MBh, 3, 173
Select a line for its word-by-word analysis.
तस्मिन् कृतास्त्रे रथिनां प्रधाने प्रत्यागते भवनाद् वृत्रहन्तुः । (१।२)
tasmin kṛtāstre rathināṃ pradhāne pratyāgate bhavanād vṛtrahantuḥ |
अतः परं किम् अकुर्वन्त पार्थाः समेत्य शूरेण धनंजयेन ॥ (१।३)
ataḥ paraṃ kim akurvanta pārthāḥ sametya śūreṇa dhanaṃjayena ||
वनेषु तेष्वेव तु ते नरेन्द्राः सहार्जुनेनेन्द्रसमेन वीराः । (२।२)
vaneṣu teṣveva tu te narendrāḥ sahārjunenendrasamena vīrāḥ |
तस्मिंश्च शैलप्रवरे सुरम्ये धनेश्वराक्रीडगता विजह्रुः ॥ (२।३)
tasmiṃśca śailapravare suramye dhaneśvarākrīḍagatā vijahruḥ ||
वेश्मानि तान्यप्रतिमानि पश्यन् क्रीडाश्च नानाद्रुमसंनिकर्षाः । (३।१)
veśmāni tānyapratimāni paśyan krīḍāśca nānādrumasaṃnikarṣāḥ |
चचार धन्वी बहुधा नरेन्द्रः सो ऽस्त्रेषु यत्तः सततं किरीटी ॥ (३।२)
cacāra dhanvī bahudhā narendraḥ so 'streṣu yattaḥ satataṃ kirīṭī ||
अवाप्य वासं नरदेवपुत्राः प्रसादजं वैश्रवणस्य राज्ञः । (४।१)
avāpya vāsaṃ naradevaputrāḥ prasādajaṃ vaiśravaṇasya rājñaḥ |
न प्राणिनां ते स्पृहयन्ति राजञ्शिवश्च कालः स बभूव तेषाम् ॥ (४।२)
na prāṇināṃ te spṛhayanti rājañśivaśca kālaḥ sa babhūva teṣām ||
समेत्य पार्थेन यथैकरात्रम् ऊषुः समास्तत्र तदा चतस्रः । (५।१)
sametya pārthena yathaikarātram ūṣuḥ samāstatra tadā catasraḥ |
पूर्वाश्च षट् ता दश पाण्डवानां शिवा बभूवुर् वसतां वनेषु ॥ (५।२)
pūrvāśca ṣaṭ tā daśa pāṇḍavānāṃ śivā babhūvur vasatāṃ vaneṣu ||
ततो ऽब्रवीद् वायुसुतस् तरस्वी जिष्णुश्च राजानम् उपोपविश्य । (६।१)
tato 'bravīd vāyusutas tarasvī jiṣṇuśca rājānam upopaviśya |
यमौ च वीरौ सुरराजकल्पावेकान्तम् आस्थाय हितं प्रियं च ॥ (६।२)
yamau ca vīrau surarājakalpāvekāntam āsthāya hitaṃ priyaṃ ca ||
तव प्रतिज्ञां कुरुराज सत्यां चिकीर्षमाणास् त्वदनु प्रियं च । (७।१)
tava pratijñāṃ kururāja satyāṃ cikīrṣamāṇās tvadanu priyaṃ ca |
ततो ऽनुगच्छाम वनान्यपास्य सुयोधनं सानुचरं निहन्तुम् ॥ (७।२)
tato 'nugacchāma vanānyapāsya suyodhanaṃ sānucaraṃ nihantum ||
एकादशं वर्षम् इदं वसामः सुयोधनेनात्तसुखाः सुखार्हाः । (८।१)
ekādaśaṃ varṣam idaṃ vasāmaḥ suyodhanenāttasukhāḥ sukhārhāḥ |
तं वञ्चयित्वाधमबुद्धिशीलम् अज्ञातवासं सुखम् आप्नुयामः ॥ (८।२)
taṃ vañcayitvādhamabuddhiśīlam ajñātavāsaṃ sukham āpnuyāmaḥ ||
तवाज्ञया पार्थिव निर्विशङ्का विहाय मानं विचरन् वनानि । (९।१)
tavājñayā pārthiva nirviśaṅkā vihāya mānaṃ vicaran vanāni |
समीपवासेन विलोभितास् ते ज्ञास्यन्ति नास्मान् अपकृष्टदेशान् ॥ (९।२)
samīpavāsena vilobhitās te jñāsyanti nāsmān apakṛṣṭadeśān ||
संवत्सरं तं तु विहृत्य गूढं नराधमं तं सुखम् उद्धरेम । (१०।१)
saṃvatsaraṃ taṃ tu vihṛtya gūḍhaṃ narādhamaṃ taṃ sukham uddharema |
निर्यात्य वैरं सफलं सपुष्पं तस्मै नरेन्द्राधमपूरुषाय ॥ (१०।२)
niryātya vairaṃ saphalaṃ sapuṣpaṃ tasmai narendrādhamapūruṣāya ||
सुयोधनायानुचरैर् वृताय ततो महीम् आहर धर्मराज । (११।१)
suyodhanāyānucarair vṛtāya tato mahīm āhara dharmarāja |
स्वर्गोपमं शैलम् इमं चरद्भिः शक्यो विहन्तुं नरदेव शोकः ॥ (११।२)
svargopamaṃ śailam imaṃ caradbhiḥ śakyo vihantuṃ naradeva śokaḥ ||
कीर्तिश् च ते भारत पुण्यगन्धा नश्येत लोकेषु चराचरेषु । (१२।१)
kīrtiś ca te bhārata puṇyagandhā naśyeta lokeṣu carācareṣu |
तत् प्राप्य राज्यं कुरुपुंगवानां शक्यं महत् प्राप्तम् अथ क्रियाश् च ॥ (१२।२)
tat prāpya rājyaṃ kurupuṃgavānāṃ śakyaṃ mahat prāptam atha kriyāś ca ||
इदं तु शक्यं सततं नरेन्द्र प्राप्तुं त्वया यल्लभसे कुबेरात् । (१३।१)
idaṃ tu śakyaṃ satataṃ narendra prāptuṃ tvayā yallabhase kuberāt |
कुरुष्व बुद्धिं द्विषतां वधाय कृतागसां भारत निग्रहे च ॥ (१३।२)
kuruṣva buddhiṃ dviṣatāṃ vadhāya kṛtāgasāṃ bhārata nigrahe ca ||
तेजस् तवोग्रं न सहेत राजन् समेत्य साक्षाद् अपि वज्रपाणिः । (१४।१)
tejas tavograṃ na saheta rājan sametya sākṣād api vajrapāṇiḥ |
न हि व्यथां जातु करिष्यतस् तौ समेत्य देवैर् अपि धर्मराज ॥ (१४।२)
na hi vyathāṃ jātu kariṣyatas tau sametya devair api dharmarāja ||
त्वदर्थसिद्ध्यर्थम् अभिप्रवृत्तौ सुपर्णकेतुश् च शिनेश् च नप्ता । (१५।१)
tvadarthasiddhyartham abhipravṛttau suparṇaketuś ca śineś ca naptā |
यथैव कृष्णो ऽप्रतिमो बलेन तथैव राजन् स शिनिप्रवीरः ॥ (१५।२)
yathaiva kṛṣṇo 'pratimo balena tathaiva rājan sa śinipravīraḥ ||
तवार्थसिद्ध्यर्थम् अभिप्रवृत्तौ यथैव कृष्णः सह यादवैस् तैः । (१६।१)
tavārthasiddhyartham abhipravṛttau yathaiva kṛṣṇaḥ saha yādavais taiḥ |
तथैव चावां नरदेववर्य यमौ च वीरौ कृतिनौ प्रयोगे । (१६।२)
tathaiva cāvāṃ naradevavarya yamau ca vīrau kṛtinau prayoge |
त्वदर्थयोगप्रभवप्रधानाः समं करिष्याम परान् समेत्य ॥ (१६।३)
tvadarthayogaprabhavapradhānāḥ samaṃ kariṣyāma parān sametya ||
ततस् तद् आज्ञाय मतं महात्मा तेषां स धर्मस्य सुतो वरिष्ठः । (१७।१)
tatas tad ājñāya mataṃ mahātmā teṣāṃ sa dharmasya suto variṣṭhaḥ |
प्रदक्षिणं वैश्रवणाधिवासं चकार धर्मार्थविद् उत्तमौजः ॥ (१७।२)
pradakṣiṇaṃ vaiśravaṇādhivāsaṃ cakāra dharmārthavid uttamaujaḥ ||
आमन्त्र्य वेश्मानि नदीः सरांसि सर्वाणि रक्षांसि च धर्मराजः । (१८।१)
āmantrya veśmāni nadīḥ sarāṃsi sarvāṇi rakṣāṃsi ca dharmarājaḥ |
यथागतं मार्गम् अवेक्षमाणः पुनर् गिरिं चैव निरीक्षमाणः ॥ (१८।२)
yathāgataṃ mārgam avekṣamāṇaḥ punar giriṃ caiva nirīkṣamāṇaḥ ||
समाप्तकर्मा सहितः सुहृद्भिर् जित्वा सपत्नान् प्रतिलभ्य राज्यम् । (१९।१)
samāptakarmā sahitaḥ suhṛdbhir jitvā sapatnān pratilabhya rājyam |
शैलेन्द्र भूयस् तपसे धृतात्मा द्रष्टा तवास्मीति मतिं चकार ॥ (१९।२)
śailendra bhūyas tapase dhṛtātmā draṣṭā tavāsmīti matiṃ cakāra ||
वृतः स सर्वैर् अनुजैर् द्विजैश् च तेनैव मार्गेण पतिः कुरूणाम् । (२०।१)
vṛtaḥ sa sarvair anujair dvijaiś ca tenaiva mārgeṇa patiḥ kurūṇām |
उवाह चैनान् सगणांस् तथैव घटोत्कचः पर्वतनिर्झरेषु ॥ (२०।२)
uvāha cainān sagaṇāṃs tathaiva ghaṭotkacaḥ parvatanirjhareṣu ||
तान् प्रस्थितान् प्रीतिमना महर्षिः पितेव पुत्रान् अनुशिष्य सर्वान् । (२१।१)
tān prasthitān prītimanā maharṣiḥ piteva putrān anuśiṣya sarvān |
स लोमशः प्रीतमना जगाम दिवौकसां पुण्यतमं निवासम् ॥ (२१।२)
sa lomaśaḥ prītamanā jagāma divaukasāṃ puṇyatamaṃ nivāsam ||
तेनानुशिष्टार्ष्टिषेणेन चैव तीर्थानि रम्याणि तपोवनानि । (२२।१)
tenānuśiṣṭārṣṭiṣeṇena caiva tīrthāni ramyāṇi tapovanāni |
महान्ति चान्यानि सरांसि पार्थाः संपश्यमानाः प्रययुर् नराग्र्याः ॥ (२२।२)
mahānti cānyāni sarāṃsi pārthāḥ saṃpaśyamānāḥ prayayur narāgryāḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.