संजय उवाच । (१।१)

राजञ् शतसहस्राणि तत्र तत्र तदा तदा । (१।२)

निर्मर्यादं प्रयुद्धानि तत् ते वक्ष्यामि भारत ॥ (१।३)

न पुत्रः पितरं जज्ञे न पिता पुत्रम् औरसम् । (२।१)

न भ्राता भ्रातरं तत्र स्वस्रीयं न च मातुलः ॥ (२।२)

मातुलं न च स्वस्रीयो न सखायं सखा तथा । (३।१)

आविष्टा इव युध्यन्ते पाण्डवाः कुरुभिः सह ॥ (३।२)

रथानीकं नरव्याघ्राः केचिद् अभ्यपतन् रथैः । (४।१)

अभज्यन्त युगैर् एव युगानि भरतर्षभ ॥ (४।२)

रथेषाश्च रथेषाभिः कूबरा रथकूबरैः । (५।१)

संहताः संहतैः केचित् परस्परजिघांसवः ॥ (५।२)

न शेकुश्चलितुं केचित् संनिपत्य रथा रथैः । (६।१)

प्रभिन्नास्तु महाकायाः संनिपत्य गजा गजैः ॥ (६।२)

बहुधादारयन् क्रुद्धा विषाणैर् इतरेतरम् । (७।१)

सतोमरपताकैश्च वारणाः परवारणैः ॥ (७।२)

अभिसृत्य महाराज वेगवद्भिर् महागजैः । (८।१)

दन्तैर् अभिहतास्तत्र चुक्रुशुः परमातुराः ॥ (८।२)

अभिनीताश्च शिक्षाभिस्तोत्त्राङ्कुशसमाहताः । (९।१)

सुप्रभिन्नाः प्रभिन्नानां संमुखाभिमुखा ययुः ॥ (९।२)

प्रभिन्नैर् अपि संसक्ताः केचित् तत्र महागजाः । (१०।१)

क्रौञ्चवन्निनदं मुक्त्वा प्राद्रवन्त ततस्ततः ॥ (१०।२)

सम्यक् प्रणीता नागाश्च प्रभिन्नकरटामुखाः । (११।१)

ऋष्टितोमरनाराचैर् निर्विद्धा वरवारणाः ॥ (११।२)

विनेदुर् भिन्नमर्माणो निपेतुश्च गतासवः । (१२।१)

प्राद्रवन्त दिशः केचिन् नदन्तो भैरवान् रवान् ॥ (१२।२)

गजानां पादरक्षास्तु व्यूढोरस्काः प्रहारिणः । (१३।१)

ऋष्टिभिश्च धनुर्भिश्च विमलैश्च परश्वधैः ॥ (१३।२)

गदाभिर् मुसलैश्चैव भिण्डिपालैः सतोमरैः । (१४।१)

आयसैः परिघैश्चैव निस्त्रिंशैर् विमलैः शितैः ॥ (१४।२)

प्रगृहीतैः सुसंरब्धा धावमानास्ततस्ततः । (१५।१)

व्यदृश्यन्त महाराज परस्परजिघांसवः ॥ (१५।२)

राजमानाश्च निस्त्रिंशाः संसिक्ता नरशोणितैः । (१६।१)

प्रत्यदृश्यन्त शूराणाम् अन्योन्यम् अभिधावताम् ॥ (१६।२)

अवक्षिप्तावधूतानाम् असीनां वीरबाहुभिः । (१७।१)

संजज्ञे तुमुलः शब्दः पततां परमर्मसु ॥ (१७।२)

गदामुसलरुग्णानां भिन्नानां च वरासिभिः । (१८।१)

दन्तिदन्तावभिन्नानां मृदितानां च दन्तिभिः ॥ (१८।२)

तत्र तत्र नरौघाणां क्रोशताम् इतरेतरम् । (१९।१)

शुश्रुवुर् दारुणा वाचः प्रेतानाम् इव भारत ॥ (१९।२)

हयैर् अपि हयारोहाश् चामरापीडधारिभिः । (२०।१)

हंसैर् इव महावेगैर् अन्योन्यम् अभिदुद्रुवुः ॥ (२०।२)

तैर् विमुक्ता महाप्रासा जाम्बूनदविभूषणाः । (२१।१)

आशुगा विमलास्तीक्ष्णाः संपेतुर् भुजगोपमाः ॥ (२१।२)

अश्वैर् अग्र्यजवैः केचिद् आप्लुत्य महतो रथान् । (२२।१)

शिरांस्याददिरे वीरा रथिनाम् अश्वसादिनः ॥ (२२।२)

बहून् अपि हयारोहान् भल्लैः संनतपर्वभिः । (२३।१)

रथी जघान सम्प्राप्य बाणगोचरम् आगतान् ॥ (२३।२)

नगमेघप्रतीकाशाश्चाक्षिप्य तुरगान् गजाः । (२४।१)

पादैर् एवावमृद्नन्त मत्ताः कनकभूषणाः ॥ (२४।२)

पाट्यमानेषु कुम्भेषु पार्श्वेष्वपि च वारणाः । (२५।१)

प्रासैर् विनिहताः केचिद् विनेदुः परमातुराः ॥ (२५।२)

साश्वारोहान् हयान् केचिद् उन्मथ्य वरवारणाः । (२६।१)

सहसा चिक्षिपुस्तत्र संकुले भैरवे सति ॥ (२६।२)

साश्वारोहान् विषाणाग्रैर् उत्क्षिप्य तुरगान् द्विपाः । (२७।१)

रथौघान् अवमृद्नन्तः सध्वजान् परिचक्रमुः ॥ (२७।२)

पुंस्त्वाद् अभिमदत्वाच्च केचिद् अत्र महागजाः । (२८।१)

साश्वारोहान् हयाञ् जघ्नुः करैः सचरणैस्तथा ॥ (२८।२)

केचिद् आक्षिप्य करिणः साश्वान् अपि रथान् करैः । (२९।१)

विकर्षन्तो दिशः सर्वाः समीयुः सर्वशब्दगाः ॥ (२९।२)

आशुगा विमलास्तीक्ष्णाः संपेतुर् भुजगोपमाः । (३०।१)

नराश्वकायान्निर्भिद्य लौहानि कवचानि च ॥ (३०।२)

निपेतुर् विमलाः शक्त्यो वीरबाहुभिर् अर्पिताः । (३१।१)

महोल्काप्रतिमा घोरास्तत्र तत्र विशां पते ॥ (३१।२)

द्वीपिचर्मावनद्धैश्च व्याघ्रचर्मशयैर् अपि । (३२।१)

विकोशैर् विमलैः खड्गैर् अभिजघ्नुः परान् रणे ॥ (३२।२)

अभिप्लुतम् अभिक्रुद्धम् एकपार्श्वावदारितम् । (३३।१)

विदर्शयन्तः संपेतुः खड्गचर्मपरश्वधैः ॥ (३३।२)

शक्तिभिर् दारिताः केचित् संछिन्नाश्च परश्वधैः । (३४।१)

हस्तिभिर् मृदिताः केचित् क्षुण्णाश्चान्ये तुरंगमैः ॥ (३४।२)

रथनेमिनिकृत्ताश्च निकृत्ता निशितैः शरैः । (३५।१)

विक्रोशन्ति नरा राजंस्तत्र तत्र स्म बान्धवान् ॥ (३५।२)

पुत्रान् अन्ये पितॄन् अन्ये भ्रातॄंश्च सह बान्धवैः । (३६।१)

मातुलान् भागिनेयांश्च परान् अपि च संयुगे ॥ (३६।२)

विकीर्णान्त्राः सुबहवो भग्नसक्थाश्च भारत । (३७।१)

बाहुभिः सुभुजाच्छिन्नैः पार्श्वेषु च विदारिताः । (३७।२)

क्रन्दन्तः समदृश्यन्त तृषिता जीवितेप्सवः ॥ (३७।३)

तृष्णापरिगताः केचिद् अल्पसत्त्वा विशां पते । (३८।१)

भूमौ निपतिताः संख्ये जलम् एव ययाचिरे ॥ (३८।२)

रुधिरौघपरिक्लिन्नाः क्लिश्यमानाश्च भारत । (३९।१)

व्यनिन्दन् भृशम् आत्मानं तव पुत्रांश्च संगतान् ॥ (३९।२)

अपरे क्षत्रियाः शूराः कृतवैराः परस्परम् । (४०।१)

नैव शस्त्रं विमुञ्चन्ति नैव क्रन्दन्ति मारिष । (४०।२)

तर्जयन्ति च संहृष्टास्तत्र तत्र परस्परम् ॥ (४०।३)

निर्दश्य दशनैश्चापि क्रोधात् स्वदशनच्छदान् । (४१।१)

भ्रुकुटीकुटिलैर् वक्त्रैः प्रेक्षन्ते च परस्परम् ॥ (४१।२)

अपरे क्लिश्यमानास्तु व्रणार्ताः शरपीडिताः । (४२।१)

निष्कूजाः समपद्यन्त दृढसत्त्वा महाबलाः ॥ (४२।२)

अन्ये तु विरथाः शूरा रथम् अन्यस्य संयुगे । (४३।१)

प्रार्थयाना निपतिताः संक्षुण्णा वरवारणैः । (४३।२)

अशोभन्त महाराज पुष्पिता इव किंशुकाः ॥ (४३।३)

संबभूवुर् अनीकेषु बहवो भैरवस्वनाः । (४४।१)

वर्तमाने महाभीमे तस्मिन् वीरवरक्षये ॥ (४४।२)

अहनत् तु पिता पुत्रं पुत्रश्च पितरं रणे । (४५।१)

स्वस्रीयो मातुलं चापि स्वस्रीयं चापि मातुलः ॥ (४५।२)

सखायं च सखा राजन् संबन्धी बान्धवं तथा । (४६।१)

एवं युयुधिरे तत्र कुरवः पाण्डवैः सह ॥ (४६।२)

वर्तमाने भये तस्मिन्निर्मर्यादे महाहवे । (४७।१)

भीष्मम् आसाद्य पार्थानां वाहिनी समकम्पत ॥ (४७।२)

केतुना पञ्चतारेण तालेन भरतर्षभ । (४८।१)

राजतेन महाबाहुर् उच्छ्रितेन महारथे । (४८।२)

बभौ भीष्मस्तदा राजंश्चन्द्रमा इव मेरुणा ॥ (४८।३)