संजय उवाच । (१।१)

मारिषाधिरथेः श्रुत्वा वचो युद्धाभिनन्दिनः । (१।२)

शल्यो ऽब्रवीत् पुनः कर्णं निदर्शनम् उदाहरन् ॥ (१।३)

यथैव मत्तो मद्येन त्वं तथा न च वा तथा । (२।१)

तथाहं त्वां प्रमाद्यन्तं चिकित्सामि सुहृत्तया ॥ (२।२)

इमां काकोपमां कर्ण प्रोच्यमानां निबोध मे । (३।१)

श्रुत्वा यथेष्टं कुर्यास् त्वं विहीन कुलपांसन ॥ (३।२)

नाहम् आत्मनि किंचिद् वै किल्बिषं कर्ण संस्मरे । (४।१)

येन त्वं मां महाबाहो हन्तुम् इच्छस्य् अनागसम् ॥ (४।२)

अवश्यं तु मया वाच्यं बुध्यतां यदि ते हितम् । (५।१)

विशेषतो रथस्थेन राज्ञश् चैव हितैषिणा ॥ (५।२)

समं च विषमं चैव रथिनश् च बलाबलम् । (६।१)

श्रमः खेदश् च सततं हयानां रथिना सह ॥ (६।२)

आयुधस्य परिज्ञानं रुतं च मृगपक्षिणाम् । (७।१)

भारश् चाप्य् अतिभारश् च शल्यानां च प्रतिक्रिया ॥ (७।२)

अस्त्रयोगश् च युद्धं च निमित्तानि तथैव च । (८।१)

सर्वम् एतन् मया ज्ञेयं रथस्यास्य कुटुम्बिना । (८।२)

अतस् त्वां कथये कर्ण निदर्शनम् इदं पुनः ॥ (८।३)

वैश्यः किल समुद्रान्ते प्रभूतधनधान्यवान् । (९।१)

यज्वा दानपतिः क्षान्तः स्वकर्मस्थो ऽभवच्छुचिः ॥ (९।२)

बहुपुत्रः प्रियापत्यः सर्वभूतानुकम्पकः । (१०।१)

राज्ञो धर्मप्रधानस्य राष्ट्रे वसति निर्भयः ॥ (१०।२)

पुत्राणां तस्य बालानां कुमाराणां यशस्विनाम् । (११।१)

काको बहूनाम् अभवद् उच्छिष्टकृतभोजनः ॥ (११।२)

तस्मै सदा प्रयच्छन्ति वैश्यपुत्राः कुमारकाः । (१२।१)

मांसोदनं दधि क्षीरं पायसं मधुसर्पिषी ॥ (१२।२)

स चोच्छिष्टभृतः काको वैश्यपुत्रैः कुमारकैः । (१३।१)

सदृशान् पक्षिणो दृप्तः श्रेयसश् चावमन्यते ॥ (१३।२)

अथ हंसाः समुद्रान्ते कदाचिद् अभिपातिनः । (१४।१)

गरुडस्य गतौ तुल्याश् चक्राङ्गा हृष्टचेतसः ॥ (१४।२)

कुमारकास् ततो हंसान् दृष्ट्वा काकम् अथाब्रुवन् । (१५।१)

भवान् एव विशिष्टो हि पतत्रिभ्यो विहंगम ॥ (१५।२)

प्रतार्यमाणस् तु स तैर् अल्पबुद्धिभिर् अण्डजः । (१६।१)

तद् वचः सत्यम् इत्य् एव मौर्ख्याद् दर्पाच् च मन्यते ॥ (१६।२)

तान् सो ऽभिपत्य जिज्ञासुः क एषां श्रेष्ठभाग् इति । (१७।१)

उच्छिष्टदर्पितः काको बहूनां दूरपातिनाम् ॥ (१७।२)

तेषां यं प्रवरं मेने हंसानां दूरपातिनाम् । (१८।१)

तम् आह्वयत दुर्बुद्धिः पताम इति पक्षिणम् ॥ (१८।२)

तच्छ्रुत्वा प्राहसन् हंसा ये तत्रासन् समागताः । (१९।१)

भाषतो बहु काकस्य बलिनः पततां वराः । (१९।२)

इदम् ऊचुश् च चक्राङ्गा वचः काकं विहंगमाः ॥ (१९।३)

वयं हंसाश् चरामेमां पृथिवीं मानसौकसः । (२०।१)

पक्षिणां च वयं नित्यं दूरपातेन पूजिताः ॥ (२०।२)

कथं नु हंसं बलिनं वज्राङ्गं दूरपातिनम् । (२१।१)

काको भूत्वा निपतने समाह्वयसि दुर्मते । (२१।२)

कथं त्वं पतनं काक सहास्माभिर् ब्रवीषि तत् ॥ (२१।३)

अथ हंसवचो मूढः कुत्सयित्वा पुनः पुनः । (२२।१)

प्रजगादोत्तरं काकः कत्थनो जातिलाघवात् ॥ (२२।२)

शतम् एकं च पातानां पतितास्मि न संशयः । (२३।१)

शतयोजनम् एकैकं विचित्रं विविधं तथा ॥ (२३।२)

उड्डीनम् अवडीनं च प्रडीनं डीनम् एव च । (२४।१)

निडीनम् अथ संडीनं तिर्यक् चातिगतानि च ॥ (२४।२)

विडीनं परिडीनं च पराडीनं सुडीनकम् । (२५।१)

अतिडीनं महाडीनं निडीनं परिडीनकम् ॥ (२५।२)

गतागतप्रतिगता बह्वीश् च निकुडीनिकाः । (२६।१)

कर्तास्मि मिषतां वो ऽद्य ततो द्रक्ष्यथ मे बलम् ॥ (२६।२)

एवम् उक्ते तु काकेन प्रहस्यैको विहंगमः । (२७।१)

उवाच हंसस् तं काकं वचनं तन् निबोध मे ॥ (२७।२)

शतम् एकं च पातानां त्वं काक पतिता ध्रुवम् । (२८।१)

एकम् एव तु ये पातं विदुः सर्वे विहंगमाः ॥ (२८।२)

तम् अहं पतिता काक नान्यं जानामि कंचन । (२९।१)

पत त्वम् अपि रक्ताक्ष येन वा तेन मन्यसे ॥ (२९।२)

अथ काकाः प्रजहसुर् ये तत्रासन् समागताः । (३०।१)

कथम् एकेन पातेन हंसः पातशतं जयेत् ॥ (३०।२)

एकेनैव शतस्यैकं पातेनाभिभविष्यति । (३१।१)

हंसस्य पतितं काको बलवान् आशुविक्रमः ॥ (३१।२)

प्रपेततुः स्पर्धयाथ ततस् तौ हंसवायसौ । (३२।१)

एकपाती च चक्राङ्गः काकः पातशतेन च ॥ (३२।२)

पेतिवान् अथ चक्राङ्गः पेतिवान् अथ वायसः । (३३।१)

विसिस्मापयिषुः पातैर् आचक्षाणो ऽऽत्मनः क्रियाम् ॥ (३३।२)

अथ काकस्य चित्राणि पतितानीतराणि च । (३४।१)

दृष्ट्वा प्रमुदिताः काका विनेदुर् अथ तैः स्वरैः ॥ (३४।२)

हंसांश् चावहसन्ति स्म प्रावदन्न् अप्रियाणि च । (३५।१)

उत्पत्योत्पत्य च प्राहुर् मुहूर्तम् इति चेति च ॥ (३५।२)

वृक्षाग्रेभ्यः स्थलेभ्यश् च निपतन्त्य् उत्पतन्ति च । (३६।१)

कुर्वाणा विविधान् रावान् आशंसन्तस् तदा जयम् ॥ (३६।२)

हंसस् तु मृदुकेनैव विक्रान्तुम् उपचक्रमे । (३७।१)

प्रत्यहीयत काकाच् च मुहूर्तम् इव मारिष ॥ (३७।२)

अवमन्य रयं हंसान् इदं वचनम् अब्रवीत् । (३८।१)

यो ऽसाव् उत्पतितो हंसः सो ऽसाव् एव प्रहीयते ॥ (३८।२)

अथ हंसः स तच्छ्रुत्वा प्रापतत् पश्चिमां दिशम् । (३९।१)

उपर्य् उपरि वेगेन सागरं वरुणालयम् ॥ (३९।२)

ततो भीः प्राविशत् काकं तदा तत्र विचेतसम् । (४०।१)

द्वीपद्रुमान् अपश्यन्तं निपतन्तं श्रमान्वितम् । (४०।२)

निपतेयं क्व नु श्रान्त इति तस्मिञ् जलार्णवे ॥ (४०।३)

अविषह्यः समुद्रो हि बहुसत्त्वगणालयः । (४१।१)

महाभूतशतोद्भासी नभसो ऽपि विशिष्यते ॥ (४१।२)

गाम्भीर्याद्धि समुद्रस्य न विशेषः कुलाधम । (४२।१)

दिगम्बराम्भसां कर्ण समुद्रस्था हि दुर्जयाः । (४२।२)

विदूरपातात् तोयस्य किं पुनः कर्ण वायसः ॥ (४२।३)

अथ हंसो ऽभ्यतिक्रम्य मुहूर्तम् इति चेति च । (४३।१)

अवेक्षमाणस् तं काकं नाशक्नोद् व्यपसर्पितुम् । (४३।२)

अतिक्रम्य च चक्राङ्गः काकं तं समुदैक्षत ॥ (४३।३)

तं तथा हीयमानं च हंसो दृष्ट्वाब्रवीद् इदम् । (४४।१)

उज्जिहीर्षुर् निमज्जन्तं स्मरन् सत्पुरुषव्रतम् ॥ (४४।२)

बहूनि पतनानि त्वम् आचक्षाणो मुहुर् मुहुः । (४५।१)

पतस्य् अव्याहरंश् चेदं न नो गुह्यं प्रभाषसे ॥ (४५।२)

किं नाम पतनं काक यत् त्वं पतसि सांप्रतम् । (४६।१)

जलं स्पृशसि पक्षाभ्यां तुण्डेन च पुनः पुनः ॥ (४६।२)

स पक्षाभ्यां स्पृशन्न् आर्तस् तुण्डेन जलम् अर्णवे । (४७।१)

काको दृढं परिश्रान्तः सहसा निपपात ह ॥ (४७।२)

हंस उवाच । (४८।१)

शतम् एकं च पातानां यत् प्रभाषसि वायस । (४८।२)

नानाविधानीह पुरा तच्चानृतम् इहाद्य ते ॥ (४८।३)

काक उवाच । (४९।१)

उच्छिष्टदर्पितो हंस मन्ये ऽऽत्मानं सुपर्णवत् । (४९।२)

अवमन्य बहूंश् चाहं काकान् अन्यांश् च पक्षिणः । (४९।३)

प्राणैर् हंस प्रपद्ये त्वां द्वीपान्तं प्रापयस्व माम् ॥ (४९।४)

यद्य् अहं स्वस्तिमान् हंस स्वदेशं प्राप्नुयां पुनः । (५०।१)

न कंचिद् अवमन्येयम् आपदो मां समुद्धर ॥ (५०।२)

तम् एवंवादिनं दीनं विलपन्तम् अचेतनम् । (५१।१)

काक काकेति वाशन्तं निमज्जन्तं महार्णवे ॥ (५१।२)

तथैत्य वायसं हंसो जलक्लिन्नं सुदुर्दशम् । (५२।१)

पद्भ्याम् उत्क्षिप्य वेपन्तं पृष्ठम् आरोपयच्छनैः ॥ (५२।२)

आरोप्य पृष्ठं काकं तं हंसः कर्ण विचेतसम् । (५३।१)

आजगाम पुनर् द्वीपं स्पर्धया पेततुर् यतः ॥ (५३।२)

संस्थाप्य तं चापि पुनः समाश्वास्य च खेचरम् । (५४।१)

गतो यथेप्सितं देशं हंसो मन इवाशुगः ॥ (५४।२)

उच्छिष्टभोजनात् काको यथा वैश्यकुले तु सः । (५५।१)

एवं त्वम् उच्छिष्टभृतो धार्तराष्ट्रैर् न संशयः । (५५।२)

सदृशाञ् श्रेयसश् चापि सर्वान् कर्णातिमन्यसे ॥ (५५।३)

द्रोणद्रौणिकृपैर् गुप्तो भीष्मेणान्यैश् च कौरवैः । (५६।१)

विराटनगरे पार्थम् एकं किं नावधीस् तदा ॥ (५६।२)

यत्र व्यस्ताः समस्ताश् च निर्जिताः स्थ किरीटिना । (५७।१)

सृगाला इव सिंहेन क्व ते वीर्यम् अभूत् तदा ॥ (५७।२)

भ्रातरं च हतं दृष्ट्वा निर्जितः सव्यसाचिना । (५८।१)

पश्यतां कुरुवीराणां प्रथमं त्वं पलायथाः ॥ (५८।२)

तथा द्वैतवने कर्ण गन्धर्वैः समभिद्रुतः । (५९।१)

कुरून् समग्रान् उत्सृज्य प्रथमं त्वं पलायथाः ॥ (५९।२)

हत्वा जित्वा च गन्धर्वांश् चित्रसेनमुखान् रणे । (६०।१)

कर्ण दुर्योधनं पार्थः सभार्यं सममोचयत् ॥ (६०।२)

पुनः प्रभावः पार्थस्य पुराणः केशवस्य च । (६१।१)

कथितः कर्ण रामेण सभायां राजसंसदि ॥ (६१।२)

सततं च तद् अश्रौषीर् वचनं द्रोणभीष्मयोः । (६२।१)

अवध्यौ वदतोः कृष्णौ संनिधौ वै महीक्षिताम् ॥ (६२।२)

कियन्तं तत्र वक्ष्यामि येन येन धनंजयः । (६३।१)

त्वत्तो ऽतिरिक्तः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ब्राह्मणो यथा ॥ (६३।२)

इदानीम् एव द्रष्टासि प्रधने स्यन्दने स्थितौ । (६४।१)

पुत्रं च वसुदेवस्य पाण्डवं च धनंजयम् ॥ (६४।२)

देवासुरमनुष्येषु प्रख्यातौ यौ नरर्षभौ । (६५।१)

प्रकाशेनाभिविख्यातौ त्वं तु खद्योतवन् नृषु ॥ (६५।२)

एवं विद्वान् मावमंस्थाः सूतपुत्राच्युतार्जुनौ । (६६।१)

नृसिंहौ तौ नरश्वा त्वं जोषम् आस्स्व विकत्थन ॥ (६६।२)