संजय उवाच । (१।१)

अथान्यद् धनुर् आदाय बलवद् वेगवत्तरम् । (१।२)

युधिष्ठिरं मद्रपतिर् विद्ध्वा सिंह इवानदत् ॥ (१।३)

ततः स शरवर्षेण पर्जन्य इव वृष्टिमान् । (२।१)

अभ्यवर्षद् अमेयात्मा क्षत्रियान् क्षत्रियर्षभः ॥ (२।२)

सात्यकिं दशभिर् विद्ध्वा भीमसेनं त्रिभिः शरैः । (३।१)

सहदेवं त्रिभिर् विद्ध्वा युधिष्ठिरम् अपीडयत् ॥ (३।२)

तांस्तान् अन्यान्महेष्वासान् साश्वान् सरथकुञ्जरान् । (४।१)

कुञ्जरान् कुञ्जरारोहान् अश्वान् अश्वप्रयायिनः । (४।२)

रथांश्च रथिभिः सार्धं जघान रथिनां वरः ॥ (४।३)

बाहूंश्चिछेद च तथा सायुधान् केतनानि च । (५।१)

चकार च महीं योधैस्तीर्णां वेदीं कुशैर् इव ॥ (५।२)

तथा तम् अरिसैन्यानि घ्नन्तं मृत्युम् इवान्तकम् । (६।१)

परिवव्रुर् भृशं क्रुद्धाः पाण्डुपाञ्चालसोमकाः ॥ (६।२)

तं भीमसेनश्च शिनेश्च नप्ता माद्र्याश्च पुत्रौ पुरुषप्रवीरौ । (७।१)

समागतं भीमबलेन राज्ञा पर्यापुर् अन्योन्यम् अथाह्वयन्तः ॥ (७।२)

ततस्तु शूराः समरे नरेन्द्रं मद्रेश्वरं प्राप्य युधां वरिष्ठम् । (८।१)

आवार्य चैनं समरे नृवीरा जघ्नुः शरैः पत्रिभिर् उग्रवेगैः ॥ (८।२)

संरक्षितो भीमसेनेन राजा माद्रीसुताभ्याम् अथ माधवेन । (९।१)

मद्राधिपं पत्रिभिर् उग्रवेगैः स्तनान्तरे धर्मसुतो निजघ्ने ॥ (९।२)

ततो रणे तावकानां रथौघाः समीक्ष्य मद्राधिपतिं शरार्तम् । (१०।१)

पर्यावव्रुः प्रवराः सर्वशश्च दुर्योधनस्यानुमते समन्तात् ॥ (१०।२)

ततो द्रुतं मद्रजनाधिपो रणे युधिष्ठिरं सप्तभिर् अभ्यविध्यत् । (११।१)

तं चापि पार्थो नवभिः पृषत्कैर् विव्याध राजंस्तुमुले महात्मा ॥ (११।२)

आकर्णपूर्णायतसम्प्रयुक्तैः शरैस्तदा संयति तैलधौतैः । (१२।१)

अन्योन्यम् आच्छादयतां महारथौ मद्राधिपश्चापि युधिष्ठिरश्च ॥ (१२।२)

ततस्तु तूर्णं समरे महारथौ परस्परस्यान्तरम् ईक्षमाणौ । (१३।१)

शरैर् भृशं विव्यधतुर् नृपोत्तमौ महाबलौ शत्रुभिर् अप्रधृष्यौ ॥ (१३।२)

तयोर् धनुर्ज्यातलनिस्वनो महान् महेन्द्रवज्राशनितुल्यनिस्वनः । (१४।१)

परस्परं बाणगणैर् महात्मनोः प्रवर्षतोर् मद्रपपाण्डुवीरयोः ॥ (१४।२)

तौ चेरतुर् व्याघ्रशिशुप्रकाशौ महावनेष्वामिषगृद्धिनाविव । (१५।१)

विषाणिनौ नागवराविवोभौ ततक्षतुः संयुगजातदर्पौ ॥ (१५।२)

ततस्तु मद्राधिपतिर् महात्मा युधिष्ठिरं भीमबलं प्रसह्य । (१६।१)

विव्याध वीरं हृदये ऽतिवेगं शरेण सूर्याग्निसमप्रभेण ॥ (१६।२)

ततो ऽतिविद्धो ऽथ युधिष्ठिरो ऽपि सुसम्प्रयुक्तेन शरेण राजन् । (१७।१)

जघान मद्राधिपतिं महात्मा मुदं च लेभे ऋषभः कुरूणाम् ॥ (१७।२)

ततो मुहूर्ताद् इव पार्थिवेन्द्रो लब्ध्वा संज्ञां क्रोधसंरक्तनेत्रः । (१८।१)

शतेन पार्थं त्वरितो जघान सहस्रनेत्रप्रतिमप्रभावः ॥ (१८।२)

त्वरंस्ततो धर्मसुतो महात्मा शल्यस्य क्रुद्धो नवभिः पृषत्कैः । (१९।१)

भित्त्वा ह्युरस्तपनीयं च वर्म जघान षड्भिस्त्वपरैः पृषत्कैः ॥ (१९।२)

ततस्तु मद्राधिपतिः प्रहृष्टो धनुर् विकृष्य व्यसृजत् पृषत्कान् । (२०।१)

द्वाभ्यां क्षुराभ्यां च तथैव राज्ञश् चिछेद चापं कुरुपुंगवस्य ॥ (२०।२)

नवं ततो ऽन्यत् समरे प्रगृह्य राजा धनुर् घोरतरं महात्मा । (२१।१)

शल्यं तु विद्ध्वा निशितैः समन्ताद् यथा महेन्द्रो नमुचिं शिताग्रैः ॥ (२१।२)

ततस्तु शल्यो नवभिः पृषत्कैर् भीमस्य राज्ञश्च युधिष्ठिरस्य । (२२।१)

निकृत्य रौक्मे पटुवर्मणी तयोर् विदारयामास भुजौ महात्मा ॥ (२२।२)

ततो ऽपरेण ज्वलितार्कतेजसा क्षुरेण राज्ञो धनुर् उन्ममाथ । (२३।१)

कृपश्च तस्यैव जघान सूतं षड्भिः शरैः सो ऽभिमुखं पपात ॥ (२३।२)

मद्राधिपश्चापि युधिष्ठिरस्य शरैश्चतुर्भिर् निजघान वाहान् । (२४।१)

वाहांश्च हत्वा व्यकरोन्महात्मा योधक्षयं धर्मसुतस्य राज्ञः ॥ (२४।२)

तथा कृते राजनि भीमसेनो मद्राधिपस्याशु ततो महात्मा । (२५।१)

छित्त्वा धनुर् वेगवता शरेण द्वाभ्याम् अविध्यत् सुभृशं नरेन्द्रम् ॥ (२५।२)

अथापरेणास्य जहार यन्तुः कायाच्छिरः संनहनीयमध्यात् । (२६।१)

जघान चाश्वांश्चतुरः स शीघ्रं तथा भृशं कुपितो भीमसेनः ॥ (२६।२)

तम् अग्रणीः सर्वधनुर्धराणाम् एकं चरन्तं समरे ऽतिवेगम् । (२७।१)

भीमः शतेन व्यकिरच्छराणां माद्रीपुत्रः सहदेवस्तथैव ॥ (२७।२)

तैः सायकैर् मोहितं वीक्ष्य शल्यं भीमः शरैर् अस्य चकर्त वर्म । (२८।१)

स भीमसेनेन निकृत्तवर्मा मद्राधिपश्चर्म सहस्रतारम् ॥ (२८।२)

प्रगृह्य खड्गं च रथान्महात्मा प्रस्कन्द्य कुन्तीसुतम् अभ्यधावत् । (२९।१)

छित्त्वा रथेषां नकुलस्य सो ऽथ युधिष्ठिरं भीमबलो ऽभ्यधावत् ॥ (२९।२)

तं चापि राजानम् अथोत्पतन्तं क्रुद्धं यथैवान्तकम् आपतन्तम् । (३०।१)

धृष्टद्युम्नो द्रौपदेयाः शिखण्डी शिनेश्च नप्ता सहसा परीयुः ॥ (३०।२)

अथास्य चर्माप्रतिमं न्यकृन्तद् भीमो महात्मा दशभिः पृषत्कैः । (३१।१)

खड्गं च भल्लैर् निचकर्त मुष्टौ नदन् प्रहृष्टस्तव सैन्यमध्ये ॥ (३१।२)

तत् कर्म भीमस्य समीक्ष्य हृष्टास् ते पाण्डवानां प्रवरा रथौघाः । (३२।१)

नादं च चक्रुर् भृशम् उत्स्मयन्तः शङ्खांश्च दध्मुः शशिसंनिकाशान् ॥ (३२।२)

तेनाथ शब्देन विभीषणेन तवाभितप्तं बलम् अप्रहृष्टम् । (३३।१)

स्वेदाभिभूतं रुधिरोक्षिताङ्गं विसंज्ञकल्पं च तथा विषण्णम् ॥ (३३।२)

स मद्रराजः सहसावकीर्णो भीमाग्रगैः पाण्डवयोधमुख्यैः । (३४।१)

युधिष्ठिरस्याभिमुखं जवेन सिंहो यथा मृगहेतोः प्रयातः ॥ (३४।२)

स धर्मराजो निहताश्वसूतं क्रोधेन दीप्तज्वलनप्रकाशम् । (३५।१)

दृष्ट्वा तु मद्राधिपतिं स तूर्णं समभ्यधावत् तम् अरिं बलेन ॥ (३५।२)

गोविन्दवाक्यं त्वरितं विचिन्त्य दध्रे मतिं शल्यविनाशनाय । (३६।१)

स धर्मराजो निहताश्वसूते रथे तिष्ठञ् शक्तिम् एवाभिकाङ्क्षन् ॥ (३६।२)

तच्चापि शल्यस्य निशम्य कर्म महात्मनो भागम् अथावशिष्टम् । (३७।१)

स्मृत्वा मनः शल्यवधे यतात्मा यथोक्तम् इन्द्रावरजस्य चक्रे ॥ (३७।२)

स धर्मराजो मणिहेमदण्डां जग्राह शक्तिं कनकप्रकाशाम् । (३८।१)

नेत्रे च दीप्ते सहसा विवृत्य मद्राधिपं क्रुद्धमना निरैक्षत् ॥ (३८।२)

निरीक्षितो वै नरदेव राज्ञा पूतात्मना निर्हृतकल्मषेण । (३९।१)

अभून्न यद् भस्मसान्मद्रराजस् तद् अद्भुतं मे प्रतिभाति राजन् ॥ (३९।२)

ततस्तु शक्तिं रुचिरोग्रदण्डां मणिप्रवालोज्ज्वलितां प्रदीप्ताम् । (४०।१)

चिक्षेप वेगात् सुभृशं महात्मा मद्राधिपाय प्रवरः कुरूणाम् ॥ (४०।२)

दीप्ताम् अथैनां महता बलेन सविस्फुलिङ्गां सहसा पतन्तीम् । (४१।१)

प्रैक्षन्त सर्वे कुरवः समेता यथा युगान्ते महतीम् इवोल्काम् ॥ (४१।२)

तां कालरात्रीम् इव पाशहस्तां यमस्य धात्रीम् इव चोग्ररूपाम् । (४२।१)

सब्रह्मदण्डप्रतिमाम् अमोघां ससर्ज यत्तो युधि धर्मराजः ॥ (४२।२)

गन्धस्रगग्र्यासनपानभोजनैर् अभ्यर्चितां पाण्डुसुतैः प्रयत्नात् । (४३।१)

संवर्तकाग्निप्रतिमां ज्वलन्तीं कृत्याम् अथर्वाङ्गिरसीम् इवोग्राम् ॥ (४३।२)

ईशानहेतोः प्रतिनिर्मितां तां त्वष्ट्रा रिपूणाम् असुदेहभक्षाम् । (४४।१)

भूम्यन्तरिक्षादिजलाशयानि प्रसह्य भूतानि निहन्तुम् ईशाम् ॥ (४४।२)

घण्टापताकामणिवज्रभाजं वैडूर्यचित्रां तपनीयदण्डाम् । (४५।१)

त्वष्ट्रा प्रयत्नान्नियमेन कॢप्तां ब्रह्मद्विषाम् अन्तकरीम् अमोघाम् ॥ (४५।२)

बलप्रयत्नाद् अधिरूढवेगां मन्त्रैश्च घोरैर् अभिमन्त्रयित्वा । (४६।१)

ससर्ज मार्गेण च तां परेण वधाय मद्राधिपतेस्तदानीम् ॥ (४६।२)

हतो ऽस्यसावित्यभिगर्जमानो रुद्रो ऽन्तकायान्तकरं यथेषुम् । (४७।१)

प्रसार्य बाहुं सुदृढं सुपाणिं क्रोधेन नृत्यन्न् इव धर्मराजः ॥ (४७।२)

तां सर्वशक्त्या प्रहितां स शक्तिं युधिष्ठिरेणाप्रतिवार्यवीर्याम् । (४८।१)

प्रतिग्रहायाभिननर्द शल्यः सम्यग्घुताम् अग्निर् इवाज्यधाराम् ॥ (४८।२)

सा तस्य मर्माणि विदार्य शुभ्रम् उरो विशालं च तथैव वर्म । (४९।१)

विवेश गां तोयम् इवाप्रसक्ता यशो विशालं नृपतेर् दहन्ती ॥ (४९।२)

नासाक्षिकर्णास्यविनिःसृतेन प्रस्यन्दता च व्रणसंभवेन । (५०।१)

संसिक्तगात्रो रुधिरेण सो ऽभूत् क्रौञ्चो यथा स्कन्दहतो महाद्रिः ॥ (५०।२)

प्रसार्य बाहू स रथाद् गतो गां संछिन्नवर्मा कुरुनन्दनेन । (५१।१)

महेन्द्रवाहप्रतिमो महात्मा वज्राहतं शृङ्गम् इवाचलस्य ॥ (५१।२)

बाहू प्रसार्याभिमुखो धर्मराजस्य मद्रराट् । (५२।१)

ततो निपतितो भूमाविन्द्रध्वज इवोच्छ्रितः ॥ (५२।२)

स तथा भिन्नसर्वाङ्गो रुधिरेण समुक्षितः । (५३।१)

प्रत्युद्गत इव प्रेम्णा भूम्या स नरपुंगवः ॥ (५३।२)

प्रियया कान्तया कान्तः पतमान इवोरसि । (५४।१)

चिरं भुक्त्वा वसुमतीं प्रियां कान्ताम् इव प्रभुः । (५४।२)

सर्वैर् अङ्गैः समाश्लिष्य प्रसुप्त इव सो ऽभवत् ॥ (५४।३)

धर्म्ये धर्मात्मना युद्धे निहतो धर्मसूनुना । (५५।१)

सम्यग्घुत इव स्विष्टः प्रशान्तो ऽग्निर् इवाध्वरे ॥ (५५।२)

शक्त्या विभिन्नहृदयं विप्रविद्धायुधध्वजम् । (५६।१)

संशान्तम् अपि मद्रेशं लक्ष्मीर् नैव व्यमुञ्चत ॥ (५६।२)

ततो युधिष्ठिरश्चापम् आदायेन्द्रधनुष्प्रभम् । (५७।१)

व्यधमद् द्विषतः संख्ये खगराड् इव पन्नगान् । (५७।२)

देहासून्निशितैर् भल्लै रिपूणां नाशयन् क्षणात् ॥ (५७।३)

ततः पार्थस्य बाणौघैर् आवृताः सैनिकास्तव । (५८।१)

निमीलिताक्षाः क्षिण्वन्तो भृशम् अन्योन्यम् अर्दिताः । (५८।२)

संन्यस्तकवचा देहैर् विपत्रायुधजीविताः ॥ (५८।३)

ततः शल्ये निपतिते मद्रराजानुजो युवा । (५९।१)

भ्रातुः सर्वैर् गुणैस्तुल्यो रथी पाण्डवम् अभ्ययात् ॥ (५९।२)

विव्याध च नरश्रेष्ठो नाराचैर् बहुभिस्त्वरन् । (६०।१)

हतस्यापचितिं भ्रातुश्चिकीर्षुर् युद्धदुर्मदः ॥ (६०।२)

तं विव्याधाशुगैः षड्भिर् धर्मराजस्त्वरन्न् इव । (६१।१)

कार्मुकं चास्य चिछेद क्षुराभ्यां ध्वजम् एव च ॥ (६१।२)

ततो ऽस्य दीप्यमानेन सुदृढेन शितेन च । (६२।१)

प्रमुखे वर्तमानस्य भल्लेनापाहरच्छिरः ॥ (६२।२)

सकुण्डलं तद् ददृशे पतमानं शिरो रथात् । (६३।१)

पुण्यक्षयम् इव प्राप्य पतन्तं स्वर्गवासिनम् ॥ (६३।२)

तस्यापकृष्टशीर्षं तच्छरीरं पतितं रथात् । (६४।१)

रुधिरेणावसिक्ताङ्गं दृष्ट्वा सैन्यम् अभज्यत ॥ (६४।२)

विचित्रकवचे तस्मिन् हते मद्रनृपानुजे । (६५।१)

हाहाकारं विकुर्वाणाः कुरवो विप्रदुद्रुवुः ॥ (६५।२)

शल्यानुजं हतं दृष्ट्वा तावकास्त्यक्तजीविताः । (६६।१)

वित्रेसुः पाण्डवभयाद् रजोध्वस्तास्तथा भृशम् ॥ (६६।२)

तांस्तथा भज्यतस्त्रस्तान् कौरवान् भरतर्षभ । (६७।१)

शिनेर् नप्ता किरन् बाणैर् अभ्यवर्तत सात्यकिः ॥ (६७।२)

तम् आयान्तं महेष्वासम् अप्रसह्यं दुरासदम् । (६८।१)

हार्दिक्यस्त्वरितो राजन् प्रत्यगृह्णाद् अभीतवत् ॥ (६८।२)

तौ समेतौ महात्मानौ वार्ष्णेयावपराजितौ । (६९।१)

हार्दिक्यः सात्यकिश्चैव सिंहाविव मदोत्कटौ ॥ (६९।२)

इषुभिर् विमलाभासैश्छादयन्तौ परस्परम् । (७०।१)

अर्चिर्भिर् इव सूर्यस्य दिवाकरसमप्रभौ ॥ (७०।२)

चापमार्गबलोद्धूतान्मार्गणान् वृष्णिसिंहयोः । (७१।१)

आकाशे समपश्याम पतंगान् इव शीघ्रगान् ॥ (७१।२)

सात्यकिं दशभिर् विद्ध्वा हयांश्चास्य त्रिभिः शरैः । (७२।१)

चापम् एकेन चिछेद हार्दिक्यो नतपर्वणा ॥ (७२।२)

तन्निकृत्तं धनुः श्रेष्ठम् अपास्य शिनिपुंगवः । (७३।१)

अन्यद् आदत्त वेगेन वेगवत्तरम् आयुधम् ॥ (७३।२)

तद् आदाय धनुः श्रेष्ठं वरिष्ठः सर्वधन्विनाम् । (७४।१)

हार्दिक्यं दशभिर् बाणैः प्रत्यविध्यत् स्तनान्तरे ॥ (७४।२)

ततो रथं युगेषां च छित्त्वा भल्लैः सुसंयतैः । (७५।१)

अश्वांस्तस्यावधीत् तूर्णम् उभौ च पार्ष्णिसारथी ॥ (७५।२)

मद्रराजे हते राजन् विरथे कृतवर्मणि । (७६।१)

दुर्योधनबलं सर्वं पुनर् आसीत् पराङ्मुखम् ॥ (७६।२)

तत्परे नावबुध्यन्त सैन्येन रजसा वृते । (७७।१)

बलं तु हतभूयिष्ठं तत् तदासीत् पराङ्मुखम् ॥ (७७।२)

ततो मुहूर्तात् ते ऽपश्यन् रजो भौमं समुत्थितम् । (७८।१)

विविधैः शोणितस्रावैः प्रशान्तं पुरुषर्षभ ॥ (७८।२)

ततो दुर्योधनो दृष्ट्वा भग्नं स्वबलम् अन्तिकात् । (७९।१)

जवेनापततः पार्थान् एकः सर्वान् अवारयत् ॥ (७९।२)

पाण्डवान् सरथान् दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नं च पार्षतम् । (८०।१)

आनर्तं च दुराधर्षं शितैर् बाणैर् अवाकिरत् ॥ (८०।२)

तं परे नाभ्यवर्तन्त मर्त्या मृत्युम् इवागतम् । (८१।१)

अथान्यं रथम् आस्थाय हार्दिक्यो ऽपि न्यवर्तत ॥ (८१।२)

ततो युधिष्ठिरो राजा त्वरमाणो महारथः । (८२।१)

चतुर्भिर् निजघानाश्वान् पत्रिभिः कृतवर्मणः । (८२।२)

विव्याध गौतमं चापि षड्भिर् भल्लैः सुतेजनैः ॥ (८२।३)

अश्वत्थामा ततो राज्ञा हताश्वं विरथीकृतम् । (८३।१)

समपोवाह हार्दिक्यं स्वरथेन युधिष्ठिरात् ॥ (८३।२)

ततः शारद्वतो ऽष्टाभिः प्रत्यविध्यद् युधिष्ठिरम् । (८४।१)

विव्याध चाश्वान्निशितैस्तस्याष्टाभिः शिलीमुखैः ॥ (८४।२)

एवम् एतन्महाराज युद्धशेषम् अवर्तत । (८५।१)

तव दुर्मन्त्रिते राजन् सहपुत्रस्य भारत ॥ (८५।२)

तस्मिन्महेष्वासवरे विशस्ते संग्राममध्ये कुरुपुंगवेन । (८६।१)

पार्थाः समेताः परमप्रहृष्टाः शङ्खान् प्रदध्मुर् हतम् ईक्ष्य शल्यम् ॥ (८६।२)

युधिष्ठिरं च प्रशशंसुर् आजौ पुरा सुरा वृत्रवधे यथेन्द्रम् । (८७।१)

चक्रुश्च नानाविधवाद्यशब्दान् निनादयन्तो वसुधां समन्तात् ॥ (८७।२)