युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

राजवृत्तान्यनेकानि त्वया प्रोक्तानि भारत । (१।२)

पूर्वैः पूर्वनियुक्तानि राजधर्मार्थवेदिभिः ॥ (१।३)

तद् एव विस्तरेणोक्तं पूर्वैर् दृष्टं सतां मतम् । (२।१)

प्रणयं राजधर्माणां प्रब्रूहि भरतर्षभ ॥ (२।२)

भीष्म उवाच । (३।१)

रक्षणं सर्वभूतानाम् इति क्षत्रे परं मतम् । (३।२)

तद् यथा रक्षणं कुर्यात् तथा शृणु महीपते ॥ (३।३)

यथा बर्हाणि चित्राणि बिभर्ति भुजगाशनः । (४।१)

तथा बहुविधं राजा रूपं कुर्वीत धर्मवित् ॥ (४।२)

तैक्ष्ण्यं जिह्मत्वम् आदान्त्यं सत्यम् आर्जवम् एव च । (५।१)

मध्यस्थः सत्त्वम् आतिष्ठंस्तथा वै सुखम् ऋच्छति ॥ (५।२)

यस्मिन् अर्थे हितं यत् स्यात् तद् वर्णं रूपम् आविशेत् । (६।१)

बहुरूपस्य राज्ञो हि सूक्ष्मो ऽप्यर्थो न सीदति ॥ (६।२)

नित्यं रक्षितमन्त्रः स्याद् यथा मूकः शरच्छिखी । (७।१)

श्लक्ष्णाक्षरतनुः श्रीमान् भवेच्छास्त्रविशारदः ॥ (७।२)

आपद्द्वारेषु यत्तः स्याज्जलप्रस्रवणेष्विव । (८।१)

शैलवर्षोदकानीव द्विजान् सिद्धान् समाश्रयेत् ॥ (८।२)

अर्थकामः शिखां राजा कुर्याद् धर्मध्वजोपमाम् । (९।१)

नित्यम् उद्यतदण्डः स्याद् आचरेच्चाप्रमादतः । (९।२)

लोके चायव्ययौ दृष्ट्वा वृक्षाद् वृक्षम् इवाप्लवन् ॥ (९।३)

मृजावान् स्यात् स्वयूथ्येषु भावानि चरणैः क्षिपेत् । (१०।१)

जातपक्षः परिस्पन्देद् रक्षेद् वैकल्यम् आत्मनः ॥ (१०।२)

दोषान् विवृणुयाच्छत्रोः परपक्षान् विधूनयेत् । (११।१)

काननेष्विव पुष्पाणि बर्हीवार्थान् समाचरेत् ॥ (११।२)

उच्छ्रितान् आश्रयेत् स्फीतान्नरेन्द्रान् अचलोपमान् । (१२।१)

श्रयेच्छायाम् अविज्ञातां गुप्तं शरणम् आश्रयेत् ॥ (१२।२)

प्रावृषीवासितग्रीवो मज्जेत निशि निर्जने । (१३।१)

मायूरेण गुणेनैव स्त्रीभिश्चालक्षितश्चरेत् । (१३।२)

न जह्याच्च तनुत्राणं रक्षेद् आत्मानम् आत्मना ॥ (१३।३)

चारभूमिष्वभिगमान् पाशांश्च परिवर्जयेत् । (१४।१)

पीडयेच्चापि तां भूमिं प्रणश्येद् गहने पुनः ॥ (१४।२)

हन्यात् क्रुद्धान् अतिविषान् ये जिह्मगतयो ऽहितान् । (१५।१)

नाश्रयेद् बालबर्हाणि सन्निवासानि वासयेत् ॥ (१५।२)

सदा बर्हिनिभः कामं प्रसक्तिकृतम् आचरेत् । (१६।१)

सर्वतश्चाददेत् प्रज्ञां पतंगान् गहनेष्विव । (१६।२)

एवं मयूरवद् राजा स्वराष्ट्रं परिपालयेत् ॥ (१६।३)

आत्मवृद्धिकरीं नीतिं विदधीत विचक्षणः । (१७।१)

आत्मसंयमनं बुद्ध्या परबुद्ध्यावतारणम् । (१७।२)

बुद्ध्या चात्मगुणप्राप्तिर् एतच्छास्त्रनिदर्शनम् ॥ (१७।३)

परं चाश्वासयेत् साम्ना स्वशक्तिं चोपलक्षयेत् । (१८।१)

आत्मनः परिमर्शेन बुद्धिं बुद्ध्या विचारयेत् । (१८।२)

सान्त्वयोगमतिः प्राज्ञः कार्याकार्यविचारकः ॥ (१८।३)

निगूढबुद्धिर् धीरः स्याद् वक्तव्ये वक्ष्यते तथा । (१९।१)

संनिकृष्टां कथां प्राज्ञो यदि बुद्ध्या बृहस्पतिः । (१९।२)

स्वभावम् एष्यते तप्तं कृष्णायसम् इवोदके ॥ (१९।३)

अनुयुञ्जीत कृत्यानि सर्वाण्येव महीपतिः । (२०।१)

आगमैर् उपदिष्टानि स्वस्य चैव परस्य च ॥ (२०।२)

क्षुद्रं क्रूरं तथा प्राज्ञं शूरं चार्थविशारदम् । (२१।१)

स्वकर्मणि नियुञ्जीत ये चान्ये वचनाधिकाः ॥ (२१।२)

अप्यदृष्ट्वा नियुक्तानि अनुरूपेषु कर्मसु । (२२।१)

सर्वांस्तान् अनुवर्तेत स्वरांस्तन्त्रीर् इवायता ॥ (२२।२)

धर्माणाम् अविरोधेन सर्वेषां प्रियम् आचरेत् । (२३।१)

ममायम् इति राजा यः स पर्वत इवाचलः ॥ (२३।२)

व्यवसायं समाधाय सूर्यो रश्मिम् इवायताम् । (२४।१)

धर्मम् एवाभिरक्षेत कृत्वा तुल्ये प्रियाप्रिये ॥ (२४।२)

कुलप्रकृतिदेशानां धर्मज्ञान्मृदुभाषिणः । (२५।१)

मध्ये वयसि निर्दोषान् हिते युक्ताञ् जितेन्द्रियान् ॥ (२५।२)

अलुब्धाञ् शिक्षितान् दान्तान् धर्मेषु परिनिष्ठितान् । (२६।१)

स्थापयेत् सर्वकार्येषु राजा धर्मार्थरक्षिणः ॥ (२६।२)

एतेनैव प्रकारेण कृत्यानाम् आगतिं गतिम् । (२७।१)

युक्तः समनुतिष्ठेत तुष्टश्चारैर् उपस्कृतः ॥ (२७।२)

अमोघक्रोधहर्षस्य स्वयं कृत्यान्ववेक्षिणः । (२८।१)

आत्मप्रत्ययकोशस्य वसुधैव वसुंधरा ॥ (२८।२)

व्यक्तश्चानुग्रहो यस्य यथार्थश्चापि निग्रहः । (२९।१)

गुप्तात्मा गुप्तराष्ट्रश्च स राजा राजधर्मवित् ॥ (२९।२)

नित्यं राष्ट्रम् अवेक्षेत गोभिः सूर्य इवोत्पतन् । (३०।१)

चारांश्च नचरान् विद्यात् तथा बुद्ध्या न संज्वरेत् ॥ (३०।२)

कालप्राप्तम् उपादद्यान्नार्थं राजा प्रसूचयेत् । (३१।१)

अहन्यहनि संदुह्यान्महीं गाम् इव बुद्धिमान् ॥ (३१।२)

यथा क्रमेण पुष्पेभ्यश्चिनोति मधु षट्पदः । (३२।१)

तथा द्रव्यम् उपादाय राजा कुर्वीत संचयम् ॥ (३२।२)

यद्धि गुप्तावशिष्टं स्यात् तद्धितं धर्मकामयोः । (३३।१)

संचयानुविसर्गी स्याद् राजा शास्त्रविद् आत्मवान् ॥ (३३।२)

नाल्पम् अर्थं परिभवेन्नावमन्येत शात्रवान् । (३४।१)

बुद्ध्यावबुध्येद् आत्मानं न चाबुद्धिषु विश्वसेत् ॥ (३४।२)

धृतिर् दाक्ष्यं संयमो बुद्धिर् अग्र्या धैर्यं शौर्यं देशकालो ऽप्रमादः । (३५।१)

स्वल्पस्य वा महतो वापि वृद्धौ धनस्यैतान्यष्ट समिन्धनानि ॥ (३५।२)

अग्निस्तोको वर्धते ह्याज्यसिक्तो बीजं चैकं बहुसाहस्रम् एति । (३६।१)

क्षयोदयौ विपुलौ संनिशाम्य तस्माद् अल्पं नावमन्येत विद्वान् ॥ (३६।२)

बालो ऽबालः स्थविरो वा रिपुर् यः सदा प्रमत्तं पुरुषं निहन्यात् । (३७।१)

कालेनान्यस्तस्य मूलं हरेत कालज्ञाता पार्थिवानां वरिष्ठः ॥ (३७।२)

हरेत् कीर्तिं धर्मम् अस्योपरुन्ध्याद् अर्थे दीर्घं वीर्यम् अस्योपहन्यात् । (३८।१)

रिपुर् द्वेष्टा दुर्बलो वा बली वा तस्माच्छत्रौ नैव हेडेद् यतात्मा ॥ (३८।२)

क्षयं शत्रोः संचयं पालनं चाप्य् उभौ चार्थौ सहितौ धर्मकामौ । (३९।१)

अतश्चान्यन्मतिमान् संदधीत तस्माद् राजा बुद्धिमन्तं श्रयेत ॥ (३९।२)

बुद्धिर् दीप्ता बलवन्तं हिनस्ति बलं बुद्ध्या वर्धते पाल्यमानम् । (४०।१)

शत्रुर् बुद्ध्या सीदते वर्धमानो बुद्धेः पश्चात् कर्म यत् तत् प्रशस्तम् ॥ (४०।२)

सर्वान् कामान् कामयानो हि धीरः सत्त्वेनाल्पेनाप्लुते हीनदेहः । (४१।१)

यथात्मानं प्रार्थयते ऽर्थमानैः श्रेयःपात्रं पूरयते ह्यनल्पम् ॥ (४१।२)

तस्माद् राजा प्रगृहीतः परेषु मूलं लक्ष्म्याः सर्वतो ऽभ्याददीत । (४२।१)

दीर्घं कालम् अपि सम्पीड्यमानो विद्युत्संपातम् इव मानोर्जितः स्यात् ॥ (४२।२)

विद्या तपो वा विपुलं धनं वा सर्वम् एतद् व्यवसायेन शक्यम् । (४३।१)

ब्रह्म यत्तं निवसति देहवत्सु तस्माद् विद्याद् व्यवसायं प्रभूतम् ॥ (४३।२)

यत्रासते मतिमन्तो मनस्विनः शक्रो विष्णुर् यत्र सरस्वती च । (४४।१)

वसन्ति भूतानि च यत्र नित्यं तस्माद् विद्वान्नावमन्येत देहम् ॥ (४४।२)

लुब्धं हन्यात् संप्रदानेन नित्यं लुब्धस्तृप्तिं परवित्तस्य नैति । (४५।१)

सर्वो लुब्धः कर्मगुणोपभोगे यो ऽर्थैर् हीनो धर्मकामौ जहाति ॥ (४५।२)

धनं भोज्यं पुत्रदारं समृद्धिं सर्वो लुब्धः प्रार्थयते परेषाम् । (४६।१)

लुब्धे दोषाः सम्भवन्तीह सर्वे तस्माद् राजा न प्रगृह्णीत लुब्धान् ॥ (४६।२)

संदर्शने सत्पुरुषं जघन्यम् अपि चोदयेत् । (४७।१)

आरम्भान् द्विषतां प्राज्ञः सर्वान् अर्थांस्तु सूदयेत् ॥ (४७।२)

धर्मान्वितेषु विज्ञातो मन्त्री गुप्तश्च पाण्डव । (४८।१)

आप्तो राजन् कुलीनश्च पर्याप्तो राज्यसंग्रहे ॥ (४८।२)

विधिप्रवृत्तान्नरदेवधर्मान् उक्तान् समासेन निबोध बुद्ध्या । (४९।१)

इमान् विदध्याद् व्यनुसृत्य यो वै राजा महीं पालयितुं स शक्तः ॥ (४९।२)

अनीतिजं यद्यविधानजं सुखं हठप्रणीतं विविधं प्रदृश्यते । (५०।१)

न विद्यते तस्य गतिर् महीपतेर् न विद्यते राष्ट्रजम् उत्तमं सुखम् ॥ (५०।२)

धनैर् विशिष्टान्मतिशीलपूजितान् गुणोपपन्नान् युधि दृष्टविक्रमान् । (५१।१)

गुणेषु दृष्टान् अचिराद् इहात्मवान् सतो ऽभिसंधाय निहन्ति शात्रवान् ॥ (५१।२)

पश्येद् उपायान् विविधैः क्रियापथैर् न चानुपायेन मतिं निवेशयेत् । (५२।१)

श्रियं विशिष्टां विपुलं यशो धनं न दोषदर्शी पुरुषः समश्नुते ॥ (५२।२)

प्रीतिप्रवृत्तौ विनिवर्तने तथा सुहृत्सु विज्ञाय निवृत्य चोभयोः । (५३।१)

यद् एव मित्रं गुरुभारम् आवहेत् तद् एव सुस्निग्धम् उदाहरेद् बुधः ॥ (५३।२)

एतान्मयोक्तांस्तव राजधर्मान् नृणां च गुप्तौ मतिम् आदधत्स्व । (५४।१)

अवाप्स्यसे पुण्यफलं सुखेन सर्वो हि लोकोत्तमधर्ममूलः ॥ (५४।२)