वैशंपायन उवाच । (१।१)

यत्रेजिवान् उडुपती राजसूयेन भारत । (१।२)

तस्मिन् वृत्ते महान् आसीत् संग्रामस्तारकामयः ॥ (१।३)

तत्राप्युपस्पृश्य बलो दत्त्वा दानानि चात्मवान् । (२।१)

सारस्वतस्य धर्मात्मा मुनेस्तीर्थं जगाम ह ॥ (२।२)

यत्र द्वादशवार्षिक्याम् अनावृष्ट्यां द्विजोत्तमान् । (३।१)

वेदान् अध्यापयामास पुरा सारस्वतो मुनिः ॥ (३।२)

जनमेजय उवाच । (४।१)

कथं द्वादशवार्षिक्याम् अनावृष्ट्यां तपोधनः । (४।२)

वेदान् अध्यापयामास पुरा सारस्वतो मुनिः ॥ (४।३)

वैशंपायन उवाच । (५।१)

आसीत् पूर्वं महाराज मुनिर् धीमान्महातपाः । (५।२)

दधीच इति विख्यातो ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ॥ (५।३)

तस्यातितपसः शक्रो बिभेति सततं विभो । (६।१)

न स लोभयितुं शक्यः फलैर् बहुविधैर् अपि ॥ (६।२)

प्रलोभनार्थं तस्याथ प्राहिणोत् पाकशासनः । (७।१)

दिव्याम् अप्सरसं पुण्यां दर्शनीयाम् अलम्बुसाम् ॥ (७।२)

तस्य तर्पयतो देवान् सरस्वत्यां महात्मनः । (८।१)

समीपतो महाराज सोपातिष्ठत भामिनी ॥ (८।२)

तां दिव्यवपुषं दृष्ट्वा तस्यर्षेर् भावितात्मनः । (९।१)

रेतः स्कन्नं सरस्वत्यां तत् सा जग्राह निम्नगा ॥ (९।२)

कुक्षौ चाप्यदधद् दृष्ट्वा तद् रेतः पुरुषर्षभ । (१०।१)

सा दधार च तं गर्भं पुत्रहेतोर् महानदी ॥ (१०।२)

सुषुवे चापि समये पुत्रं सा सरितां वरा । (११।१)

जगाम पुत्रम् आदाय तम् ऋषिं प्रति च प्रभो ॥ (११।२)

ऋषिसंसदि तं दृष्ट्वा सा नदी मुनिसत्तमम् । (१२।१)

ततः प्रोवाच राजेन्द्र ददती पुत्रम् अस्य तम् । (१२।२)

ब्रह्मर्षे तव पुत्रो ऽयं त्वद्भक्त्या धारितो मया ॥ (१२।३)

दृष्ट्वा ते ऽप्सरसं रेतो यत् स्कन्नं प्राग् अलम्बुसाम् । (१३।१)

तत् कुक्षिणा वै ब्रह्मर्षे त्वद्भक्त्या धृतवत्यहम् ॥ (१३।२)

न विनाशम् इदं गच्छेत् त्वत्तेज इति निश्चयात् । (१४।१)

प्रतिगृह्णीष्व पुत्रं स्वं मया दत्तम् अनिन्दितम् ॥ (१४।२)

इत्युक्तः प्रतिजग्राह प्रीतिं चावाप उत्तमाम् । (१५।१)

मन्त्रवच्चोपजिघ्रत् तं मूर्ध्नि प्रेम्णा द्विजोत्तमः ॥ (१५।२)

परिष्वज्य चिरं कालं तदा भरतसत्तम । (१६।१)

सरस्वत्यै वरं प्रादात् प्रीयमाणो महामुनिः ॥ (१६।२)

विश्वे देवाः सपितरो गन्धर्वाप्सरसां गणाः । (१७।१)

तृप्तिं यास्यन्ति सुभगे तर्प्यमाणास्तवाम्भसा ॥ (१७।२)

इत्युक्त्वा स तु तुष्टाव वचोभिर् वै महानदीम् । (१८।१)

प्रीतः परमहृष्टात्मा यथावच्छृणु पार्थिव ॥ (१८।२)

प्रसृतासि महाभागे सरसो ब्रह्मणः पुरा । (१९।१)

जानन्ति त्वां सरिच्छ्रेष्ठे मुनयः संशितव्रताः ॥ (१९।२)

मम प्रियकरी चापि सततं प्रियदर्शने । (२०।१)

तस्मात् सारस्वतः पुत्रो महांस्ते वरवर्णिनि ॥ (२०।२)

तवैव नाम्ना प्रथितः पुत्रस्ते लोकभावनः । (२१।१)

सारस्वत इति ख्यातो भविष्यति महातपाः ॥ (२१।२)

एष द्वादशवार्षिक्याम् अनावृष्ट्यां द्विजर्षभान् । (२२।१)

सारस्वतो महाभागे वेदान् अध्यापयिष्यति ॥ (२२।२)

पुण्याभ्यश्च सरिद्भ्यस्त्वं सदा पुण्यतमा शुभे । (२३।१)

भविष्यसि महाभागे मत्प्रसादात् सरस्वति ॥ (२३।२)

एवं सा संस्तुता तेन वरं लब्ध्वा महानदी । (२४।१)

पुत्रम् आदाय मुदिता जगाम भरतर्षभ ॥ (२४।२)

एतस्मिन्न् एव काले तु विरोधे देवदानवैः । (२५।१)

शक्रः प्रहरणान्वेषी लोकांस्त्रीन् विचचार ह ॥ (२५।२)

न चोपलेभे भगवाञ् शक्रः प्रहरणं तदा । (२६।१)

यद् वै तेषां भवेद् योग्यं वधाय विबुधद्विषाम् ॥ (२६।२)

ततो ऽब्रवीत् सुराञ् शक्रो न मे शक्या महासुराः । (२७।१)

ऋते ऽस्थिभिर् दधीचस्य निहन्तुं त्रिदशद्विषः ॥ (२७।२)

तस्माद् गत्वा ऋषिश्रेष्ठो याच्यतां सुरसत्तमाः । (२८।१)

दधीचास्थीनि देहीति तैर् वधिष्यामहे रिपून् ॥ (२८।२)

स देवैर् याचितो ऽस्थीनि यत्नाद् ऋषिवरस्तदा । (२९।१)

प्राणत्यागं कुरुष्वेति चकारैवाविचारयन् । (२९।२)

स लोकान् अक्षयान् प्राप्तो देवप्रियकरस्तदा ॥ (२९।३)

तस्यास्थिभिर् अथो शक्रः सम्प्रहृष्टमनास्तदा । (३०।१)

कारयामास दिव्यानि नानाप्रहरणान्युत । (३०।२)

वज्राणि चक्राणि गदा गुरुदण्डांश्च पुष्कलान् ॥ (३०।३)

स हि तीव्रेण तपसा संभृतः परमर्षिणा । (३१।१)

प्रजापतिसुतेनाथ भृगुणा लोकभावनः ॥ (३१।२)

अतिकायः स तेजस्वी लोकसारविनिर्मितः । (३२।१)

जज्ञे शैलगुरुः प्रांशुर् महिम्ना प्रथितः प्रभुः । (३२।२)

नित्यम् उद्विजते चास्य तेजसा पाकशासनः ॥ (३२।३)

तेन वज्रेण भगवान्मन्त्रयुक्तेन भारत । (३३।१)

भृशं क्रोधविसृष्टेन ब्रह्मतेजोभवेन च । (३३।२)

दैत्यदानववीराणां जघान नवतीर् नव ॥ (३३।३)

अथ काले व्यतिक्रान्ते महत्यतिभयंकरे । (३४।१)

अनावृष्टिर् अनुप्राप्ता राजन् द्वादशवार्षिकी ॥ (३४।२)

तस्यां द्वादशवार्षिक्याम् अनावृष्ट्यां महर्षयः । (३५।१)

वृत्त्यर्थं प्राद्रवन् राजन् क्षुधार्ताः सर्वतोदिशम् ॥ (३५।२)

दिग्भ्यस्तान् प्रद्रुतान् दृष्ट्वा मुनिः सारस्वतस्तदा । (३६।१)

गमनाय मतिं चक्रे तं प्रोवाच सरस्वती ॥ (३६।२)

न गन्तव्यम् इतः पुत्र तवाहारम् अहं सदा । (३७।१)

दास्यामि मत्स्यप्रवरान् उष्यताम् इह भारत ॥ (३७।२)

इत्युक्तस्तर्पयामास स पितॄन् देवतास्तथा । (३८।१)

आहारम् अकरोन्नित्यं प्राणान् वेदांश्च धारयन् ॥ (३८।२)

अथ तस्याम् अतीतायाम् अनावृष्ट्यां महर्षयः । (३९।१)

अन्योन्यं परिपप्रच्छुः पुनः स्वाध्यायकारणात् ॥ (३९।२)

तेषां क्षुधापरीतानां नष्टा वेदा विधावताम् । (४०।१)

सर्वेषाम् एव राजेन्द्र न कश्चित् प्रतिभानवान् ॥ (४०।२)

अथ कश्चिद् ऋषिस्तेषां सारस्वतम् उपेयिवान् । (४१।१)

कुर्वाणं संशितात्मानं स्वाध्यायम् ऋषिसत्तमम् ॥ (४१।२)

स गत्वाचष्ट तेभ्यश्च सारस्वतम् अतिप्रभम् । (४२।१)

स्वाध्यायम् अमरप्रख्यं कुर्वाणं विजने जने ॥ (४२।२)

ततः सर्वे समाजग्मुस्तत्र राजन्महर्षयः । (४३।१)

सारस्वतं मुनिश्रेष्ठम् इदम् ऊचुः समागताः ॥ (४३।२)

अस्मान् अध्यापयस्वेति तान् उवाच ततो मुनिः । (४४।१)

शिष्यत्वम् उपगच्छध्वं विधिवद् भो ममेत्युत ॥ (४४।२)

ततो ऽब्रवीद् ऋषिगणो बालस्त्वम् असि पुत्रक । (४५।१)

स तान् आह न मे धर्मो नश्येद् इति पुनर् मुनीन् ॥ (४५।२)

यो ह्यधर्मेण विब्रूयाद् गृह्णीयाद् वाप्यधर्मतः । (४६।१)

म्रियतां तावुभौ क्षिप्रं स्यातां वा वैरिणावुभौ ॥ (४६।२)

न हायनैर् न पलितैर् न वित्तेन न बन्धुभिः । (४७।१)

ऋषयश्चक्रिरे धर्मं यो ऽनूचानः स नो महान् ॥ (४७।२)

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य मुनयस्ते विधानतः । (४८।१)

तस्माद् वेदान् अनुप्राप्य पुनर् धर्मं प्रचक्रिरे ॥ (४८।२)

षष्टिर् मुनिसहस्राणि शिष्यत्वं प्रतिपेदिरे । (४९।१)

सारस्वतस्य विप्रर्षेर् वेदस्वाध्यायकारणात् ॥ (४९।२)

मुष्टिं मुष्टिं ततः सर्वे दर्भाणां ते ऽभ्युपाहरन् । (५०।१)

तस्यासनार्थं विप्रर्षेर् बालस्यापि वशे स्थिताः ॥ (५०।२)

तत्रापि दत्त्वा वसु रौहिणेयो महाबलः केशवपूर्वजो ऽथ । (५१।१)

जगाम तीर्थं मुदितः क्रमेण ख्यातं महद् वृद्धकन्या स्म यत्र ॥ (५१।२)