धृतराष्ट्र उवाच । (१।१)

जाग्रतो दह्यमानस्य यत् कार्यम् अनुपश्यसि । (१।२)

तद् ब्रूहि त्वं हि नस्तात धर्मार्थकुशलः शुचिः ॥ (१।३)

त्वं मां यथावद् विदुर प्रशाधि प्रज्ञापूर्वं सर्वम् अजातशत्रोः । (२।१)

यन्मन्यसे पथ्यम् अदीनसत्त्व श्रेयस्करं ब्रूहि तद् वै कुरूणाम् ॥ (२।२)

पापाशङ्की पापम् एवानुपश्यन् पृच्छामि त्वां व्याकुलेनात्मनाहम् । (३।१)

कवे तन्मे ब्रूहि सर्वं यथावन् मनीषितं सर्वम् अजातशत्रोः ॥ (३।२)

विदुर उवाच । (४।१)

शुभं वा यदि वा पापं द्वेष्यं वा यदि वा प्रियम् । (४।२)

अपृष्टस्तस्य तद् ब्रूयाद् यस्य नेच्छेत् पराभवम् ॥ (४।३)

तस्माद् वक्ष्यामि ते राजन् भवम् इच्छन् कुरून् प्रति । (५।१)

वचः श्रेयस्करं धर्म्यं ब्रुवतस्तन्निबोध मे ॥ (५।२)

मिथ्योपेतानि कर्माणि सिध्येयुर् यानि भारत । (६।१)

अनुपायप्रयुक्तानि मा स्म तेषु मनः कृथाः ॥ (६।२)

तथैव योगविहितं न सिध्येत् कर्म यन्नृप । (७।१)

उपाययुक्तं मेधावी न तत्र ग्लपयेन्मनः ॥ (७।२)

अनुबन्धान् अवेक्षेत सानुबन्धेषु कर्मसु । (८।१)

सम्प्रधार्य च कुर्वीत न वेगेन समाचरेत् ॥ (८।२)

अनुबन्धं च सम्प्रेक्ष्य विपाकांश्चैव कर्मणाम् । (९।१)

उत्थानम् आत्मनश्चैव धीरः कुर्वीत वा न वा ॥ (९।२)

यः प्रमाणं न जानाति स्थाने वृद्धौ तथा क्षये । (१०।१)

कोशे जनपदे दण्डे न स राज्ये ऽवतिष्ठते ॥ (१०।२)

यस्त्वेतानि प्रमाणानि यथोक्तान्यनुपश्यति । (११।१)

युक्तो धर्मार्थयोर् ज्ञाने स राज्यम् अधिगच्छति ॥ (११।२)

न राज्यं प्राप्तम् इत्येव वर्तितव्यम् असांप्रतम् । (१२।१)

श्रियं ह्यविनयो हन्ति जरा रूपम् इवोत्तमम् ॥ (१२।२)

भक्ष्योत्तमप्रतिच्छन्नं मत्स्यो बडिशम् आयसम् । (१३।१)

रूपाभिपाती ग्रसते नानुबन्धम् अवेक्षते ॥ (१३।२)

यच्छक्यं ग्रसितुं ग्रस्यं ग्रस्तं परिणमेच्च यत् । (१४।१)

हितं च परिणामे यत् तद् अद्यं भूतिम् इच्छता ॥ (१४।२)

वनस्पतेर् अपक्वानि फलानि प्रचिनोति यः । (१५।१)

स नाप्नोति रसं तेभ्यो बीजं चास्य विनश्यति ॥ (१५।२)

यस्तु पक्वम् उपादत्ते काले परिणतं फलम् । (१६।१)

फलाद् रसं स लभते बीजाच्चैव फलं पुनः ॥ (१६।२)

यथा मधु समादत्ते रक्षन् पुष्पाणि षट्पदः । (१७।१)

तद्वद् अर्थान्मनुष्येभ्य आदद्याद् अविहिंसया ॥ (१७।२)

पुष्पं पुष्पं विचिन्वीत मूलच्छेदं न कारयेत् । (१८।१)

मालाकार इवारामे न यथाङ्गारकारकः ॥ (१८।२)

किं नु मे स्याद् इदं कृत्वा किं नु मे स्याद् अकुर्वतः । (१९।१)

इति कर्माणि संचिन्त्य कुर्याद् वा पुरुषो न वा ॥ (१९।२)

अनारभ्या भवन्त्यर्थाः केचिन्नित्यं तथागताः । (२०।१)

कृतः पुरुषकारो ऽपि भवेद् येषु निरर्थकः ॥ (२०।२)

कांश्चिद् अर्थान्नरः प्राज्ञो लघुमूलान् महाफलान् । (२१।१)

क्षिप्रम् आरभते कर्तुं न विघ्नयति तादृशान् ॥ (२१।२)

ऋजु पश्यति यः सर्वं चक्षुषानुपिबन्न् इव । (२२।१)

आसीनम् अपि तूष्णीकम् अनुरज्यन्ति तं प्रजाः ॥ (२२।२)

चक्षुषा मनसा वाचा कर्मणा च चतुर्विधम् । (२३।१)

प्रसादयति लोकं यः तं लोको ऽनुप्रसीदति ॥ (२३।२)

यस्मात् त्रस्यन्ति भूतानि मृगव्याधान्मृगा इव । (२४।१)

सागरान्ताम् अपि महीं लब्ध्वा स परिहीयते ॥ (२४।२)

पितृपैतामहं राज्यं प्राप्तवान् स्वेन तेजसा । (२५।१)

वायुर् अभ्रम् इवासाद्य भ्रंशयत्यनये स्थितः ॥ (२५।२)

धर्मम् आचरतो राज्ञः सद्भिश्चरितम् आदितः । (२६।१)

वसुधा वसुसम्पूर्णा वर्धते भूतिवर्धनी ॥ (२६।२)

अथ संत्यजतो धर्मम् अधर्मं चानुतिष्ठतः । (२७।१)

प्रतिसंवेष्टते भूमिर् अग्नौ चर्माहितं यथा ॥ (२७।२)

य एव यत्नः क्रियते परराष्ट्रावमर्दने । (२८।१)

स एव यत्नः कर्तव्यः स्वराष्ट्रपरिपालने ॥ (२८।२)

धर्मेण राज्यं विन्देत धर्मेण परिपालयेत् । (२९।१)

धर्ममूलां श्रियं प्राप्य न जहाति न हीयते ॥ (२९।२)

अप्युन्मत्तात् प्रलपतो बालाच्च परिसर्पतः । (३०।१)

सर्वतः सारम् आदद्याद् अश्मभ्य इव काञ्चनम् ॥ (३०।२)

सुव्याहृतानि सुधियां सुकृतानि ततस्ततः । (३१।१)

संचिन्वन् धीर आसीत शिलाहारी शिलं यथा ॥ (३१।२)

गन्धेन गावः पश्यन्ति वेदैः पश्यन्ति ब्राह्मणाः । (३२।१)

चारैः पश्यन्ति राजानश्चक्षुर्भ्याम् इतरे जनाः ॥ (३२।२)

भूयांसं लभते क्लेशं या गौर् भवति दुर्दुहा । (३३।१)

अथ या सुदुहा राजन्नैव तां विनयन्त्यपि ॥ (३३।२)

यद् अतप्तं प्रणमति न तत् संतापयन्त्यपि । (३४।१)

यच्च स्वयं नतं दारु न तत् संनामयन्त्यपि ॥ (३४।२)

एतयोपमया धीरः संनमेत बलीयसे । (३५।१)

इन्द्राय स प्रणमते नमते यो बलीयसे ॥ (३५।२)

पर्जन्यनाथाः पशवो राजानो मित्रबान्धवाः । (३६।१)

पतयो बान्धवाः स्त्रीणां ब्राह्मणा वेदबान्धवाः ॥ (३६।२)

सत्येन रक्ष्यते धर्मो विद्या योगेन रक्ष्यते । (३७।१)

मृजया रक्ष्यते रूपं कुलं वृत्तेन रक्ष्यते ॥ (३७।२)

मानेन रक्ष्यते धान्यम् अश्वान् रक्षत्यनुक्रमः । (३८।१)

अभीक्ष्णदर्शनाद् गावः स्त्रियो रक्ष्याः कुचेलतः ॥ (३८।२)

न कुलं वृत्तहीनस्य प्रमाणम् इति मे मतिः । (३९।१)

अन्त्येष्वपि हि जातानां वृत्तम् एव विशिष्यते ॥ (३९।२)

य ईर्ष्युः परवित्तेषु रूपे वीर्ये कुलान्वये । (४०।१)

सुखे सौभाग्यसत्कारे तस्य व्याधिर् अनन्तकः ॥ (४०।२)

अकार्यकरणाद् भीतः कार्याणां च विवर्जनात् । (४१।१)

अकाले मन्त्रभेदाच्च येन माद्येन्न तत् पिबेत् ॥ (४१।२)

विद्यामदो धनमदस्तृतीयो ऽभिजनो मदः । (४२।१)

एते मदावलिप्तानाम् एत एव सतां दमाः ॥ (४२।२)

असन्तो ऽभ्यर्थिताः सद्भिः किंचित् कार्यं कदाचन । (४३।१)

मन्यन्ते सन्तम् आत्मानम् असन्तम् अपि विश्रुतम् ॥ (४३।२)

गतिर् आत्मवतां सन्तः सन्त एव सतां गतिः । (४४।१)

असतां च गतिः सन्तो न त्वसन्तः सतां गतिः ॥ (४४।२)

जिता सभा वस्त्रवता समाशा गोमता जिता । (४५।१)

अध्वा जितो यानवता सर्वं शीलवता जितम् ॥ (४५।२)

शीलं प्रधानं पुरुषे तद् यस्येह प्रणश्यति । (४६।१)

न तस्य जीवितेनार्थो न धनेन न बन्धुभिः ॥ (४६।२)

आढ्यानां मांसपरमं मध्यानां गोरसोत्तरम् । (४७।१)

लवणोत्तरं दरिद्राणां भोजनं भरतर्षभ ॥ (४७।२)

संपन्नतरम् एवान्नं दरिद्रा भुञ्जते सदा । (४८।१)

क्षुत् स्वादुतां जनयति सा चाढ्येषु सुदुर्लभा ॥ (४८।२)

प्रायेण श्रीमतां लोके भोक्तुं शक्तिर् न विद्यते । (४९।१)

दरिद्राणां तु राजेन्द्र अपि काष्ठं हि जीर्यते ॥ (४९।२)

अवृत्तिर् भयम् अन्त्यानां मध्यानां मरणाद् भयम् । (५०।१)

उत्तमानां तु मर्त्यानाम् अवमानात् परं भयम् ॥ (५०।२)

ऐश्वर्यमदपापिष्ठा मदाः पानमदादयः । (५१।१)

ऐश्वर्यमदमत्तो हि नापतित्वा विबुध्यते ॥ (५१।२)

इन्द्रियैर् इन्द्रियार्थेषु वर्तमानैर् अनिग्रहैः । (५२।१)

तैर् अयं ताप्यते लोको नक्षत्राणि ग्रहैर् इव ॥ (५२।२)

यो जितः पञ्चवर्गेण सहजेनात्मकर्शिना । (५३।१)

आपदस्तस्य वर्धन्ते शुक्लपक्ष इवोडुराट् ॥ (५३।२)

अविजित्य य आत्मानम् अमात्यान् विजिगीषते । (५४।१)

अमित्रान् वाजितामात्यः सो ऽवशः परिहीयते ॥ (५४।२)

आत्मानम् एव प्रथमं देशरूपेण यो जयेत् । (५५।१)

ततो ऽमात्यान् अमित्रांश्च न मोघं विजिगीषते ॥ (५५।२)

वश्येन्द्रियं जितामात्यं धृतदण्डं विकारिषु । (५६।१)

परीक्ष्यकारिणं धीरम् अत्यन्तं श्रीर् निषेवते ॥ (५६।२)

रथः शरीरं पुरुषस्य राजन्नात्मा नियन्तेन्द्रियाण्यस्य चाश्वाः । (५७।१)

तैर् अप्रमत्तः कुशलः सदश्वैर् दान्तैः सुखं याति रथीव धीरः ॥ (५७।२)

एतान्यनिगृहीतानि व्यापादयितुम् अप्यलम् । (५८।१)

अविधेया इवादान्ता हयाः पथि कुसारथिम् ॥ (५८।२)

अनर्थम् अर्थतः पश्यन्न् अर्थं चैवाप्यनर्थतः । (५९।१)

इन्द्रियैः प्रसृतो बालः सुदुःखं मन्यते सुखम् ॥ (५९।२)

धर्मार्थौ यः परित्यज्य स्याद् इन्द्रियवशानुगः । (६०।१)

श्रीप्राणधनदारेभ्यः क्षिप्रं स परिहीयते ॥ (६०।२)

अर्थानाम् ईश्वरो यः स्याद् इन्द्रियाणाम् अनीश्वरः । (६१।१)

इन्द्रियाणाम् अनैश्वर्याद् ऐश्वर्याद् भ्रश्यते हि सः ॥ (६१।२)

आत्मनात्मानम् अन्विच्छेन्मनोबुद्धीन्द्रियैर् यतैः । (६२।१)

आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुर् आत्मैव रिपुर् आत्मनः ॥ (६२।२)

क्षुद्राक्षेणेव जालेन झषावपिहितावुभौ । (६३।१)

कामश्च राजन् क्रोधश्च तौ प्रज्ञानं विलुम्पतः ॥ (६३।२)

समवेक्ष्येह धर्मार्थौ संभारान् यो ऽधिगच्छति । (६४।१)

स वै संभृतसंभारः सततं सुखम् एधते ॥ (६४।२)

यः पञ्चाभ्यन्तराञ् शत्रून् अविजित्य मतिक्षयान् । (६५।१)

जिगीषति रिपून् अन्यान् रिपवो ऽभिभवन्ति तम् ॥ (६५।२)

दृश्यन्ते हि दुरात्मानो वध्यमानाः स्वकर्मभिः । (६६।१)

इन्द्रियाणाम् अनीशत्वाद् राजानो राज्यविभ्रमैः ॥ (६६।२)

असंत्यागात् पापकृताम् अपापांस् तुल्यो दण्डः स्पृशते मिश्रभावात् । (६७।१)

शुष्केणार्द्रं दह्यते मिश्रभावात् तस्मात् पापैः सह संधिं न कुर्यात् ॥ (६७।२)

निजान् उत्पततः शत्रून् पञ्च पञ्चप्रयोजनान् । (६८।१)

यो मोहान्न निगृह्णाति तम् आपद् ग्रसते नरम् ॥ (६८।२)

अनसूयार्जवं शौचं संतोषः प्रियवादिता । (६९।१)

दमः सत्यम् अनायासो न भवन्ति दुरात्मनाम् ॥ (६९।२)

आत्मज्ञानम् अनायासस्तितिक्षा धर्मनित्यता । (७०।१)

वाक् चैव गुप्ता दानं च नैतान्यन्त्येषु भारत ॥ (७०।२)

आक्रोशपरिवादाभ्यां विहिंसन्त्यबुधा बुधान् । (७१।१)

वक्ता पापम् उपादत्ते क्षममाणो विमुच्यते ॥ (७१।२)

हिंसा बलम् असाधूनां राज्ञां दण्डविधिर् बलम् । (७२।१)

शुश्रूषा तु बलं स्त्रीणां क्षमा गुणवतां बलम् ॥ (७२।२)

वाक्संयमो हि नृपते सुदुष्करतमो मतः । (७३।१)

अर्थवच्च विचित्रं च न शक्यं बहु भाषितुम् ॥ (७३।२)

अभ्यावहति कल्याणं विविधा वाक् सुभाषिता । (७४।१)

सैव दुर्भाषिता राजन्न् अनर्थायोपपद्यते ॥ (७४।२)

संरोहति शरैर् विद्धं वनं परशुना हतम् । (७५।१)

वाचा दुरुक्तं बीभत्सं न संरोहति वाक्क्षतम् ॥ (७५।२)

कर्णिनालीकनाराचा निर्हरन्ति शरीरतः । (७६।१)

वाक्शल्यस्तु न निर्हर्तुं शक्यो हृदिशयो हि सः ॥ (७६।२)

वाक्सायका वदनान्निष्पतन्ति यैर् आहतः शोचति रात्र्यहानि । (७७।१)

परस्य नामर्मसु ते पतन्ति तान् पण्डितो नावसृजेत् परेषु ॥ (७७।२)

यस्मै देवाः प्रयच्छन्ति पुरुषाय पराभवम् । (७८।१)

बुद्धिं तस्यापकर्षन्ति सो ऽपाचीनानि पश्यति ॥ (७८।२)

बुद्धौ कलुषभूतायां विनाशे प्रत्युपस्थिते । (७९।१)

अनयो नयसंकाशो हृदयान्नापसर्पति ॥ (७९।२)

सेयं बुद्धिः परीता ते पुत्राणां तव भारत । (८०।१)

पाण्डवानां विरोधेन न चैनाम् अवबुध्यसे ॥ (८०।२)

राजा लक्षणसम्पन्नस्त्रैलोक्यस्यापि यो भवेत् । (८१।१)

शिष्यस्ते शासिता सो ऽस्तु धृतराष्ट्र युधिष्ठिरः ॥ (८१।२)

अतीव सर्वान् पुत्रांस्ते भागधेयपुरस्कृतः । (८२।१)

तेजसा प्रज्ञया चैव युक्तो धर्मार्थतत्त्ववित् ॥ (८२।२)

आनृशंस्याद् अनुक्रोशाद् यो ऽसौ धर्मभृतां वरः । (८३।१)

गौरवात् तव राजेन्द्र बहून् क्लेशांस्तितिक्षति ॥ (८३।२)