संजय उवाच । (१।१)

तथा परुषितं दृष्ट्वा सूतपुत्रेण मातुलम् । (१।२)

खड्गम् उद्यम्य वेगेन द्रौणिर् अभ्यपतद् द्रुतम् ॥ (१।३)

अश्वत्थामोवाच । (२।१)

कर्ण पश्य सुदुर्बुद्धे तिष्ठेदानीं नराधम । (२।२)

एष ते ऽद्य शिरः कायाद् उद्धरामि सुदुर्मते ॥ (२।३)

संजय उवाच । (३।१)

तम् उत्पतन्तं वेगेन राजा दुर्योधनः स्वयम् । (३।२)

न्यवारयन्महाराज कृपश्च द्विपदां वरः ॥ (३।३)

कर्ण उवाच । (४।१)

शूरो ऽयं समरश्लाघी दुर्मतिश्च द्विजाधमः । (४।२)

आसादयतु मद्वीर्यं मुञ्चेमं कुरुसत्तम ॥ (४।३)

अश्वत्थामोवाच । (५।१)

तवैतत् क्षम्यते ऽस्माभिः सूतात्मज सुदुर्मते । (५।२)

दर्पम् उत्सिक्तम् एतत् ते फल्गुनो नाशयिष्यति ॥ (५।३)

दुर्योधन उवाच । (६।१)

अश्वत्थामन् प्रसीदस्व क्षन्तुम् अर्हसि मानद । (६।२)

कोपः खलु न कर्तव्यः सूतपुत्रे कथंचन ॥ (६।३)

त्वयि कर्णे कृपे द्रोणे मद्रराजे ऽथ सौबले । (७।१)

महत् कार्यं समायत्तं प्रसीद द्विजसत्तम ॥ (७।२)

एते ह्यभिमुखाः सर्वे राधेयेन युयुत्सवः । (८।१)

आयान्ति पाण्डवा ब्रह्मन्न् आह्वयन्तः समन्ततः ॥ (८।२)

संजय उवाच । (९।१)

कर्णो ऽपि रथिनां श्रेष्ठश्चापम् उद्यम्य वीर्यवान् । (९।२)

कौरवाग्र्यैः परिवृतः शक्रो देवगणैर् इव । (९।३)

पर्यतिष्ठत तेजस्वी स्वबाहुबलम् आश्रितः ॥ (९।४)

ततः प्रववृते युद्धं कर्णस्य सह पाण्डवैः । (१०।१)

संरब्धस्य महाराज सिंहनादविनादितम् ॥ (१०।२)

ततस्ते पाण्डवा राजन् पाञ्चालाश्च यशस्विनः । (११।१)

दृष्ट्वा कर्णं महाबाहुम् उच्चैः शब्दम् अथानदन् ॥ (११।२)

अयं कर्णः कुतः कर्णस्तिष्ठ कर्ण महारणे । (१२।१)

युध्यस्व सहितो ऽस्माभिर् दुरात्मन् पुरुषाधम ॥ (१२।२)

अन्ये तु दृष्ट्वा राधेयं क्रोधरक्तेक्षणाब्रुवन् । (१३।१)

हन्यताम् अयम् उत्सिक्तः सूतपुत्रो ऽल्पचेतनः ॥ (१३।२)

सर्वैः पार्थिवशार्दूलैर् नानेनार्थो ऽस्ति जीवता । (१४।१)

अत्यन्तवैरी पार्थानां सततं पापपूरुषः ॥ (१४।२)

एष मूलं ह्यनर्थानां दुर्योधनमते स्थितः । (१५।१)

हतैनम् इति जल्पन्तः क्षत्रियाः समुपाद्रवन् ॥ (१५।२)

महता शरवर्षेण छादयन्तो महारथाः । (१६।१)

वधार्थं सूतपुत्रस्य पाण्डवेयेन चोदिताः ॥ (१६।२)

तांस्तु सर्वांस्तथा दृष्ट्वा धावमानान्महारथान् । (१७।१)

न विव्यथे सूतपुत्रो न च त्रासम् अगच्छत ॥ (१७।२)

दृष्ट्वा नगरकल्पं तम् उद्धूतं सैन्यसागरम् । (१८।१)

पिप्रीषुस्तव पुत्राणां संग्रामेष्वपराजितः ॥ (१८।२)

सायकौघेन बलवान् क्षिप्रकारी महाबलः । (१९।१)

वारयामास तत् सैन्यं समन्ताद् भरतर्षभ ॥ (१९।२)

ततस्तु शरवर्षेण पार्थिवास्तम् अवारयन् । (२०।१)

धनूंषि ते विधुन्वानाः शतशो ऽथ सहस्रशः । (२०।२)

अयोधयन्त राधेयं शक्रं दैत्यगणा इव ॥ (२०।३)

शरवर्षं तु तत् कर्णः पार्थिवैः समुदीरितम् । (२१।१)

शरवर्षेण महता समन्ताद् व्यकिरत् प्रभो ॥ (२१।२)

तद् युद्धम् अभवत् तेषां कृतप्रतिकृतैषिणाम् । (२२।१)

यथा देवासुरे युद्धे शक्रस्य सह दानवैः ॥ (२२।२)

तत्राद्भुतम् अपश्याम सूतपुत्रस्य लाघवम् । (२३।१)

यद् एनं समरे यत्ता नाप्नुवन्त परे युधि ॥ (२३।२)

निवार्य च शरौघांस्तान् पार्थिवानां महारथः । (२४।१)

युगेष्वीषासु छत्रेषु ध्वजेषु च हयेषु च । (२४।२)

आत्मनामाङ्कितान् बाणान् राधेयः प्राहिणोच्छितान् ॥ (२४।३)

ततस्ते व्याकुलीभूता राजानः कर्णपीडिताः । (२५।१)

बभ्रमुस्तत्र तत्रैव गावः शीतार्दिता इव ॥ (२५।२)

हयानां वध्यमानानां गजानां रथिनां तथा । (२६।१)

तत्र तत्राभ्यवेक्षामः संघान् कर्णेन पातितान् ॥ (२६।२)

शिरोभिः पतितै राजन् बाहुभिश्च समन्ततः । (२७।१)

आस्तीर्णा वसुधा सर्वा शूराणाम् अनिवर्तिनाम् ॥ (२७।२)

हतैश्च हन्यमानैश्च निष्टनद्भिश्च सर्वशः । (२८।१)

बभूवायोधनं रौद्रं वैवस्वतपुरोपमम् ॥ (२८।२)

ततो दुर्योधनो राजा दृष्ट्वा कर्णस्य विक्रमम् । (२९।१)

अश्वत्थामानम् आसाद्य तदा वाक्यम् उवाच ह ॥ (२९।२)

युध्यते ऽसौ रणे कर्णो दंशितः सर्वपार्थिवैः । (३०।१)

पश्यैतां द्रवतीं सेनां कर्णसायकपीडिताम् । (३०।२)

कार्त्तिकेयेन विध्वस्ताम् आसुरीं पृतनाम् इव ॥ (३०।३)

दृष्ट्वैतां निर्जितां सेनां रणे कर्णेन धीमता । (३१।१)

अभियात्येष बीभत्सुः सूतपुत्रजिघांसया ॥ (३१।२)

तद् यथा पश्यमानानां सूतपुत्रं महारथम् । (३२।१)

न हन्यात् पाण्डवः संख्ये तथा नीतिर् विधीयताम् ॥ (३२।२)

ततो द्रौणिः कृपः शल्यो हार्दिक्यश्च महारथः । (३३।१)

प्रत्युद्ययुस्तदा पार्थं सूतपुत्रपरीप्सया ॥ (३३।२)

आयान्तं दृश्य कौन्तेयं वृत्रं देवचमूम् इव । (३४।१)

प्रत्युद्ययौ तदा कर्णो यथा शक्रः प्रतापवान् ॥ (३४।२)

धृतराष्ट्र उवाच । (३५।१)

संरब्धं फल्गुनं दृष्ट्वा कालान्तकयमोपमम् । (३५।२)

कर्णो वैकर्तनः सूत प्रत्यपद्यत् किम् उत्तरम् ॥ (३५।३)

स ह्यस्पर्धत पार्थेन नित्यम् एव महारथः । (३६।१)

आशंसते च बीभत्सुं युद्धे जेतुं सुदारुणे ॥ (३६।२)

स तु तं सहसा प्राप्तं नित्यम् अत्यन्तवैरिणम् । (३७।१)

कर्णो वैकर्तनः सूत किम् उत्तरम् अपद्यत ॥ (३७।२)

संजय उवाच । (३८।१)

आयान्तं पाण्डवं दृष्ट्वा गजः प्रतिगजं यथा । (३८।२)

असंभ्रान्ततरः कर्णः प्रत्युदीयाद् धनंजयम् ॥ (३८।३)

तम् आपतन्तं वेगेन वैकर्तनम् अजिह्मगैः । (३९।१)

वारयामास तेजस्वी पाण्डवः शत्रुतापनः ॥ (३९।२)

तं कर्णः शरजालेन छादयामास मारिष । (४०।१)

विव्याध च सुसंक्रुद्धः शरैस्त्रिभिर् अजिह्मगैः ॥ (४०।२)

तस्य तल् लाघवं पार्थो नामृष्यत महाबलः । (४१।१)

तस्मै बाणाञ् शिलाधौतान् प्रसन्नाग्रान् अजिह्मगान् ॥ (४१।२)

प्राहिणोत् सूतपुत्राय त्रिंशतं शत्रुतापनः । (४२।१)

विव्याध चैनं संरब्धो बाणेनैकेन वीर्यवान् ॥ (४२।२)

सव्ये भुजाग्रे बलवान्नाराचेन हसन्न् इव । (४३।१)

तस्य विद्धस्य वेगेन कराच्चापं पपात ह ॥ (४३।२)

पुनर् आदाय तच्चापं निमेषार्धान्महाबलः । (४४।१)

छादयामास बाणौघैः फल्गुनं कृतहस्तवत् ॥ (४४।२)

शरवृष्टिं तु तां मुक्तां सूतपुत्रेण भारत । (४५।१)

व्यधमच्छरवर्षेण स्मयन्न् इव धनंजयः ॥ (४५।२)

तौ परस्परम् आसाद्य शरवर्षेण पार्थिव । (४६।१)

छादयेतां महेष्वासौ कृतप्रतिकृतैषिणौ ॥ (४६।२)

तद् अद्भुतम् अभूद् युद्धं कर्णपाण्डवयोर् मृधे । (४७।१)

क्रुद्धयोर् वाशिताहेतोर् वन्ययोर् गजयोर् इव ॥ (४७।२)

ततः पार्थो महेष्वासो दृष्ट्वा कर्णस्य विक्रमम् । (४८।१)

मुष्टिदेशे धनुस्तस्य चिछेद त्वरयान्वितः ॥ (४८।२)

अश्वांश्च चतुरो भल्लैर् अनयद् यमसादनम् । (४९।१)

सारथेश्च शिरः कायाद् अहरच्छत्रुतापनः ॥ (४९।२)

अथैनं छिन्नधन्वानं हताश्वं हतसारथिम् । (५०।१)

विव्याध सायकैः पार्थश्चतुर्भिः पाण्डुनन्दनः ॥ (५०।२)

हताश्वात् तु रथात् तूर्णम् अवप्लुत्य नरर्षभः । (५१।१)

आरुरोह रथं तूर्णं कृपस्य शरपीडितः ॥ (५१।२)

राधेयं निर्जितं दृष्ट्वा तावका भरतर्षभ । (५२।१)

धनंजयशरैर् नुन्नाः प्राद्रवन्त दिशो दश ॥ (५२।२)

द्रवतस्तान् समालोक्य राजा दुर्योधनो नृप । (५३।१)

निवर्तयामास तदा वाक्यं चेदम् उवाच ह ॥ (५३।२)

अलं द्रुतेन वः शूरास्तिष्ठध्वं क्षत्रियर्षभाः । (५४।१)

एष पार्थवधायाहं स्वयं गच्छामि संयुगे । (५४।२)

अहं पार्थान् हनिष्यामि सपाञ्चालान् ससोमकान् ॥ (५४।३)

अद्य मे युध्यमानस्य सह गाण्डीवधन्वना । (५५।१)

द्रक्ष्यन्ति विक्रमं पार्थाः कालस्येव युगक्षये ॥ (५५।२)

अद्य मद्बाणजालानि विमुक्तानि सहस्रशः । (५६।१)

द्रक्ष्यन्ति समरे योधाः शलभानाम् इवायतीः ॥ (५६।२)

अद्य बाणमयं वर्षं सृजतो मम धन्विनः । (५७।१)

जीमूतस्येव घर्मान्ते द्रक्ष्यन्ति युधि सैनिकाः ॥ (५७।२)

जेष्याम्यद्य रणे पार्थं सायकैर् नतपर्वभिः । (५८।१)

तिष्ठध्वं समरे शूरा भयं त्यजत फल्गुनात् ॥ (५८।२)

न हि मद्वीर्यम् आसाद्य फल्गुनः प्रसहिष्यति । (५९।१)

यथा वेलां समासाद्य सागरो मकरालयः ॥ (५९।२)

इत्युक्त्वा प्रययौ राजा सैन्येन महता वृतः । (६०।१)

फल्गुनं प्रति दुर्धर्षः क्रोधसंरक्तलोचनः ॥ (६०।२)

तं प्रयान्तं महाबाहुं दृष्ट्वा शारद्वतस्तदा । (६१।१)

अश्वत्थामानम् आसाद्य वाक्यम् एतद् उवाच ह ॥ (६१।२)

एष राजा महाबाहुर् अमर्षी क्रोधमूर्छितः । (६२।१)

पतंगवृत्तिम् आस्थाय फल्गुनं योद्धुम् इच्छति ॥ (६२।२)

यावन्नः पश्यमानानां प्राणान् पार्थेन संगतः । (६३।१)

न जह्यात् पुरुषव्याघ्रस्तावद् वारय कौरवम् ॥ (६३।२)

यावत् फल्गुनबाणानां गोचरं नाधिगच्छति । (६४।१)

कौरवः पार्थिवो वीरस्तावद् वारय तं द्रुतम् ॥ (६४।२)

यावत् पार्थशरैर् घोरैर् निर्मुक्तोरगसंनिभैः । (६५।१)

न भस्मीक्रियते राजा तावद् युद्धान्निवार्यताम् ॥ (६५।२)

अयुक्तम् इव पश्यामि तिष्ठत्स्वस्मासु मानद । (६६।१)

स्वयं युद्धाय यद् राजा पार्थं यात्यसहायवान् ॥ (६६।२)

दुर्लभं जीवितं मन्ये कौरव्यस्य किरीटिना । (६७।१)

युध्यमानस्य पार्थेन शार्दूलेनेव हस्तिनः ॥ (६७।२)

मातुलेनैवम् उक्तस्तु द्रौणिः शस्त्रभृतां वरः । (६८।१)

दुर्योधनम् इदं वाक्यं त्वरितं समभाषत ॥ (६८।२)

मयि जीवति गान्धारे न युद्धं गन्तुम् अर्हसि । (६९।१)

माम् अनादृत्य कौरव्य तव नित्यं हितैषिणम् ॥ (६९।२)

न हि ते संभ्रमः कार्यः पार्थस्य विजयं प्रति । (७०।१)

अहम् आवारयिष्यामि पार्थं तिष्ठ सुयोधन ॥ (७०।२)

दुर्योधन उवाच । (७१।१)

आचार्यः पाण्डुपुत्रान् वै पुत्रवत् परिरक्षति । (७१।२)

त्वम् अप्युपेक्षां कुरुषे तेषु नित्यं द्विजोत्तम ॥ (७१।३)

मम वा मन्दभाग्यत्वान्मन्दस्ते विक्रमो युधि । (७२।१)

धर्मराजप्रियार्थं वा द्रौपद्या वा न विद्म तत् ॥ (७२।२)

धिग् अस्तु मम लुब्धस्य यत्कृते सर्वबान्धवाः । (७३।१)

सुखार्हाः परमं दुःखं प्राप्नुवन्त्यपराजिताः ॥ (७३।२)

को हि शस्त्रभृतां मुख्यो महेश्वरसमो युधि । (७४।१)

शत्रून्न क्षपयेच्छक्तो यो न स्याद् गौतमीसुतः ॥ (७४।२)

अश्वत्थामन् प्रसीदस्व नाशयैतान्ममाहितान् । (७५।१)

तवास्त्रगोचरे शक्ताः स्थातुं देवापि नानघ ॥ (७५।२)

पाञ्चालान् सोमकांश्चैव जहि द्रौणे सहानुगान् । (७६।१)

वयं शेषान् हनिष्यामस्त्वयैव परिरक्षिताः ॥ (७६।२)

एते हि सोमका विप्र पाञ्चालाश्च यशस्विनः । (७७।१)

मम सैन्येषु संरब्धा विचरन्ति दवाग्निवत् ॥ (७७।२)

तान् वारय महाबाहो केकयांश्च नरोत्तम । (७८।१)

पुरा कुर्वन्ति निःशेषं रक्ष्यमाणाः किरीटिना ॥ (७८।२)

आदौ वा यदि वा पश्चात् तवेदं कर्म मारिष । (७९।१)

त्वम् उत्पन्नो महाबाहो पाञ्चालानां वधं प्रति ॥ (७९।२)

करिष्यसि जगत् सर्वम् अपाञ्चालं किलाच्युत । (८०।१)

एवं सिद्धाब्रुवन् वाचो भविष्यति च तत् तथा ॥ (८०।२)

न ते ऽस्त्रगोचरे शक्ताः स्थातुं देवाः सवासवाः । (८१।१)

किमु पार्थाः सपाञ्चालाः सत्यम् एतद् वचो मम ॥ (८१।२)