MBh, 1, 149
Select a line for its word-by-word analysis.
न विषादस्त्वया कार्यो भयाद् अस्मात् कथंचन । (१।२)
na viṣādastvayā kāryo bhayād asmāt kathaṃcana |
उपायः परिदृष्टो ऽत्र तस्मान् मोक्षाय रक्षसः । (१।३)
upāyaḥ paridṛṣṭo 'tra tasmān mokṣāya rakṣasaḥ |
मम पञ्च सुता ब्रह्मंस्तेषाम् एको गमिष्यति । (३।१)
mama pañca sutā brahmaṃsteṣām eko gamiṣyati |
त्वदर्थं बलिम् आदाय तस्य पापस्य रक्षसः ॥ (३।२)
tvadarthaṃ balim ādāya tasya pāpasya rakṣasaḥ ||
ब्राह्मणस्यातिथेश्चैव स्वार्थे प्राणैर् वियोजनम् ॥ (४।३)
brāhmaṇasyātitheścaiva svārthe prāṇair viyojanam ||
यद् ब्राह्मणार्थे विसृजेद् आत्मानम् अपि चात्मजम् ॥ (५।२)
yad brāhmaṇārthe visṛjed ātmānam api cātmajam ||
ब्रह्मवध्यात्मवध्या वा श्रेय आत्मवधो मम । (६।२)
brahmavadhyātmavadhyā vā śreya ātmavadho mama |
ब्रह्महत्या परं पापं श्रेयान् आत्मवधो मम ॥ (६।३)
brahmahatyā paraṃ pāpaṃ śreyān ātmavadho mama ||
ब्रह्मवध्या परं पापं निष्कृतिर् नात्र विद्यते । (७।१)
brahmavadhyā paraṃ pāpaṃ niṣkṛtir nātra vidyate |
प्रयोक्ता चानुमन्ता च हन्ता चेति त्रयः समाः । (७।२)
prayoktā cānumantā ca hantā ceti trayaḥ samāḥ |
न त्वहं वधम् आकाङ्क्षे स्वयम् एवात्मनः शुभे । (८।१)
na tvahaṃ vadham ākāṅkṣe svayam evātmanaḥ śubhe |
परैः कृते वधे पापं न किंचिन् मयि विद्यते ॥ (८।२)
paraiḥ kṛte vadhe pāpaṃ na kiṃcin mayi vidyate ||
निष्कृतिं न प्रपश्यामि नृशंसं क्षुद्रम् एव च ॥ (९।२)
niṣkṛtiṃ na prapaśyāmi nṛśaṃsaṃ kṣudram eva ca ||
कुर्यान् न निन्दितं कर्म न नृशंसं कदाचन । (११।१)
kuryān na ninditaṃ karma na nṛśaṃsaṃ kadācana |
श्रेयांस्तु सहदारस्य विनाशो ऽद्य मम स्वयम् । (१२।१)
śreyāṃstu sahadārasya vināśo 'dya mama svayam |
ब्राह्मणस्य वधं नाहम् अनुमंस्ये कथंचन ॥ (१२।२)
brāhmaṇasya vadhaṃ nāham anumaṃsye kathaṃcana ||
ममाप्येषा मतिर् ब्रह्मन् विप्रा रक्ष्या इति स्थिरा । (१३।२)
mamāpyeṣā matir brahman viprā rakṣyā iti sthirā |
न चाप्यनिष्टः पुत्रो मे यदि पुत्रशतं भवेत् ॥ (१३।३)
na cāpyaniṣṭaḥ putro me yadi putraśataṃ bhavet ||
वीर्यवान् मन्त्रसिद्धश्च तेजस्वी च सुतो मम ॥ (१४।२)
vīryavān mantrasiddhaśca tejasvī ca suto mama ||
राक्षसाय च तत् सर्वं प्रापयिष्यति भोजनम् । (१५।१)
rākṣasāya ca tat sarvaṃ prāpayiṣyati bhojanam |
मोक्षयिष्यति चात्मानम् इति मे निश्चिता मतिः ॥ (१५।२)
mokṣayiṣyati cātmānam iti me niścitā matiḥ ||
न त्विदं केषुचिद् ब्रह्मन् व्याहर्तव्यं कथंचन । (१७।१)
na tvidaṃ keṣucid brahman vyāhartavyaṃ kathaṃcana |
विद्यार्थिनो हि मे पुत्रान् विप्रकुर्युः कुतूहलात् ॥ (१७।२)
vidyārthino hi me putrān viprakuryuḥ kutūhalāt ||
न स कुर्यात् तया कार्यं विद्ययेति सतां मतम् ॥ (१८।२)
na sa kuryāt tayā kāryaṃ vidyayeti satāṃ matam ||
एवम् उक्तस्तु पृथया स विप्रो भार्यया सह । (१९।२)
evam uktastu pṛthayā sa vipro bhāryayā saha |
हृष्टः संपूजयामास तद् वाक्यम् अमृतोपमम् ॥ (१९।३)
hṛṣṭaḥ saṃpūjayāmāsa tad vākyam amṛtopamam ||
तम् अब्रूतां कुरुष्वेति स तथेत्यब्रवीच्च तौ ॥ (२०।२)
tam abrūtāṃ kuruṣveti sa tathetyabravīcca tau ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.