युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

ब्रूहि पुत्रान् कुरुश्रेष्ठ वर्णानां त्वं पृथक् पृथक् । (१।२)

कीदृश्यां कीदृशाश्चापि पुत्राः कस्य च के च ते ॥ (१।३)

विप्रवादाः सुबहुशः श्रूयन्ते पुत्रकारिताः । (२।१)

अत्र नो मुह्यतां राजन् संशयं छेत्तुम् अर्हसि ॥ (२।२)

भीष्म उवाच । (३।१)

आत्मा पुत्रस्तु विज्ञेयस्तस्यानन्तरजश्च यः । (३।२)

नियुक्तजश्च विज्ञेयः सुतः प्रसृतजस्तथा ॥ (३।३)

पतितस्य च भार्यायां भर्त्रा सुसमवेतया । (४।१)

तथा दत्तकृतौ पुत्रावध्यूढश्च तथापरः ॥ (४।२)

षड् अपध्वंसजाश्चापि कानीनापसदास्तथा । (५।१)

इत्येते ते समाख्यातास्तान् विजानीहि भारत ॥ (५।२)

युधिष्ठिर उवाच । (६।१)

षड् अपध्वंसजाः के स्युः के वाप्यपसदास्तथा । (६।२)

एतत् सर्वं यथातत्त्वं व्याख्यातुं मे त्वम् अर्हसि ॥ (६।३)

भीष्म उवाच । (७।१)

त्रिषु वर्णेषु ये पुत्रा ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर । (७।२)

वर्णयोश्च द्वयोः स्यातां यौ राजन्यस्य भारत ॥ (७।३)

एको द्विवर्ण एवाथ तथात्रैवोपलक्षितः । (८।१)

षड् अपध्वंसजास्ते हि तथैवापसदाञ् शृणु ॥ (८।२)

चण्डालो व्रात्यवेनौ च ब्राह्मण्यां क्षत्रियासु च । (९।१)

वैश्यायां चैव शूद्रस्य लक्ष्यन्ते ऽपसदास्त्रयः ॥ (९।२)

मागधो वामकश्चैव द्वौ वैश्यस्योपलक्षितौ । (१०।१)

ब्राह्मण्यां क्षत्रियायां च क्षत्रियस्यैक एव तु ॥ (१०।२)

ब्राह्मण्यां लक्ष्यते सूत इत्येते ऽपसदाः स्मृताः । (११।१)

पुत्ररेतो न शक्यं हि मिथ्या कर्तुं नराधिप ॥ (११।२)

युधिष्ठिर उवाच । (१२।१)

क्षेत्रजं केचिद् एवाहुः सुतं केचित् तु शुक्रजम् । (१२।२)

तुल्यावेतौ सुतौ कस्य तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ (१२।३)

भीष्म उवाच । (१३।१)

रेतजो वा भवेत् पुत्रस्त्यक्तो वा क्षेत्रजो भवेत् । (१३।२)

अध्यूढः समयं भित्त्वेत्येतद् एव निबोध मे ॥ (१३।३)

युधिष्ठिर उवाच । (१४।१)

रेतोजं विद्म वै पुत्रं क्षेत्रजस्यागमः कथम् । (१४।२)

अध्यूढं विद्म वै पुत्रं हित्वा च समयं कथम् ॥ (१४।३)

भीष्म उवाच । (१५।१)

आत्मजं पुत्रम् उत्पाद्य यस्त्यजेत् कारणान्तरे । (१५।२)

न तत्र कारणं रेतः स क्षेत्रस्वामिनो भवेत् ॥ (१५।३)

पुत्रकामो हि पुत्रार्थे यां वृणीते विशां पते । (१६।१)

तत्र क्षेत्रं प्रमाणं स्यान्न वै तत्रात्मजः सुतः ॥ (१६।२)

अन्यत्र क्षेत्रजः पुत्रो लक्ष्यते भरतर्षभ । (१७।१)

न ह्यात्मा शक्यते हन्तुं दृष्टान्तोपगतो ह्यसौ ॥ (१७।२)

कश्चिच्च कृतकः पुत्रः संग्रहाद् एव लक्ष्यते । (१८।१)

न तत्र रेतः क्षेत्रं वा प्रमाणं स्याद् युधिष्ठिर ॥ (१८।२)

युधिष्ठिर उवाच । (१९।१)

कीदृशः कृतकः पुत्रः संग्रहाद् एव लक्ष्यते । (१९।२)

शुक्रं क्षेत्रं प्रमाणं वा यत्र लक्ष्येत भारत ॥ (१९।३)

भीष्म उवाच । (२०।१)

मातापितृभ्यां संत्यक्तं पथि यं तु प्रलक्षयेत् । (२०।२)

न चास्य मातापितरौ ज्ञायेते स हि कृत्रिमः ॥ (२०।३)

अस्वामिकस्य स्वामित्वं यस्मिन् संप्रतिलक्षयेत् । (२१।१)

सवर्णस्तं च पोषेत सवर्णस्तस्य जायते ॥ (२१।२)

युधिष्ठिर उवाच । (२२।१)

कथम् अस्य प्रयोक्तव्यः संस्कारः कस्य वा कथम् । (२२।२)

देया कन्या कथं चेति तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ (२२।३)

भीष्म उवाच । (२३।१)

आत्मवत् तस्य कुर्वीत संस्कारं स्वामिवत् तथा ॥ (२३।२)

त्यक्तो मातापितृभ्यां यः सवर्णं प्रतिपद्यते । (२४।१)

तद् गोत्रवर्णतस्तस्य कुर्यात् संस्कारम् अच्युत ॥ (२४।२)

अथ देया तु कन्या स्यात् तद्वर्णेन युधिष्ठिर । (२५।१)

संस्कर्तुं मातृगोत्रं च मातृवर्णविनिश्चये ॥ (२५।२)

कानीनाध्यूढजौ चापि विज्ञेयौ पुत्रकिल्बिषौ । (२६।१)

तावपि स्वाविव सुतौ संस्कार्याविति निश्चयः ॥ (२६।२)

क्षेत्रजो वाप्यपसदो ये ऽध्यूढास्तेषु चाप्यथ । (२७।१)

आत्मवद् वै प्रयुञ्जीरन् संस्कारं ब्राह्मणादयः ॥ (२७।२)

धर्मशास्त्रेषु वर्णानां निश्चयो ऽयं प्रदृश्यते । (२८।१)

एतत् ते सर्वम् आख्यातं किं भूयः श्रोतुम् इच्छसि ॥ (२८।२)