वसिष्ठ उवाच । (१।१)

अपि चेदं पुरा राम श्रुतं मे ब्रह्मदर्शनम् । (१।२)

पितामहस्य यद्वृत्तं ब्रह्मणः परमात्मनः ॥ (१।३)

देवस्य महतस्तात वारुणीं बिभ्रतस्तनुम् । (२।१)

ऐश्वर्ये वारुणे राम रुद्रस्येशस्य वै प्रभो ॥ (२।२)

आजग्मुर् मुनयः सर्वे देवाश्चाग्निपुरोगमाः । (३।१)

यज्ञाङ्गानि च सर्वाणि वषट्कारश्च मूर्तिमान् ॥ (३।२)

मूर्तिमन्ति च सामानि यजूंषि च सहस्रशः । (४।१)

ऋग्वेदश्चागमत् तत्र पदक्रमविभूषितः ॥ (४।२)

लक्षणानि स्वराः स्तोभा निरुक्तं स्वरभक्तयः । (५।१)

ॐकारश्चावसन्नेत्रे निग्रहप्रग्रहौ तथा ॥ (५।२)

वेदाश्च सोपनिषदो विद्या सावित्र्यथापि च । (६।१)

भूतं भव्यं भविष्यच्च दधार भगवाञ् शिवः । (६।२)

जुह्वच्चात्मन्यथात्मानं स्वयम् एव तदा प्रभो ॥ (६।३)

देवपत्न्यश्च कन्याश्च देवानां चैव मातरः । (७।१)

आजग्मुः सहितास्तत्र तदा भृगुकुलोद्वह ॥ (७।२)

यज्ञं पशुपतेः प्रीता वरुणस्य महात्मनः । (८।१)

स्वयंभुवस्तु ता दृष्ट्वा रेतः समपतद् भुवि ॥ (८।२)

तस्य शुक्रस्य निष्पन्दात् पांसून् संगृह्य भूमितः । (९।१)

प्रास्यत् पूषा कराभ्यां वै तस्मिन्न् एव हुताशने ॥ (९।२)

ततस्तस्मिन् सम्प्रवृत्ते सत्रे ज्वलितपावके । (१०।१)

ब्रह्मणो जुह्वतस्तत्र प्रादुर्भावो बभूव ह ॥ (१०।२)

स्कन्नमात्रं च तच्छुक्रं स्रुवेण प्रतिगृह्य सः । (११।१)

आज्यवन्मन्त्रवच्चापि सो ऽजुहोद् भृगुनन्दन ॥ (११।२)

ततः संजनयामास भूतग्रामं स वीर्यवान् । (१२।१)

ततस्तु तेजसस्तस्माज्जज्ञे लोकेषु तैजसम् ॥ (१२।२)

तमसस्तामसा भावा व्यापि सत्त्वं तथोभयम् । (१३।१)

सगुणस्तेजसो नित्यं तमस्याकाशम् एव च ॥ (१३।२)

सर्वभूतेष्वथ तथा सत्त्वं तेजस्तथा तमः । (१४।१)

शुक्रे हुते ऽग्नौ तस्मिंस्तु प्रादुरासंस्त्रयः प्रभो ॥ (१४।२)

पुरुषा वपुषा युक्ता युक्ताः प्रसवजैर् गुणैः । (१५।१)

भृग् इत्येव भृगुः पूर्वम् अङ्गारेभ्यो ऽङ्गिराभवत् ॥ (१५।२)

अङ्गारसंश्रयाच्चैव कविर् इत्यपरो ऽभवत् । (१६।१)

सह ज्वालाभिर् उत्पन्नो भृगुस्तस्माद् भृगुः स्मृतः ॥ (१६।२)

मरीचिभ्यो मरीचिस्तु मारीचः कश्यपो ह्यभूत् । (१७।१)

अङ्गारेभ्यो ऽङ्गिरास्तात वालखिल्याः शिलोच्चयात् । (१७।२)

अत्रैवात्रेति च विभो जातम् अत्रिं वदन्त्यपि ॥ (१७।३)

तथा भस्मव्यपोहेभ्यो ब्रह्मर्षिगणसंमिताः । (१८।१)

वैखानसाः समुत्पन्नास्तपःश्रुतगुणेप्सवः । (१८।२)

अश्रुतो ऽस्य समुत्पन्नावश्विनौ रूपसंमतौ ॥ (१८।३)

शेषाः प्रजानां पतयः स्रोतोभ्यस्तस्य जज्ञिरे । (१९।१)

ऋषयो लोमकूपेभ्यः स्वेदाच्छन्दो मलात्मकम् ॥ (१९।२)

एतस्मात् कारणाद् आहुर् अग्निं सर्वास्तु देवताः । (२०।१)

ऋषयः श्रुतसम्पन्ना वेदप्रामाण्यदर्शनात् ॥ (२०।२)

यानि दारूणि ते मासा निर्यासाः पक्षसंज्ञिताः । (२१।१)

अहोरात्रा मुहूर्तास्तु पित्तं ज्योतिश्च वारुणम् ॥ (२१।२)

रौद्रं लोहितम् इत्याहुर् लोहितात् कनकं स्मृतम् । (२२।१)

तन्मैत्रम् इति विज्ञेयं धूमाच्च वसवः स्मृताः ॥ (२२।२)

अर्चिषो याश्च ते रुद्रास्तथादित्या महाप्रभाः । (२३।१)

उद्दिष्टास्ते तथाङ्गारा ये धिष्ण्येषु दिवि स्थिताः ॥ (२३।२)

आदिनाथश्च लोकस्य तत् परं ब्रह्म तद् ध्रुवम् । (२४।१)

सर्वकामदम् इत्याहुस्तत्र हव्यम् उदावहत् ॥ (२४।२)

ततो ऽब्रवीन्महादेवो वरुणः परमात्मकः । (२५।१)

मम सत्रम् इदं दिव्यम् अहं गृहपतिस्त्विह ॥ (२५।२)

त्रीणि पूर्वाण्यपत्यानि मम तानि न संशयः । (२६।१)

इति जानीत खगमा मम यज्ञफलं हि तत् ॥ (२६।२)

अग्निर् उवाच । (२७।१)

मदङ्गेभ्यः प्रसूतानि मदाश्रयकृतानि च । (२७।२)

ममैव तान्यपत्यानि वरुणो ह्यवशात्मकः ॥ (२७।३)

अथाब्रवील्लोकगुरुर् ब्रह्मा लोकपितामहः । (२८।१)

ममैव तान्यपत्यानि मम शुक्रं हुतं हि तत् ॥ (२८।२)

अहं वक्ता च मन्त्रस्य होता शुक्रस्य चैव ह । (२९।१)

यस्य बीजं फलं तस्य शुक्रं चेत् कारणं मतम् ॥ (२९।२)

ततो ऽब्रुवन् देवगणाः पितामहम् उपेत्य वै । (३०।१)

कृताञ्जलिपुटाः सर्वे शिरोभिर् अभिवन्द्य च ॥ (३०।२)

वयं च भगवन् सर्वे जगच्च सचराचरम् । (३१।१)

तवैव प्रसवाः सर्वे तस्माद् अग्निर् विभावसुः । (३१।२)

वरुणश्चेश्वरो देवो लभतां कामम् ईप्सितम् ॥ (३१।३)

निसर्गाद् वरुणश्चापि ब्रह्मणो यादसां पतिः । (३२।१)

जग्राह वै भृगुं पूर्वम् अपत्यं सूर्यवर्चसम् ॥ (३२।२)

ईश्वरो ऽङ्गिरसं चाग्नेर् अपत्यार्थे ऽभ्यकल्पयत् । (३३।१)

पितामहस्त्वपत्यं वै कविं जग्राह तत्त्ववित् ॥ (३३।२)

तदा स वारुणः ख्यातो भृगुः प्रसवकर्मकृत् । (३४।१)

आग्नेयस्त्वङ्गिराः श्रीमान् कविर् ब्राह्मो महायशाः । (३४।२)

भार्गवाङ्गिरसौ लोके लोकसंतानलक्षणौ ॥ (३४।३)

एते विप्रवराः सर्वे प्रजानां पतयस्त्रयः । (३५।१)

सर्वं संतानम् एतेषाम् इदम् इत्युपधारय ॥ (३५।२)

भृगोस्तु पुत्रास्तत्रासन् सप्त तुल्या भृगोर् गुणैः । (३६।१)

च्यवनो वज्रशीर्षश्च शुचिर् और्वस्तथैव च ॥ (३६।२)

शुक्रो वरेण्यश्च विभुः सवनश्चेति सप्त ते । (३७।१)

भार्गवा वारुणाः सर्वे येषां वंशे भवान् अपि ॥ (३७।२)

अष्टौ चाङ्गिरसः पुत्रा वारुणास्ते ऽप्युदाहृताः । (३८।१)

बृहस्पतिर् उतथ्यश्च वयस्यः शान्तिर् एव च ॥ (३८।२)

घोरो विरूपः संवर्तः सुधन्वा चाष्टमः स्मृतः । (३९।१)

एते ऽष्टावग्निजाः सर्वे ज्ञाननिष्ठा निरामयाः ॥ (३९।२)

ब्राह्मणस्य कवेः पुत्रा वारुणास्ते ऽप्युदाहृताः । (४०।१)

अष्टौ प्रसवजैर् युक्ता गुणैर् ब्रह्मविदः शुभाः ॥ (४०।२)

कविः काव्यश्च विष्णुश्च बुद्धिमान् उशनास्तथा । (४१।१)

भृगुश्च विरजाश्चैव काशी चोग्रश्च धर्मवित् ॥ (४१।२)

अष्टौ कविसुता ह्येते सर्वम् एभिर् जगत् ततम् । (४२।१)

प्रजापतय एते हि प्रजानां यैर् इमाः प्रजाः ॥ (४२।२)

एवम् अङ्गिरसश्चैव कवेश्च प्रसवान्वयैः । (४३।१)

भृगोश्च भृगुशार्दूल वंशजैः सततं जगत् ॥ (४३।२)

वरुणश्चादितो विप्र जग्राह प्रभुर् ईश्वरः । (४४।१)

कविं तात भृगुं चैव तस्मात् तौ वारुणौ स्मृतौ ॥ (४४।२)

जग्राहाङ्गिरसं देवः शिखी तस्माद्धुताशनः । (४५।१)

तस्माद् अङ्गिरसो ज्ञेयाः सर्व एव तदन्वयाः ॥ (४५।२)

ब्रह्मा पितामहः पूर्वं देवताभिः प्रसादितः । (४६।१)

इमे नः संतरिष्यन्ति प्रजाभिर् जगदीश्वराः ॥ (४६।२)

सर्वे प्रजानां पतयः सर्वे चातितपस्विनः । (४७।१)

त्वत्प्रसादाद् इमं लोकं तारयिष्यन्ति शाश्वतम् ॥ (४७।२)

तथैव वंशकर्तारस्तव तेजोविवर्धनाः । (४८।१)

भवेयुर् वेदविदुषः सर्वे वाक्पतयस्तथा ॥ (४८।२)

देवपक्षधराः सौम्याः प्राजापत्या महर्षयः । (४९।१)

आप्नुवन्ति तपश्चैव ब्रह्मचर्यं परं तथा ॥ (४९।२)

सर्वे हि वयम् एते च तवैव प्रसवः प्रभो । (५०।१)

देवानां ब्राह्मणानां च त्वं हि कर्ता पितामह ॥ (५०।२)

मरीचिम् आदितः कृत्वा सर्वे चैवाथ भार्गवाः । (५१।१)

अपत्यानीति सम्प्रेक्ष्य क्षमयाम पितामह ॥ (५१।२)

ते त्वनेनैव रूपेण प्रजनिष्यन्ति वै प्रजाः । (५२।१)

स्थापयिष्यन्ति चात्मानं युगादिनिधने तथा ॥ (५२।२)

एवम् एतत् पुरा वृत्तं तस्य यज्ञे महात्मनः । (५३।१)

देवश्रेष्ठस्य लोकादौ वारुणीं बिभ्रतस्तनुम् ॥ (५३।२)

अग्निर् ब्रह्मा पशुपतिः शर्वो रुद्रः प्रजापतिः । (५४।१)

अग्नेर् अपत्यम् एतद् वै सुवर्णम् इति धारणा ॥ (५४।२)

अग्न्यभावे च कुर्वन्ति वह्निस्थानेषु काञ्चनम् । (५५।१)

जामदग्न्य प्रमाणज्ञा वेदश्रुतिनिदर्शनात् ॥ (५५।२)

कुशस्तम्बे जुहोत्यग्निं सुवर्णं तत्र संस्थितम् । (५६।१)

हुते प्रीतिकरीम् ऋद्धिं भगवांस्तत्र मन्यते ॥ (५६।२)

तस्माद् अग्निपराः सर्वा देवता इति शुश्रुम । (५७।१)

ब्रह्मणो हि प्रसूतो ऽग्निर् अग्नेर् अपि च काञ्चनम् ॥ (५७।२)

तस्माद् ये वै प्रयच्छन्ति सुवर्णं धर्मदर्शिनः । (५८।१)

देवतास्ते प्रयच्छन्ति समस्ता इति नः श्रुतम् ॥ (५८।२)

तस्य चातमसो लोका गच्छतः परमां गतिम् । (५९।१)

स्वर्लोके राजराज्येन सो ऽभिषिच्येत भार्गव ॥ (५९।२)

आदित्योदयने प्राप्ते विधिमन्त्रपुरस्कृतम् । (६०।१)

ददाति काञ्चनं यो वै दुःस्वप्नं प्रतिहन्ति सः ॥ (६०।२)

ददात्युदितमात्रे यस्तस्य पाप्मा विधूयते । (६१।१)

मध्याह्ने ददतो रुक्मं हन्ति पापम् अनागतम् ॥ (६१।२)

ददाति पश्चिमां संध्यां यः सुवर्णं धृतव्रतः । (६२।१)

ब्रह्मवाय्वग्निसोमानां सालोक्यम् उपयाति सः ॥ (६२।२)

सेन्द्रेषु चैव लोकेषु प्रतिष्ठां प्राप्नुते शुभाम् । (६३।१)

इह लोके यशः प्राप्य शान्तपाप्मा प्रमोदते ॥ (६३।२)

ततः संपद्यते ऽन्येषु लोकेष्वप्रतिमः सदा । (६४।१)

अनावृतगतिश्चैव कामचारी भवत्युत ॥ (६४।२)

न च क्षरति तेभ्यः स शश्वच्चैवाप्नुते महत् । (६५।१)

सुवर्णम् अक्षयं दत्त्वा लोकान् आप्नोति पुष्कलान् ॥ (६५।२)

यस्तु संजनयित्वाग्निम् आदित्योदयनं प्रति । (६६।१)

दद्याद् वै व्रतम् उद्दिश्य सर्वान् कामान् समश्नुते ॥ (६६।२)

अग्निर् इत्येव तत् प्राहुः प्रदानं वै सुखावहम् । (६७।१)

यथेष्टगुणसम्पन्नं प्रवर्तकम् इति स्मृतम् ॥ (६७।२)

भीष्म उवाच । (६८।१)

इत्युक्तः स वसिष्ठेन जामदग्न्यः प्रतापवान् । (६८।२)

ददौ सुवर्णं विप्रेभ्यो व्यमुच्यत च किल्बिषात् ॥ (६८।३)

एतत् ते सर्वम् आख्यातं सुवर्णस्य महीपते । (६९।१)

प्रदानस्य फलं चैव जन्म चाग्न्यम् अनुत्तमम् ॥ (६९।२)

तस्मात् त्वम् अपि विप्रेभ्यः प्रयच्छ कनकं बहु । (७०।१)

ददत् सुवर्णं नृपते किल्बिषाद् विप्रमोक्ष्यसि ॥ (७०।२)