संजय उवाच । (१।१)

आत्मदोषात् त्वया राजन् प्राप्तं व्यसनम् ईदृशम् । (१।२)

न हि दुर्योधनस्तानि पश्यते भरतर्षभ । (१।३)

यानि त्वं दृष्टवान् राजन् धर्मसंकरकारिते ॥ (१।४)

तव दोषात् पुरा वृत्तं द्यूतम् एतद् विशां पते । (२।१)

तव दोषेण युद्धं च प्रवृत्तं सह पाण्डवैः । (२।२)

त्वम् एवाद्य फलं भुङ्क्ष्व कृत्वा किल्बिषम् आत्मना ॥ (२।३)

आत्मना हि कृतं कर्म आत्मनैवोपभुज्यते । (३।१)

इह वा प्रेत्य वा राजंस्त्वया प्राप्तं यथातथम् ॥ (३।२)

तस्माद् राजन् स्थिरो भूत्वा प्राप्येदं व्यसनं महत् । (४।१)

शृणु युद्धं यथावृत्तं शंसतो मम मारिष ॥ (४।२)

भीमसेनस्तु निशितैर् बाणैर् भित्त्वा महाचमूम् । (५।१)

आससाद ततो वीरः सर्वान् दुर्योधनानुजान् ॥ (५।२)

दुःशासनं दुर्विषहं दुःसहं दुर्मदं जयम् । (६।१)

जयत्सेनं विकर्णं च चित्रसेनं सुदर्शनम् ॥ (६।२)

चारुचित्रं सुवर्माणं दुष्कर्णं कर्णम् एव च । (७।१)

एतान् अन्यांश्च सुबहून् समीपस्थान्महारथान् ॥ (७।२)

धार्तराष्ट्रान् सुसंक्रुद्धान् दृष्ट्वा भीमो महाबलः । (८।१)

भीष्मेण समरे गुप्तां प्रविवेश महाचमूम् ॥ (८।२)

अथाह्वयन्त ते ऽन्योन्यम् अयं प्राप्तो वृकोदरः । (९।१)

जीवग्राहं निगृह्णीमो वयम् एनं नराधिपाः ॥ (९।२)

स तैः परिवृतः पार्थो भ्रातृभिः कृतनिश्चयैः । (१०।१)

प्रजासंहरणे सूर्यः क्रूरैर् इव महाग्रहैः ॥ (१०।२)

सम्प्राप्य मध्यं व्यूहस्य न भीः पाण्डवम् आविशत् । (११।१)

यथा देवासुरे युद्धे महेन्द्रः प्राप्य दानवान् ॥ (११।२)

ततः शतसहस्राणि रथिनां सर्वशः प्रभो । (१२।१)

छादयानं शरैर् घोरैस्तम् एकम् अनुवव्रिरे ॥ (१२।२)

स तेषां प्रवरान् योधान् हस्त्यश्वरथसादिनः । (१३।१)

जघान समरे शूरो धार्तराष्ट्रान् अचिन्तयन् ॥ (१३।२)

तेषां व्यवसितं ज्ञात्वा भीमसेनो जिघृक्षताम् । (१४।१)

समस्तानां वधे राजन्मतिं चक्रे महामनाः ॥ (१४।२)

ततो रथं समुत्सृज्य गदाम् आदाय पाण्डवः । (१५।१)

जघान धार्तराष्ट्राणां तं बलौघमहार्णवम् ॥ (१५।२)

भीमसेने प्रविष्टे तु धृष्टद्युम्नो ऽपि पार्षतः । (१६।१)

द्रोणम् उत्सृज्य तरसा प्रययौ यत्र सौबलः ॥ (१६।२)

विदार्य महतीं सेनां तावकानां नरर्षभः । (१७।१)

आससाद रथं शून्यं भीमसेनस्य संयुगे ॥ (१७।२)

दृष्ट्वा विशोकं समरे भीमसेनस्य सारथिम् । (१८।१)

धृष्टद्युम्नो महाराज दुर्मना गतचेतनः ॥ (१८।२)

अपृच्छद् बाष्पसंरुद्धो निस्वनां वाचम् ईरयन् । (१९।१)

मम प्राणैः प्रियतमः क्व भीम इति दुःखितः ॥ (१९।२)

विशोकस्तम् उवाचेदं धृष्टद्युम्नं कृताञ्जलिः । (२०।१)

संस्थाप्य माम् इह बली पाण्डवेयः प्रतापवान् ॥ (२०।२)

प्रविष्टो धार्तराष्ट्राणाम् एतद् बलमहार्णवम् । (२१।१)

माम् उक्त्वा पुरुषव्याघ्र प्रीतियुक्तम् इदं वचः ॥ (२१।२)

प्रतिपालय मां सूत नियम्याश्वान्मुहूर्तकम् । (२२।१)

यावद् एतान्निहन्म्याशु य इमे मद्वधोद्यताः ॥ (२२।२)

ततो दृष्ट्वा गदाहस्तं प्रधावन्तं महाबलम् । (२३।१)

सर्वेषाम् एव सैन्यानां संघर्षः समजायत ॥ (२३।२)

तस्मिंस्तु तुमुले युद्धे वर्तमाने भयानके । (२४।१)

भित्त्वा राजन्महाव्यूहं प्रविवेश सखा तव ॥ (२४।२)

विशोकस्य वचः श्रुत्वा धृष्टद्युम्नो ऽपि पार्षतः । (२५।१)

प्रत्युवाच ततः सूतं रणमध्ये महाबलः ॥ (२५।२)

न हि मे विद्यते सूत जीविते ऽद्य प्रयोजनम् । (२६।१)

भीमसेनं रणे हित्वा स्नेहम् उत्सृज्य पाण्डवैः ॥ (२६।२)

यदि यामि विना भीमं किं मां क्षत्रं वदिष्यति । (२७।१)

एकायनगते भीमे मयि चावस्थिते युधि ॥ (२७।२)

अस्वस्ति तस्य कुर्वन्ति देवाः साग्निपुरोगमाः । (२८।१)

यः सहायान् परित्यज्य स्वस्तिमान् आव्रजेद् गृहान् ॥ (२८।२)

मम भीमः सखा चैव संबन्धी च महाबलः । (२९।१)

भक्तो ऽस्मान् भक्तिमांश्चाहं तम् अप्यरिनिषूदनम् ॥ (२९।२)

सो ऽहं तत्र गमिष्यामि यत्र यातो वृकोदरः । (३०।१)

निघ्नन्तं माम् अरीन् पश्य दानवान् इव वासवम् ॥ (३०।२)

एवम् उक्त्वा ततो वीरो ययौ मध्येन भारतीम् । (३१।१)

भीमसेनस्य मार्गेषु गदाप्रमथितैर् गजैः ॥ (३१।२)

स ददर्श ततो भीमं दहन्तं रिपुवाहिनीम् । (३२।१)

वातं वृक्षान् इव बलात् प्रभञ्जन्तं रणे नृपान् ॥ (३२।२)

ते हन्यमानाः समरे रथिनः सादिनस्तथा । (३३।१)

पादाता दन्तिनश्चैव चक्रुर् आर्तस्वरं महत् ॥ (३३।२)

हाहाकारश्च संजज्ञे तव सैन्यस्य मारिष । (३४।१)

वध्यतो भीमसेनेन कृतिना चित्रयोधिना ॥ (३४।२)

ततः कृतास्त्रास्ते सर्वे परिवार्य वृकोदरम् । (३५।१)

अभीताः समवर्तन्त शस्त्रवृष्ट्या समन्ततः ॥ (३५।२)

अभिद्रुतं शस्त्रभृतां वरिष्ठं समन्ततः पाण्डवं लोकवीरैः । (३६।१)

सैन्येन घोरेण सुसंगतेन दृष्ट्वा बली पार्षतो भीमसेनम् ॥ (३६।२)

अथोपगच्छच् छरविक्षताङ्गं पदातिनं क्रोधविषं वमन्तम् । (३७।१)

आश्वासयन् पार्षतो भीमसेनं गदाहस्तं कालम् इवान्तकाले ॥ (३७।२)

निःशल्यम् एनं च चकार तूर्णम् आरोपयच्चात्मरथं महात्मा । (३८।१)

भृशं परिष्वज्य च भीमसेनम् आश्वासयामास च शत्रुमध्ये ॥ (३८।२)

भ्रातॄन् अथोपेत्य तवापि पुत्रस् तस्मिन् विमर्दे महति प्रवृत्ते । (३९।१)

अयं दुरात्मा द्रुपदस्य पुत्रः समागतो भीमसेनेन सार्धम् । (३९।२)

तं यात सर्वे सहिता निहन्तुं मा वो रिपुः प्रार्थयताम् अनीकम् ॥ (३९।३)

श्रुत्वा तु वाक्यं तम् अमृष्यमाणा ज्येष्ठाज्ञया चोदिता धार्तराष्ट्राः । (४०।१)

वधाय निष्पेतुर् उदायुधास्ते युगक्षये केतवो यद्वद् उग्राः ॥ (४०।२)

प्रगृह्य चित्राणि धनूंषि वीरा ज्यानेमिघोषैः प्रविकम्पयन्तः । (४१।१)

शरैर् अवर्षन् द्रुपदस्य पुत्रं यथाम्बुदा भूधरं वारिजालैः । (४१।२)

निहत्य तांश्चापि शरैः सुतीक्ष्णैर् न विव्यथे समरे चित्रयोधी ॥ (४१।३)

समभ्युदीर्णांश्च तवात्मजांस्तथा निशाम्य वीरान् अभितः स्थितान् रणे । (४२।१)

जिघांसुर् उग्रं द्रुपदात्मजो युवा प्रमोहनास्त्रं युयुजे महारथः । (४२।२)

क्रुद्धो भृशं तव पुत्रेषु राजन् दैत्येषु यद्वत् समरे महेन्द्रः ॥ (४२।३)

ततो व्यमुह्यन्त रणे नृवीराः प्रमोहनास्त्राहतबुद्धिसत्त्वाः । (४३।१)

प्रदुद्रुवुः कुरवश्चैव सर्वे सवाजिनागाः सरथाः समन्तात् । (४३।२)

परीतकालान् इव नष्टसंज्ञान् मोहोपेतांस्तव पुत्रान्निशम्य ॥ (४३।३)

एतस्मिन्न् एव काले तु द्रोणः शस्त्रभृतां वरः । (४४।१)

द्रुपदं त्रिभिर् आसाद्य शरैर् विव्याध दारुणैः ॥ (४४।२)

सो ऽतिविद्धस्तदा राजन् रणे द्रोणेन पार्थिवः । (४५।१)

अपायाद् द्रुपदो राजन् पूर्ववैरम् अनुस्मरन् ॥ (४५।२)

जित्वा तु द्रुपदं द्रोणः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् । (४६।१)

तस्य शङ्खस्वनं श्रुत्वा वित्रेसुः सर्वसोमकाः ॥ (४६।२)

अथ शुश्राव तेजस्वी द्रोणः शस्त्रभृतां वरः । (४७।१)

प्रमोहनास्त्रेण रणे मोहितान् आत्मजांस्तव ॥ (४७।२)

ततो द्रोणो राजगृद्धी त्वरितो ऽभिययौ रणात् । (४८।१)

तत्रापश्यन्महेष्वासो भारद्वाजः प्रतापवान् । (४८।२)

धृष्टद्युम्नं च भीमं च विचरन्तौ महारणे ॥ (४८।३)

मोहाविष्टांश्च ते पुत्रान् अपश्यत् स महारथः । (४९।१)

ततः प्रज्ञास्त्रम् आदाय मोहनास्त्रं व्यशातयत् ॥ (४९।२)

अथ प्रत्यागतप्राणास्तव पुत्रा महारथाः । (५०।१)

पुनर् युद्धाय समरे प्रययुर् भीमपार्षतौ ॥ (५०।२)

ततो युधिष्ठिरः प्राह समाहूय स्वसैनिकान् । (५१।१)

गच्छन्तु पदवीं शक्त्या भीमपार्षतयोर् युधि ॥ (५१।२)

सौभद्रप्रमुखा वीरा रथा द्वादश दंशिताः । (५२।१)

प्रवृत्तिम् अधिगच्छन्तु न हि शुध्यति मे मनः ॥ (५२।२)

त एवं समनुज्ञाताः शूरा विक्रान्तयोधिनः । (५३।१)

बाढम् इत्येवम् उक्त्वा तु सर्वे पुरुषमानिनः । (५३।२)

मध्यंदिनगते सूर्ये प्रययुः सर्व एव हि ॥ (५३।३)

केकया द्रौपदेयाश्च धृष्टकेतुश्च वीर्यवान् । (५४।१)

अभिमन्युं पुरस्कृत्य महत्या सेनया वृताः ॥ (५४।२)

ते कृत्वा समरे व्यूहं सूचीमुखम् अरिंदमाः । (५५।१)

बिभिदुर् धार्तराष्ट्राणां तद् रथानीकम् आहवे ॥ (५५।२)

तान् प्रयातान्महेष्वासान् अभिमन्युपुरोगमान् । (५६।१)

भीमसेनभयाविष्टा धृष्टद्युम्नविमोहिता ॥ (५६।२)

न संधारयितुं शक्ता तव सेना जनाधिप । (५७।१)

मदमूर्छान्वितात्मानं प्रमदेवाध्वनि स्थिता ॥ (५७।२)

ते ऽभियाता महेष्वासाः सुवर्णविकृतध्वजाः । (५८।१)

परीप्सन्तो ऽभ्यधावन्त धृष्टद्युम्नवृकोदरौ ॥ (५८।२)

तौ च दृष्ट्वा महेष्वासान् अभिमन्युपुरोगमान् । (५९।१)

बभूवतुर् मुदा युक्तौ निघ्नन्तौ तव वाहिनीम् ॥ (५९।२)

दृष्ट्वा च सहसायान्तं पाञ्चाल्यो गुरुम् आत्मनः । (६०।१)

नाशंसत वधं वीरः पुत्राणां तव पार्षतः ॥ (६०।२)

ततो रथं समारोप्य केकयस्य वृकोदरम् । (६१।१)

अभ्यधावत् सुसंक्रुद्धो द्रोणम् इष्वस्त्रपारगम् ॥ (६१।२)

तस्याभिपततस्तूर्णं भारद्वाजः प्रतापवान् । (६२।१)

क्रुद्धश्चिछेद भल्लेन धनुः शत्रुनिषूदनः ॥ (६२।२)

अन्यांश्च शतशो बाणान् प्रेषयामास पार्षते । (६३।१)

दुर्योधनहितार्थाय भर्तृपिण्डम् अनुस्मरन् ॥ (६३।२)

अथान्यद् धनुर् आदाय पार्षतः परवीरहा । (६४।१)

द्रोणं विव्याध सप्तत्या रुक्मपुङ्खैः शिलाशितैः ॥ (६४।२)

तस्य द्रोणः पुनश्चापं चिछेदामित्रकर्शनः । (६५।१)

हयांश्च चतुरस्तूर्णं चतुर्भिः सायकोत्तमैः ॥ (६५।२)

वैवस्वतक्षयं घोरं प्रेषयामास वीर्यवान् । (६६।१)

सारथिं चास्य भल्लेन प्रेषयामास मृत्यवे ॥ (६६।२)

हताश्वात् स रथात् तूर्णम् अवप्लुत्य महारथः । (६७।१)

आरुरोह महाबाहुर् अभिमन्योर् महारथम् ॥ (६७।२)

ततः सरथनागाश्वा समकम्पत वाहिनी । (६८।१)

पश्यतो भीमसेनस्य पार्षतस्य च पश्यतः ॥ (६८।२)

तत् प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा द्रोणेनामिततेजसा । (६९।१)

नाशक्नुवन् वारयितुं समस्तास्ते महारथाः ॥ (६९।२)

वध्यमानं तु तत् सैन्यं द्रोणेन निशितैः शरैः । (७०।१)

व्यभ्रमत् तत्र तत्रैव क्षोभ्यमाण इवार्णवः ॥ (७०।२)

तथा दृष्ट्वा च तत् सैन्यं जहृषे च बलं तव । (७१।१)

दृष्ट्वाचार्यं च संक्रुद्धं दहन्तं रिपुवाहिनीम् । (७१।२)

चुक्रुशुः सर्वतो योधाः साधु साध्विति भारत ॥ (७१।३)