MBh, 3, 3
Select a line for its word-by-word analysis.
शौनकेनैवम् उक्तस् तु कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । (१।२)
śaunakenaivam uktas tu kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
पुरोहितम् उपागम्य भ्रातृमध्ये ऽब्रवीद् इदम् ॥ (१।३)
purohitam upāgamya bhrātṛmadhye 'bravīd idam ||
प्रस्थितं मानुयान्तीमे ब्राह्मणा वेदपारगाः । (२।१)
prasthitaṃ mānuyāntīme brāhmaṇā vedapāragāḥ |
परित्यक्तुं न शक्नोमि दानशक्तिश् च नास्ति मे । (३।१)
parityaktuṃ na śaknomi dānaśaktiś ca nāsti me |
कथम् अत्र मया कार्यं भगवांस् तद् ब्रवीतु मे ॥ (३।२)
katham atra mayā kāryaṃ bhagavāṃs tad bravītu me ||
मुहूर्तम् इव स ध्यात्वा धर्मेणान्विष्य तां गतिम् । (४।१)
muhūrtam iva sa dhyātvā dharmeṇānviṣya tāṃ gatim |
युधिष्ठिरम् उवाचेदं धौम्यो धर्मभृतां वरः ॥ (४।२)
yudhiṣṭhiram uvācedaṃ dhaumyo dharmabhṛtāṃ varaḥ ||
पुरा सृष्टानि भूतानि पीड्यन्ते क्षुधया भृशम् । (५।१)
purā sṛṣṭāni bhūtāni pīḍyante kṣudhayā bhṛśam |
गत्वोत्तरायणं तेजोरसान् उद्धृत्य रश्मिभिः । (६।१)
gatvottarāyaṇaṃ tejorasān uddhṛtya raśmibhiḥ |
क्षेत्रभूते ततस् तस्मिन्न् ओषधीर् ओषधीपतिः । (७।१)
kṣetrabhūte tatas tasminn oṣadhīr oṣadhīpatiḥ |
निषिक्तश् चन्द्रतेजोभिः सूयते भूगतो रविः । (८।१)
niṣiktaś candratejobhiḥ sūyate bhūgato raviḥ |
ओषध्यः षड्रसा मेध्यास् तदन्नं प्राणिनां भुवि ॥ (८।२)
oṣadhyaḥ ṣaḍrasā medhyās tadannaṃ prāṇināṃ bhuvi ||
एवं भानुमयं ह्यन्नं भूतानां प्राणधारणम् । (९।१)
evaṃ bhānumayaṃ hyannaṃ bhūtānāṃ prāṇadhāraṇam |
पितैष सर्वभूतानां तस्मात् तं शरणं व्रज ॥ (९।२)
pitaiṣa sarvabhūtānāṃ tasmāt taṃ śaraṇaṃ vraja ||
उद्धरन्ति प्रजाः सर्वास् तप आस्थाय पुष्कलम् ॥ (१०।२)
uddharanti prajāḥ sarvās tapa āsthāya puṣkalam ||
तपोयोगसमाधिस्थैर् उद्धृता ह्य् आपदः प्रजाः ॥ (११।२)
tapoyogasamādhisthair uddhṛtā hy āpadaḥ prajāḥ ||
तथा त्वम् अपि धर्मात्मन् कर्मणा च विशोधितः । (१२।१)
tathā tvam api dharmātman karmaṇā ca viśodhitaḥ |
एवम् उक्तस् तु धौम्येन तत् कालसदृशं वचः । (१३।१)
evam uktas tu dhaumyena tat kālasadṛśaṃ vacaḥ |
धर्मराजो विशुद्धात्मा तप आतिष्ठद् उत्तमम् ॥ (१३।२)
dharmarājo viśuddhātmā tapa ātiṣṭhad uttamam ||
पुष्पोपहारैर् बलिभिर् अर्चयित्वा दिवाकरम् । (१४।१)
puṣpopahārair balibhir arcayitvā divākaram |
योगम् आस्थाय धर्मात्मा वायुभक्षो जितेन्द्रियः । (१४।२)
yogam āsthāya dharmātmā vāyubhakṣo jitendriyaḥ |
गाङ्गेयं वार्य् उपस्पृश्य प्राणायामेन तस्थिवान् ॥ (१४।३)
gāṅgeyaṃ vāry upaspṛśya prāṇāyāmena tasthivān ||
कथं कुरूणाम् ऋषभः स तु राजा युधिष्ठिरः । (१५।२)
kathaṃ kurūṇām ṛṣabhaḥ sa tu rājā yudhiṣṭhiraḥ |
विप्रार्थम् आराधितवान् सूर्यम् अद्भुतविक्रमम् ॥ (१५।३)
viprārtham ārādhitavān sūryam adbhutavikramam ||
शृणुष्वावहितो राजञ् शुचिर् भूत्वा समाहितः । (१६।२)
śṛṇuṣvāvahito rājañ śucir bhūtvā samāhitaḥ |
क्षणं च कुरु राजेन्द्र सर्वं वक्ष्याम्य् अशेषतः ॥ (१६।३)
kṣaṇaṃ ca kuru rājendra sarvaṃ vakṣyāmy aśeṣataḥ ||
धौम्येन तु यथा प्रोक्तं पार्थाय सुमहात्मने । (१७।१)
dhaumyena tu yathā proktaṃ pārthāya sumahātmane |
नाम्नाम् अष्टशतं पुण्यं तच् छृणुष्व महामते ॥ (१७।२)
nāmnām aṣṭaśataṃ puṇyaṃ tac chṛṇuṣva mahāmate ||
सूर्यो ऽर्यमा भगस् त्वष्टा पूषार्कः सविता रविः । (१८।१)
sūryo 'ryamā bhagas tvaṣṭā pūṣārkaḥ savitā raviḥ |
गभस्तिमान् अजः कालो मृत्युर् धाता प्रभाकरः ॥ (१८।२)
gabhastimān ajaḥ kālo mṛtyur dhātā prabhākaraḥ ||
पृथिव्यापश् च तेजश् च खं वायुश् च परायणम् । (१९।१)
pṛthivyāpaś ca tejaś ca khaṃ vāyuś ca parāyaṇam |
सोमो बृहस्पतिः शुक्रो बुधो ऽङ्गारक एव च ॥ (१९।२)
somo bṛhaspatiḥ śukro budho 'ṅgāraka eva ca ||
इन्द्रो विवस्वान् दीप्तांशुः शुचिः शौरिः शनैश्चरः । (२०।१)
indro vivasvān dīptāṃśuḥ śuciḥ śauriḥ śanaiścaraḥ |
ब्रह्मा विष्णुश् च रुद्रश् च स्कन्दो वैश्रवणो यमः ॥ (२०।२)
brahmā viṣṇuś ca rudraś ca skando vaiśravaṇo yamaḥ ||
वैद्युतो जाठरश् चाग्निर् ऐन्धनस् तेजसां पतिः । (२१।१)
vaidyuto jāṭharaś cāgnir aindhanas tejasāṃ patiḥ |
कृतं त्रेता द्वापरश् च कलिः सर्वामराश्रयः । (२२।१)
kṛtaṃ tretā dvāparaś ca kaliḥ sarvāmarāśrayaḥ |
कला काष्ठा मुहूर्ताश् च पक्षा मासा ऋतुस् तथा ॥ (२२।२)
kalā kāṣṭhā muhūrtāś ca pakṣā māsā ṛtus tathā ||
संवत्सरकरो ऽश्वत्थः कालचक्रो विभावसुः । (२३।१)
saṃvatsarakaro 'śvatthaḥ kālacakro vibhāvasuḥ |
पुरुषः शाश्वतो योगी व्यक्ताव्यक्तः सनातनः ॥ (२३।२)
puruṣaḥ śāśvato yogī vyaktāvyaktaḥ sanātanaḥ ||
लोकाध्यक्षः प्रजाध्यक्षो विश्वकर्मा तमोनुदः । (२४।१)
lokādhyakṣaḥ prajādhyakṣo viśvakarmā tamonudaḥ |
वरुणः सागरो ऽंशुश् च जीमूतो जीवनो ऽरिहा ॥ (२४।२)
varuṇaḥ sāgaro 'ṃśuś ca jīmūto jīvano 'rihā ||
मणिः सुवर्णो भूतादिः कामदः सर्वतोमुखः ॥ (२५।२)
maṇiḥ suvarṇo bhūtādiḥ kāmadaḥ sarvatomukhaḥ ||
धन्वन्तरिर् धूमकेतुर् आदिदेवो ऽदितेः सुतः ॥ (२६।२)
dhanvantarir dhūmaketur ādidevo 'diteḥ sutaḥ ||
द्वादशात्मारविन्दाक्षः पिता माता पितामहः । (२७।१)
dvādaśātmāravindākṣaḥ pitā mātā pitāmahaḥ |
स्वर्गद्वारं प्रजाद्वारं मोक्षद्वारं त्रिविष्टपम् ॥ (२७।२)
svargadvāraṃ prajādvāraṃ mokṣadvāraṃ triviṣṭapam ||
देहकर्ता प्रशान्तात्मा विश्वात्मा विश्वतोमुखः । (२८।१)
dehakartā praśāntātmā viśvātmā viśvatomukhaḥ |
चराचरात्मा सूक्ष्मात्मा मैत्रेण वपुषान्वितः ॥ (२८।२)
carācarātmā sūkṣmātmā maitreṇa vapuṣānvitaḥ ||
एतद् वै कीर्तनीयस्य सूर्यस्यैव महात्मनः । (२९।१)
etad vai kīrtanīyasya sūryasyaiva mahātmanaḥ |
नाम्नाम् अष्टशतं पुण्यं शक्रेणोक्तं महात्मना ॥ (२९।२)
nāmnām aṣṭaśataṃ puṇyaṃ śakreṇoktaṃ mahātmanā ||
शक्राच् च नारदः प्राप्तो धौम्यश् च तदनन्तरम् । (३०।१)
śakrāc ca nāradaḥ prāpto dhaumyaś ca tadanantaram |
धौम्याद् युधिष्ठिरः प्राप्य सर्वान् कामान् अवाप्तवान् ॥ (३०।२)
dhaumyād yudhiṣṭhiraḥ prāpya sarvān kāmān avāptavān ||
सुरपितृगणयक्षसेवितं ह्यसुरनिशाचरसिद्धवन्दितम् । (३१।१)
surapitṛgaṇayakṣasevitaṃ hyasuraniśācarasiddhavanditam |
वरकनकहुताशनप्रभं त्वम् अपि मनस्य् अभिधेहि भास्करम् ॥ (३१।२)
varakanakahutāśanaprabhaṃ tvam api manasy abhidhehi bhāskaram ||
सूर्योदये यस् तु समाहितः पठेत् स पुत्रलाभं धनरत्नसंचयान् । (३२।१)
sūryodaye yas tu samāhitaḥ paṭhet sa putralābhaṃ dhanaratnasaṃcayān |
लभेत जातिस्मरतां सदा नरः स्मृतिं च मेधां च स विन्दते पराम् ॥ (३२।२)
labheta jātismaratāṃ sadā naraḥ smṛtiṃ ca medhāṃ ca sa vindate parām ||
इमं स्तवं देववरस्य यो नरः प्रकीर्तयेच्छुचिसुमनाः समाहितः । (३३।१)
imaṃ stavaṃ devavarasya yo naraḥ prakīrtayecchucisumanāḥ samāhitaḥ |
स मुच्यते शोकदवाग्निसागराल्लभेत कामान् मनसा यथेप्सितान् ॥ (३३।२)
sa mucyate śokadavāgnisāgarāllabheta kāmān manasā yathepsitān ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.