संजय उवाच । (१।१)

अपराह्णे महाराज संग्रामः समपद्यत । (१।२)

पर्जन्यसमनिर्घोषः पुनर् द्रोणस्य सोमकैः ॥ (१।३)

शोणाश्वं रथम् आस्थाय नरवीरः समाहितः । (२।१)

समरे ऽभ्यद्रवत् पाण्डूञ् जवम् आस्थाय मध्यमम् ॥ (२।२)

तव प्रियहिते युक्तो महेष्वासो महाबलः । (३।१)

चित्रपुङ्खैः शितैर् बाणैः कलशोत्तमसंभवः ॥ (३।२)

वरान् वरान् हि योधानां विचिन्वन्न् इव भारत । (४।१)

अक्रीडत रणे राजन् भारद्वाजः प्रतापवान् ॥ (४।२)

तम् अभ्ययाद् बृहत्क्षत्रः केकयानां महारथः । (५।१)

भ्रातॄणां वीरपञ्चानां ज्येष्ठः समरकर्कशः ॥ (५।२)

विमुञ्चन् विशिखांस्तीक्ष्णान् आचार्यं छादयन् भृशम् । (६।१)

महामेघो यथा वर्षं विमुञ्चन् गन्धमादने ॥ (६।२)

तस्य द्रोणो महाराज स्वर्णपुङ्खाञ् शिलाशितान् । (७।१)

प्रेषयामास संक्रुद्धः सायकान् दश सप्त च ॥ (७।२)

तांस्तु द्रोणधनुर्मुक्तान् घोरान् आशीविषोपमान् । (८।१)

एकैकं दशभिर् बाणैर् युधि चिछेद हृष्टवत् ॥ (८।२)

तस्य तल् लाघवं दृष्ट्वा प्रहसन् द्विजसत्तमः । (९।१)

प्रेषयामास विशिखान् अष्टौ संनतपर्वणः ॥ (९।२)

तान् दृष्ट्वा पततः शीघ्रं द्रोणचापच्युताञ् शरान् । (१०।१)

अवारयच्छरैर् एव तावद्भिर् निशितैर् दृढैः ॥ (१०।२)

ततो ऽभवन्महाराज तव सैन्यस्य विस्मयः । (११।१)

बृहत्क्षत्रेण तत् कर्म कृतं दृष्ट्वा सुदुष्करम् ॥ (११।२)

ततो द्रोणो महाराज केकयं वै विशेषयन् । (१२।१)

प्रादुश्चक्रे रणे दिव्यं ब्राह्मम् अस्त्रं महातपाः ॥ (१२।२)

तद् अस्य राजन् कैकेयः प्रत्यवारयद् अच्युतः । (१३।१)

ब्राह्मेणैव महाबाहुर् आहवे समुदीरितम् ॥ (१३।२)

प्रतिहन्य तद् अस्त्रं तु भारद्वाजस्य संयुगे । (१४।१)

विव्याध ब्राह्मणं षष्ट्या स्वर्णपुङ्खैः शिलाशितैः ॥ (१४।२)

तं द्रोणो द्विपदां श्रेष्ठो नाराचेन समर्पयत् । (१५।१)

स तस्य कवचं भित्त्वा प्राविशद् धरणीतलम् ॥ (१५।२)

कृष्णसर्पो यथा मुक्तो वल्मीकं नृपसत्तम । (१६।१)

तथाभ्यगान्महीं बाणो भित्त्वा कैकेयम् आहवे ॥ (१६।२)

सो ऽतिविद्धो महाराज द्रोणेनास्त्रविदा भृशम् । (१७।१)

क्रोधेन महताविष्टो व्यावृत्य नयने शुभे ॥ (१७।२)

द्रोणं विव्याध सप्तत्या स्वर्णपुङ्खैः शिलाशितैः । (१८।१)

सारथिं चास्य भल्लेन बाह्वोर् उरसि चार्पयत् ॥ (१८।२)

द्रोणस्तु बहुधा विद्धो बृहत्क्षत्रेण मारिष । (१९।१)

असृजद् विशिखांस्तीक्ष्णान् केकयस्य रथं प्रति ॥ (१९।२)

व्याकुलीकृत्य तं द्रोणो बृहत्क्षत्रं महारथम् । (२०।१)

व्यसृजत् सायकं तीक्ष्णं केकयं प्रति भारत ॥ (२०।२)

स गाढविद्धस्तेनाशु महाराज स्तनान्तरे । (२१।१)

रथात् पुरुषशार्दूलः संभिन्नहृदयो ऽपतत् ॥ (२१।२)

बृहत्क्षत्रे हते राजन् केकयानां महारथे । (२२।१)

शैशुपालिः सुसंक्रुद्धो यन्तारम् इदम् अब्रवीत् ॥ (२२।२)

सारथे याहि यत्रैष द्रोणस्तिष्ठति दंशितः । (२३।१)

विनिघ्नन् केकयान् सर्वान् पाञ्चालानां च वाहिनीम् ॥ (२३।२)

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा सारथी रथिनां वरम् । (२४।१)

द्रोणाय प्रापयामास काम्बोजैर् जवनैर् हयैः ॥ (२४।२)

धृष्टकेतुश्च चेदीनाम् ऋषभो ऽतिबलोदितः । (२५।१)

सहसा प्रापतद् द्रोणं पतंग इव पावकम् ॥ (२५।२)

सो ऽभ्यविध्यत् ततो द्रोणं षष्ट्या साश्वरथध्वजम् । (२६।१)

पुनश्चान्यैः शरैस्तीक्ष्णैः सुप्तं व्याघ्रं तुदन्न् इव ॥ (२६।२)

तस्य द्रोणो धनुर्मध्ये क्षुरप्रेण शितेन ह । (२७।१)

चिछेद राज्ञो बलिनो यतमानस्य संयुगे ॥ (२७।२)

अथान्यद् धनुर् आदाय शैशुपालिर् महारथः । (२८।१)

विव्याध सायकैर् द्रोणं पुनः सुनिशितैर् दृढैः ॥ (२८।२)

तस्य द्रोणो हयान् हत्वा सारथिं च महाबलः । (२९।१)

अथैनं पञ्चविंशत्या सायकानां समार्पयत् ॥ (२९।२)

विरथो विधनुष्कश्च चेदिराजो ऽपि संयुगे । (३०।१)

गदां चिक्षेप संक्रुद्धो भारद्वाजरथं प्रति ॥ (३०।२)

ताम् आपतन्तीं सहसा घोररूपां भयावहाम् । (३१।१)

अश्मसारमयीं गुर्वीं तपनीयविभूषिताम् । (३१।२)

शरैर् अनेकसाहस्रैर् भारद्वाजो न्यपातयत् ॥ (३१।३)

सा पपात गदा भूमौ भारद्वाजेन सादिता । (३२।१)

रक्तमाल्याम्बरधरा तारेव नभसस्तलात् ॥ (३२।२)

गदां विनिहतां दृष्ट्वा धृष्टकेतुर् अमर्षणः । (३३।१)

तोमरं व्यसृजत् तूर्णं शक्तिं च कनकोज्ज्वलाम् ॥ (३३।२)

तोमरं तु त्रिभिर् बाणैर् द्रोणश्छित्त्वा महामृधे । (३४।१)

शक्तिं चिछेद सहसा कृतहस्तो महाबलः ॥ (३४।२)

ततो ऽस्य विशिखं तीक्ष्णं वधार्थं वधकाङ्क्षिणः । (३५।१)

प्रेषयामास समरे भारद्वाजः प्रतापवान् ॥ (३५।२)

स तस्य कवचं भित्त्वा हृदयं चामितौजसः । (३६।१)

अभ्यगाद् धरणीं बाणो हंसः पद्मसरो यथा ॥ (३६।२)

पतंगं हि ग्रसेच्चाषो यथा राजन् बुभुक्षितः । (३७।१)

तथा द्रोणो ऽग्रसच्छूरो धृष्टकेतुं महामृधे ॥ (३७।२)

निहते चेदिराजे तु तत् खण्डं पित्र्यम् आविशत् । (३८।१)

अमर्षवशम् आपन्नः पुत्रो ऽस्य परमास्त्रवित् ॥ (३८।२)

तम् अपि प्रहसन् द्रोणः शरैर् निन्ये यमक्षयम् । (३९।१)

महाव्याघ्रो महारण्ये मृगशावं यथा बली ॥ (३९।२)

तेषु प्रक्षीयमाणेषु पाण्डवेयेषु भारत । (४०।१)

जरासंधसुतो वीरः स्वयं द्रोणम् उपाद्रवत् ॥ (४०।२)

स तु द्रोणं महाराज छादयन् सायकैः शितैः । (४१।१)

अदृश्यम् अकरोत् तूर्णं जलदो भास्करं यथा ॥ (४१।२)

तस्य तल् लाघवं दृष्ट्वा द्रोणः क्षत्रियमर्दनः । (४२।१)

व्यसृजत् सायकांस्तूर्णं शतशो ऽथ सहस्रशः ॥ (४२।२)

छादयित्वा रणे द्रोणो रथस्थं रथिनां वरम् । (४३।१)

जारासंधिम् अथो जघ्ने मिषतां सर्वधन्विनाम् ॥ (४३।२)

यो यः स्म लीयते द्रोणं तं तं द्रोणो ऽन्तकोपमः । (४४।१)

आदत्त सर्वभूतानि प्राप्ते काले यथान्तकः ॥ (४४।२)

ततो द्रोणो महेष्वासो नाम विश्राव्य संयुगे । (४५।१)

शरैर् अनेकसाहस्रैः पाण्डवेयान् व्यमोहयत् ॥ (४५।२)

ततो द्रोणाङ्किता बाणाः स्वर्णपुङ्खाः शिलाशिताः । (४६।१)

नरान्नागान् हयांश्चैव निजघ्नुः सर्वतो रणे ॥ (४६।२)

ते वध्यमाना द्रोणेन शक्रेणेव महासुराः । (४७।१)

समकम्पन्त पाञ्चाला गावः शीतार्दिता इव ॥ (४७।२)

ततो निष्टानको घोरः पाण्डवानाम् अजायत । (४८।१)

द्रोणेन वध्यमानेषु सैन्येषु भरतर्षभ ॥ (४८।२)

मोहिताः शरवर्षेण भारद्वाजस्य संयुगे । (४९।१)

ऊरुग्राहगृहीता हि पाञ्चालानां महारथाः ॥ (४९।२)

चेदयश्च महाराज सृञ्जयाः सोमकास्तथा । (५०।१)

अभ्यद्रवन्त संहृष्टा भारद्वाजं युयुत्सया ॥ (५०।२)

हत द्रोणं हत द्रोणम् इति ते द्रोणम् अभ्ययुः । (५१।१)

यतन्तः पुरुषव्याघ्राः सर्वशक्त्या महाद्युतिम् । (५१।२)

निनीषन्तो रणे द्रोणं यमस्य सदनं प्रति ॥ (५१।३)

यतमानांस्तु तान् वीरान् भारद्वाजः शिलीमुखैः । (५२।१)

यमाय प्रेषयामास चेदिमुख्यान् विशेषतः ॥ (५२।२)

तेषु प्रक्षीयमाणेषु चेदिमुख्येषु भारत । (५३।१)

पाञ्चालाः समकम्पन्त द्रोणसायकपीडिताः ॥ (५३।२)

प्राक्रोशन् भीमसेनं ते धृष्टद्युम्नरथं प्रति । (५४।१)

दृष्ट्वा द्रोणस्य कर्माणि तथारूपाणि मारिष ॥ (५४।२)

ब्राह्मणेन तपो नूनं चरितं दुश्चरं महत् । (५५।१)

तथा हि युधि विक्रान्तो दहति क्षत्रियर्षभान् ॥ (५५।२)

धर्मो युद्धं क्षत्रियस्य ब्राह्मणस्य परं तपः । (५६।१)

तपस्वी कृतविद्यश्च प्रेक्षितेनापि निर्दहेत् ॥ (५६।२)

द्रोणास्त्रम् अग्निसंस्पर्शं प्रविष्टाः क्षत्रियर्षभाः । (५७।१)

बहवो दुस्तरं घोरं यत्रादह्यन्त भारत ॥ (५७।२)

यथाबलं यथोत्साहं यथासत्त्वं महाद्युतिः । (५८।१)

मोहयन् सर्वभूतानि द्रोणो हन्ति बलानि नः ॥ (५८।२)

तेषां तद् वचनं श्रुत्वा क्षत्रधर्मा व्यवस्थितः । (५९।१)

अर्धचन्द्रेण चिछेद द्रोणस्य सशरं धनुः ॥ (५९।२)

स संरब्धतरो भूत्वा द्रोणः क्षत्रियमर्दनः । (६०।१)

अन्यत् कार्मुकम् आदाय भास्वरं वेगवत्तरम् ॥ (६०।२)

तत्राधाय शरं तीक्ष्णं भारघ्नं विमलं दृढम् । (६१।१)

आकर्णपूर्णम् आचार्यो बलवान् अभ्यवासृजत् ॥ (६१।२)

स हत्वा क्षत्रधर्माणं जगाम धरणीतलम् । (६२।१)

स भिन्नहृदयो वाहाद् अपतन्मेदिनीतले ॥ (६२।२)

ततः सैन्यान्यकम्पन्त धृष्टद्युम्नसुते हते । (६३।१)

अथ द्रोणं समारोहच्चेकितानो महारथः ॥ (६३।२)

स द्रोणं दशभिर् बाणैः प्रत्यविध्यत् स्तनान्तरे । (६४।१)

चतुर्भिः सारथिं चास्य चतुर्भिश्चतुरो हयान् ॥ (६४।२)

तस्याचार्यः षोडशभिर् अविध्यद् दक्षिणं भुजम् । (६५।१)

ध्वजं षोडशभिर् बाणैर् यन्तारं चास्य सप्तभिः ॥ (६५।२)

तस्य सूते हते ते ऽश्वा रथम् आदाय विद्रुताः । (६६।१)

समरे शरसंवीता भारद्वाजेन मारिष ॥ (६६।२)

चेकितानरथं दृष्ट्वा विद्रुतं हतसारथिम् । (६७।१)

पाञ्चालान् पाण्डवांश्चैव महद् भयम् अथाविशत् ॥ (६७।२)

तान् समेतान् रणे शूरांश्चेदिपाञ्चालसृञ्जयान् । (६८।१)

समन्ताद् द्रावयन् द्रोणो बह्वशोभत मारिष ॥ (६८।२)

आ कर्णपलितः श्यामो वयसाशीतिकात् परः । (६९।१)

रणे पर्यचरद् द्रोणो वृद्धः षोडशवर्षवत् ॥ (६९।२)

अथ द्रोणं महाराज विचरन्तम् अभीतवत् । (७०।१)

वज्रहस्तम् अमन्यन्त शत्रवः शत्रुसूदनम् ॥ (७०।२)

ततो ऽब्रवीन्महाराज द्रुपदो बुद्धिमान्नृप । (७१।१)

लुब्धो ऽयं क्षत्रियान् हन्ति व्याघ्रः क्षुद्रमृगान् इव ॥ (७१।२)

कृच्छ्रान् दुर्योधनो लोकान् पापः प्राप्स्यति दुर्मतिः । (७२।१)

यस्य लोभाद् विनिहताः समरे क्षत्रियर्षभाः ॥ (७२।२)

शतशः शेरते भूमौ निकृत्ता गोवृषा इव । (७३।१)

रुधिरेण परीताङ्गाः श्वसृगालादनीकृताः ॥ (७३।२)

एवम् उक्त्वा महाराज द्रुपदो ऽक्षौहिणीपतिः । (७४।१)

पुरस्कृत्य रणे पार्थान् द्रोणम् अभ्यद्रवद् द्रुतम् ॥ (७४।२)