (२।१)

शैशिरं गिरिम् उद्दिश्य सधर्मा मातरिश्वनः ॥ (२।२)

एतस्मिन्न् एव काले तु देवर्षिर् नारदस्तदा । (३।१)

हिमवन्तम् इयाद् द्रष्टुं सिद्धचारणसेवितम् ॥ (३।२)

तम् अप्सरोगणाकीर्णं गीतस्वननिनादितम् । (४।१)

किंनराणां समूहैश्च भृङ्गराजैस्तथैव च ॥ (४।२)

मद्गुभिः खञ्जरीटैश्च विचित्रैर् जीवजीवकैः । (५।१)

चित्रवर्णैर् मयूरैश्च केकाशतविराजितैः । (५।२)

राजहंससमूहैश्च हृष्टैः परभृतैस्तथा ॥ (५।३)

पक्षिराजो गरुत्मांश्च यं नित्यम् अधिगच्छति । (६।१)

चत्वारो लोकपालाश्च देवाः सर्षिगणास्तथा । (६।२)

यत्र नित्यं समायान्ति लोकस्य हितकाम्यया ॥ (६।३)

विष्णुना यत्र पुत्रार्थे तपस्तप्तं महात्मना । (७।१)

यत्रैव च कुमारेण बाल्ये क्षिप्ता दिवौकसः ॥ (७।२)

शक्तिर् न्यस्ता क्षितितले त्रैलोक्यम् अवमन्य वै । (८।१)

यत्रोवाच जगत्स्कन्दः क्षिपन् वाक्यम् इदं तदा ॥ (८।२)

यो ऽन्यो ऽस्ति मत्तो ऽभ्यधिको विप्रा यस्याधिकं प्रियाः । (९।१)

यो ब्रह्मण्यो द्वितीयो ऽस्ति त्रिषु लोकेषु वीर्यवान् ॥ (९।२)

सो ऽभ्युद्धरत्विमां शक्तिम् अथ वा कम्पयत्विति । (१०।१)

तच्छ्रुत्वा व्यथिता लोकाः क इमाम् उद्धरेद् इति ॥ (१०।२)

अथ देवगणं सर्वं संभ्रान्तेन्द्रियमानसम् । (११।१)

अपश्यद् भगवान् विष्णुः क्षिप्तं सासुरराक्षसम् । (११।२)

किं न्वत्र सुकृतं कार्यं भवेद् इति विचिन्तयन् ॥ (११।३)

स नामृष्यत तं क्षेपम् अवैक्षत च पावकिम् । (१२।१)

स प्रहस्य विशुद्धात्मा शक्तिं प्रज्वलितां तदा । (१२।२)

कम्पयामास सव्येन पाणिना पुरुषोत्तमः ॥ (१२।३)

शक्त्यां तु कम्पमानायां विष्णुना बलिना तदा । (१३।१)

मेदिनी कम्पिता सर्वा सशैलवनकानना ॥ (१३।२)

शक्तेनापि समुद्धर्तुं कम्पिता सा न तूद्धृता । (१४।१)

रक्षता स्कन्दराजस्य धर्षणां प्रभविष्णुना ॥ (१४।२)

तां कम्पयित्वा भगवान् प्रह्रादम् इदम् अब्रवीत् । (१५।१)

पश्य वीर्यं कुमारस्य नैतद् अन्यः करिष्यति ॥ (१५।२)

सो ऽमृष्यमाणस्तद् वाक्यं समुद्धरणनिश्चितः । (१६।१)

जग्राह तां तस्य शक्तिं न चैनाम् अप्यकम्पयत् ॥ (१६।२)

नादं महान्तं मुक्त्वा स मूर्छितो गिरिमूर्धनि । (१७।१)

विह्वलः प्रापतद् भूमौ हिरण्यकशिपोः सुतः ॥ (१७।२)

यत्रोत्तरां दिशं गत्वा शैलराजस्य पार्श्वतः । (१८।१)

तपो ऽतप्यत दुर्धर्षस्तात नित्यं वृषध्वजः ॥ (१८।२)

पावकेन परिक्षिप्तो दीप्यता तस्य चाश्रमः । (१९।१)

आदित्यबन्धनं नाम दुर्धर्षम् अकृतात्मभिः ॥ (१९।२)

न तत्र शक्यते गन्तुं यक्षराक्षसदानवैः । (२०।१)

दशयोजनविस्तारम् अग्निज्वालासमावृतम् ॥ (२०।२)

भगवान् पावकस्तत्र स्वयं तिष्ठति वीर्यवान् । (२१।१)

सर्वविघ्नान् प्रशमयन्महादेवस्य धीमतः ॥ (२१।२)

दिव्यं वर्षसहस्रं हि पादेनैकेन तिष्ठतः । (२२।१)

देवान् संतापयंस्तत्र महादेवो धृतव्रतः ॥ (२२।२)

ऐन्द्रीं तु दिशम् आस्थाय शैलराजस्य धीमतः । (२३।१)

विविक्ते पर्वततटे पाराशर्यो महातपाः । (२३।२)

वेदान् अध्यापयामास व्यासः शिष्यान्महातपाः ॥ (२३।३)

सुमन्तुं च महाभागं वैशंपायनम् एव च । (२४।१)

जैमिनिं च महाप्राज्ञं पैलं चापि तपस्विनम् ॥ (२४।२)

एभिः शिष्यैः परिवृतो व्यास आस्ते महातपाः । (२५।१)

तत्राश्रमपदं पुण्यं ददर्श पितुर् उत्तमम् । (२५।२)

आरणेयो विशुद्धात्मा नभसीव दिवाकरः ॥ (२५।३)

अथ व्यासः परिक्षिप्तं ज्वलन्तम् इव पावकम् । (२६।१)

ददर्श सुतम् आयान्तं दिवाकरसमप्रभम् ॥ (२६।२)

असज्जमानं वृक्षेषु शैलेषु विषमेषु च । (२७।१)

योगयुक्तं महात्मानं यथा बाणं गुणच्युतम् ॥ (२७।२)

सो ऽभिगम्य पितुः पादावगृह्णाद् अरणीसुतः । (२८।१)

यथोपजोषं तैश्चापि समागच्छन्महामुनिः ॥ (२८।२)

ततो निवेदयामास पित्रे सर्वम् अशेषतः । (२९।१)

शुको जनकराजेन संवादं प्रीतमानसः ॥ (२९।२)

एवम् अध्यापयञ् शिष्यान् व्यासः पुत्रं च वीर्यवान् । (३०।१)

उवास हिमवत्पृष्ठे पाराशर्यो महामुनिः ॥ (३०।२)

ततः कदाचिच्छिष्यास्तं परिवार्यावतस्थिरे । (३१।१)

वेदाध्ययनसम्पन्नाः शान्तात्मानो जितेन्द्रियाः ॥ (३१।२)

वेदेषु निष्ठां सम्प्राप्य साङ्गेष्वतितपस्विनः । (३२।१)

अथोचुस्ते तदा व्यासं शिष्याः प्राञ्जलयो गुरुम् ॥ (३२।२)

महता श्रेयसा युक्ता यशसा च स्म वर्धिताः । (३३।१)

एकं त्विदानीम् इच्छामो गुरुणानुग्रहं कृतम् ॥ (३३।२)

इति तेषां वचः श्रुत्वा ब्रह्मर्षिस्तान् उवाच ह । (३४।१)

उच्यताम् इति तद् वत्सा यद् वः कार्यं प्रियं मया ॥ (३४।२)

एतद् वाक्यं गुरोः श्रुत्वा शिष्यास्ते हृष्टमानसाः । (३५।१)

पुनः प्राञ्जलयो भूत्वा प्रणम्य शिरसा गुरुम् ॥ (३५।२)

ऊचुस्ते सहिता राजन्न् इदं वचनम् उत्तमम् । (३६।१)

यदि प्रीत उपाध्यायो धन्याः स्मो मुनिसत्तम ॥ (३६।२)

काङ्क्षामस्तु वयं सर्वे वरं दत्तं महर्षिणा । (३७।१)

षष्ठः शिष्यो न ते ख्यातिं गच्छेद् अत्र प्रसीद नः ॥ (३७।२)

चत्वारस्ते वयं शिष्या गुरुपुत्रश्च पञ्चमः । (३८।१)

इह वेदाः प्रतिष्ठेरन्न् एष नः काङ्क्षितो वरः ॥ (३८।२)

शिष्याणां वचनं श्रुत्वा व्यासो वेदार्थतत्त्ववित् । (३९।१)

पराशरात्मजो धीमान् परलोकार्थचिन्तकः । (३९।२)

उवाच शिष्यान् धर्मात्मा धर्म्यं नैःश्रेयसं वचः ॥ (३९।३)

ब्राह्मणाय सदा देयं ब्रह्म शुश्रूषवे भवेत् । (४०।१)

ब्रह्मलोके निवासं यो ध्रुवं समभिकाङ्क्षति ॥ (४०।२)

भवन्तो बहुलाः सन्तु वेदो विस्तार्यताम् अयम् । (४१।१)

नाशिष्ये सम्प्रदातव्यो नाव्रते नाकृतात्मनि ॥ (४१।२)

एते शिष्यगुणाः सर्वे विज्ञातव्या यथार्थतः । (४२।१)

नापरीक्षितचारित्रे विद्या देया कथंचन ॥ (४२।२)

यथा हि कनकं शुद्धं तापच्छेदनिघर्षणैः । (४३।१)

परीक्षेत तथा शिष्यान् ईक्षेत् कुलगुणादिभिः ॥ (४३।२)

न नियोज्याश्च वः शिष्या अनियोगे महाभये । (४४।१)

यथामति यथापाठं तथा विद्या फलिष्यति ॥ (४४।२)

सर्वस्तरतु दुर्गाणि सर्वो भद्राणि पश्यतु । (४५।१)

श्रावयेच्चतुरो वर्णान् कृत्वा ब्राह्मणम् अग्रतः ॥ (४५।२)

वेदस्याध्ययनं हीदं तच्च कार्यं महत् स्मृतम् । (४६।१)

स्तुत्यर्थम् इह देवानां वेदाः सृष्टाः स्वयंभुवा ॥ (४६।२)

यो निर्वदेत संमोहाद् ब्राह्मणं वेदपारगम् । (४७।१)

सो ऽपध्यानाद् ब्राह्मणस्य पराभूयाद् असंशयम् ॥ (४७।२)

यश्चाधर्मेण विब्रूयाद् यश्चाधर्मेण पृच्छति । (४८।१)

तयोर् अन्यतरः प्रैति विद्वेषं वाधिगच्छति ॥ (४८।२)

एतद् वः सर्वम् आख्यातं स्वाध्यायस्य विधिं प्रति । (४९।१)

उपकुर्याच्च शिष्याणाम् एतच्च हृदि वो भवेत् ॥ (४९।२)