महाभारतMahābhārata

MBh, 3, 3

301 of 1995 · 70 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

वैशम्पायन उवाच । (१।१)

vaiśampāyana uvāca

1.2१.२

शौनकेनैवम् उक्तस् तु कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । (१।२)

śaunakenaivam uktas tu kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |

1.3१.३

पुरोहितम् उपागम्य भ्रातृमध्ये ऽब्रवीद् इदम् ॥ (१।३)

purohitam upāgamya bhrātṛmadhye 'bravīd idam ||

2.1२.१

प्रस्थितं मानुयान्तीमे ब्राह्मणा वेदपारगाः । (२।१)

prasthitaṃ mānuyāntīme brāhmaṇā vedapāragāḥ |

2.2२.२

न चास्मि पालने शक्तो बहुदुःखसमन्वितः ॥ (२।२)

na cāsmi pālane śakto bahuduḥkhasamanvitaḥ ||

3.1३.१

परित्यक्तुं न शक्नोमि दानशक्तिश् च नास्ति मे । (३।१)

parityaktuṃ na śaknomi dānaśaktiś ca nāsti me |

3.2३.२

कथम् अत्र मया कार्यं भगवांस् तद् ब्रवीतु मे ॥ (३।२)

katham atra mayā kāryaṃ bhagavāṃs tad bravītu me ||

4.1४.१

मुहूर्तम् इव स ध्यात्वा धर्मेणान्विष्य तां गतिम् । (४।१)

muhūrtam iva sa dhyātvā dharmeṇānviṣya tāṃ gatim |

4.2४.२

युधिष्ठिरम् उवाचेदं धौम्यो धर्मभृतां वरः ॥ (४।२)

yudhiṣṭhiram uvācedaṃ dhaumyo dharmabhṛtāṃ varaḥ ||

5.1५.१

पुरा सृष्टानि भूतानि पीड्यन्ते क्षुधया भृशम् । (५।१)

purā sṛṣṭāni bhūtāni pīḍyante kṣudhayā bhṛśam |

5.2५.२

ततो ऽनुकम्पया तेषां सविता स्वपिता इव ॥ (५।२)

tato 'nukampayā teṣāṃ savitā svapitā iva ||

6.1६.१

गत्वोत्तरायणं तेजोरसान् उद्धृत्य रश्मिभिः । (६।१)

gatvottarāyaṇaṃ tejorasān uddhṛtya raśmibhiḥ |

6.2६.२

दक्षिणायनम् आवृत्तो महीं निविशते रविः ॥ (६।२)

dakṣiṇāyanam āvṛtto mahīṃ niviśate raviḥ ||

7.1७.१

क्षेत्रभूते ततस् तस्मिन्न् ओषधीर् ओषधीपतिः । (७।१)

kṣetrabhūte tatas tasminn oṣadhīr oṣadhīpatiḥ |

7.2७.२

दिवस् तेजः समुद्धृत्य जनयामास वारिणा ॥ (७।२)

divas tejaḥ samuddhṛtya janayāmāsa vāriṇā ||

8.1८.१

निषिक्तश् चन्द्रतेजोभिः सूयते भूगतो रविः । (८।१)

niṣiktaś candratejobhiḥ sūyate bhūgato raviḥ |

8.2८.२

ओषध्यः षड्रसा मेध्यास् तदन्नं प्राणिनां भुवि ॥ (८।२)

oṣadhyaḥ ṣaḍrasā medhyās tadannaṃ prāṇināṃ bhuvi ||

9.1९.१

एवं भानुमयं ह्यन्नं भूतानां प्राणधारणम् । (९।१)

evaṃ bhānumayaṃ hyannaṃ bhūtānāṃ prāṇadhāraṇam |

9.2९.२

पितैष सर्वभूतानां तस्मात् तं शरणं व्रज ॥ (९।२)

pitaiṣa sarvabhūtānāṃ tasmāt taṃ śaraṇaṃ vraja ||

10.1१०.१

राजानो हि महात्मानो योनिकर्मविशोधिताः । (१०।१)

rājāno hi mahātmāno yonikarmaviśodhitāḥ |

10.2१०.२

उद्धरन्ति प्रजाः सर्वास् तप आस्थाय पुष्कलम् ॥ (१०।२)

uddharanti prajāḥ sarvās tapa āsthāya puṣkalam ||

11.1११.१

भीमेन कार्तवीर्येण वैन्येन नहुषेण च । (११।१)

bhīmena kārtavīryeṇa vainyena nahuṣeṇa ca |

11.2११.२

तपोयोगसमाधिस्थैर् उद्धृता ह्य् आपदः प्रजाः ॥ (११।२)

tapoyogasamādhisthair uddhṛtā hy āpadaḥ prajāḥ ||

12.1१२.१

तथा त्वम् अपि धर्मात्मन् कर्मणा च विशोधितः । (१२।१)

tathā tvam api dharmātman karmaṇā ca viśodhitaḥ |

12.2१२.२

तप आस्थाय धर्मेण द्विजातीन् भर भारत ॥ (१२।२)

tapa āsthāya dharmeṇa dvijātīn bhara bhārata ||

13.1१३.१

एवम् उक्तस् तु धौम्येन तत् कालसदृशं वचः । (१३।१)

evam uktas tu dhaumyena tat kālasadṛśaṃ vacaḥ |

13.2१३.२

धर्मराजो विशुद्धात्मा तप आतिष्ठद् उत्तमम् ॥ (१३।२)

dharmarājo viśuddhātmā tapa ātiṣṭhad uttamam ||

14.1१४.१

पुष्पोपहारैर् बलिभिर् अर्चयित्वा दिवाकरम् । (१४।१)

puṣpopahārair balibhir arcayitvā divākaram |

14.2१४.२

योगम् आस्थाय धर्मात्मा वायुभक्षो जितेन्द्रियः । (१४।२)

yogam āsthāya dharmātmā vāyubhakṣo jitendriyaḥ |

14.3१४.३

गाङ्गेयं वार्य् उपस्पृश्य प्राणायामेन तस्थिवान् ॥ (१४।३)

gāṅgeyaṃ vāry upaspṛśya prāṇāyāmena tasthivān ||

15.1१५.१

जनमेजय उवाच । (१५।१)

janamejaya uvāca

15.2१५.२

कथं कुरूणाम् ऋषभः स तु राजा युधिष्ठिरः । (१५।२)

kathaṃ kurūṇām ṛṣabhaḥ sa tu rājā yudhiṣṭhiraḥ |

15.3१५.३

विप्रार्थम् आराधितवान् सूर्यम् अद्भुतविक्रमम् ॥ (१५।३)

viprārtham ārādhitavān sūryam adbhutavikramam ||

16.1१६.१

वैशम्पायन उवाच । (१६।१)

vaiśampāyana uvāca

16.2१६.२

शृणुष्वावहितो राजञ् शुचिर् भूत्वा समाहितः । (१६।२)

śṛṇuṣvāvahito rājañ śucir bhūtvā samāhitaḥ |

16.3१६.३

क्षणं च कुरु राजेन्द्र सर्वं वक्ष्याम्य् अशेषतः ॥ (१६।३)

kṣaṇaṃ ca kuru rājendra sarvaṃ vakṣyāmy aśeṣataḥ ||

17.1१७.१

धौम्येन तु यथा प्रोक्तं पार्थाय सुमहात्मने । (१७।१)

dhaumyena tu yathā proktaṃ pārthāya sumahātmane |

17.2१७.२

नाम्नाम् अष्टशतं पुण्यं तच् छृणुष्व महामते ॥ (१७।२)

nāmnām aṣṭaśataṃ puṇyaṃ tac chṛṇuṣva mahāmate ||

18.1१८.१

सूर्यो ऽर्यमा भगस् त्वष्टा पूषार्कः सविता रविः । (१८।१)

sūryo 'ryamā bhagas tvaṣṭā pūṣārkaḥ savitā raviḥ |

18.2१८.२

गभस्तिमान् अजः कालो मृत्युर् धाता प्रभाकरः ॥ (१८।२)

gabhastimān ajaḥ kālo mṛtyur dhātā prabhākaraḥ ||

19.1१९.१

पृथिव्यापश् च तेजश् च खं वायुश् च परायणम् । (१९।१)

pṛthivyāpaś ca tejaś ca khaṃ vāyuś ca parāyaṇam |

19.2१९.२

सोमो बृहस्पतिः शुक्रो बुधो ऽङ्गारक एव च ॥ (१९।२)

somo bṛhaspatiḥ śukro budho 'ṅgāraka eva ca ||

20.1२०.१

इन्द्रो विवस्वान् दीप्तांशुः शुचिः शौरिः शनैश्चरः । (२०।१)

indro vivasvān dīptāṃśuḥ śuciḥ śauriḥ śanaiścaraḥ |

20.2२०.२

ब्रह्मा विष्णुश् च रुद्रश् च स्कन्दो वैश्रवणो यमः ॥ (२०।२)

brahmā viṣṇuś ca rudraś ca skando vaiśravaṇo yamaḥ ||

21.1२१.१

वैद्युतो जाठरश् चाग्निर् ऐन्धनस् तेजसां पतिः । (२१।१)

vaidyuto jāṭharaś cāgnir aindhanas tejasāṃ patiḥ |

21.2२१.२

धर्मध्वजो वेदकर्ता वेदाङ्गो वेदवाहनः ॥ (२१।२)

dharmadhvajo vedakartā vedāṅgo vedavāhanaḥ ||

22.1२२.१

कृतं त्रेता द्वापरश् च कलिः सर्वामराश्रयः । (२२।१)

kṛtaṃ tretā dvāparaś ca kaliḥ sarvāmarāśrayaḥ |

22.2२२.२

कला काष्ठा मुहूर्ताश् च पक्षा मासा ऋतुस् तथा ॥ (२२।२)

kalā kāṣṭhā muhūrtāś ca pakṣā māsā ṛtus tathā ||

23.1२३.१

संवत्सरकरो ऽश्वत्थः कालचक्रो विभावसुः । (२३।१)

saṃvatsarakaro 'śvatthaḥ kālacakro vibhāvasuḥ |

23.2२३.२

पुरुषः शाश्वतो योगी व्यक्ताव्यक्तः सनातनः ॥ (२३।२)

puruṣaḥ śāśvato yogī vyaktāvyaktaḥ sanātanaḥ ||

24.1२४.१

लोकाध्यक्षः प्रजाध्यक्षो विश्वकर्मा तमोनुदः । (२४।१)

lokādhyakṣaḥ prajādhyakṣo viśvakarmā tamonudaḥ |

24.2२४.२

वरुणः सागरो ऽंशुश् च जीमूतो जीवनो ऽरिहा ॥ (२४।२)

varuṇaḥ sāgaro 'ṃśuś ca jīmūto jīvano 'rihā ||

25.1२५.१

भूताश्रयो भूतपतिः सर्वभूतनिषेवितः । (२५।१)

bhūtāśrayo bhūtapatiḥ sarvabhūtaniṣevitaḥ |

25.2२५.२

मणिः सुवर्णो भूतादिः कामदः सर्वतोमुखः ॥ (२५।२)

maṇiḥ suvarṇo bhūtādiḥ kāmadaḥ sarvatomukhaḥ ||

26.1२६.१

जयो विशालो वरदः शीघ्रगः प्राणधारणः । (२६।१)

jayo viśālo varadaḥ śīghragaḥ prāṇadhāraṇaḥ |

26.2२६.२

धन्वन्तरिर् धूमकेतुर् आदिदेवो ऽदितेः सुतः ॥ (२६।२)

dhanvantarir dhūmaketur ādidevo 'diteḥ sutaḥ ||

27.1२७.१

द्वादशात्मारविन्दाक्षः पिता माता पितामहः । (२७।१)

dvādaśātmāravindākṣaḥ pitā mātā pitāmahaḥ |

27.2२७.२

स्वर्गद्वारं प्रजाद्वारं मोक्षद्वारं त्रिविष्टपम् ॥ (२७।२)

svargadvāraṃ prajādvāraṃ mokṣadvāraṃ triviṣṭapam ||

28.1२८.१

देहकर्ता प्रशान्तात्मा विश्वात्मा विश्वतोमुखः । (२८।१)

dehakartā praśāntātmā viśvātmā viśvatomukhaḥ |

28.2२८.२

चराचरात्मा सूक्ष्मात्मा मैत्रेण वपुषान्वितः ॥ (२८।२)

carācarātmā sūkṣmātmā maitreṇa vapuṣānvitaḥ ||

29.1२९.१

एतद् वै कीर्तनीयस्य सूर्यस्यैव महात्मनः । (२९।१)

etad vai kīrtanīyasya sūryasyaiva mahātmanaḥ |

29.2२९.२

नाम्नाम् अष्टशतं पुण्यं शक्रेणोक्तं महात्मना ॥ (२९।२)

nāmnām aṣṭaśataṃ puṇyaṃ śakreṇoktaṃ mahātmanā ||

30.1३०.१

शक्राच् च नारदः प्राप्तो धौम्यश् च तदनन्तरम् । (३०।१)

śakrāc ca nāradaḥ prāpto dhaumyaś ca tadanantaram |

30.2३०.२

धौम्याद् युधिष्ठिरः प्राप्य सर्वान् कामान् अवाप्तवान् ॥ (३०।२)

dhaumyād yudhiṣṭhiraḥ prāpya sarvān kāmān avāptavān ||

31.1३१.१

सुरपितृगणयक्षसेवितं ह्यसुरनिशाचरसिद्धवन्दितम् । (३१।१)

surapitṛgaṇayakṣasevitaṃ hyasuraniśācarasiddhavanditam |

31.2३१.२

वरकनकहुताशनप्रभं त्वम् अपि मनस्य् अभिधेहि भास्करम् ॥ (३१।२)

varakanakahutāśanaprabhaṃ tvam api manasy abhidhehi bhāskaram ||

32.1३२.१

सूर्योदये यस् तु समाहितः पठेत् स पुत्रलाभं धनरत्नसंचयान् । (३२।१)

sūryodaye yas tu samāhitaḥ paṭhet sa putralābhaṃ dhanaratnasaṃcayān |

32.2३२.२

लभेत जातिस्मरतां सदा नरः स्मृतिं च मेधां च स विन्दते पराम् ॥ (३२।२)

labheta jātismaratāṃ sadā naraḥ smṛtiṃ ca medhāṃ ca sa vindate parām ||

33.1३३.१

इमं स्तवं देववरस्य यो नरः प्रकीर्तयेच्छुचिसुमनाः समाहितः । (३३।१)

imaṃ stavaṃ devavarasya yo naraḥ prakīrtayecchucisumanāḥ samāhitaḥ |

33.2३३.२

स मुच्यते शोकदवाग्निसागराल्लभेत कामान् मनसा यथेप्सितान् ॥ (३३।२)

sa mucyate śokadavāgnisāgarāllabheta kāmān manasā yathepsitān ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MBh, 3, 3

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit