महाभारतMahābhārata

MBh, 1, 37

37 of 1995 · 86 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

सूत उवाच । (१।१)

sūta uvāca

1.2१.२

एवम् उक्तः स तेजस्वी शृङ्गी कोपसमन्वितः । (१।२)

evam uktaḥ sa tejasvī śṛṅgī kopasamanvitaḥ |

1.3१.३

मृतधारं गुरुं श्रुत्वा पर्यतप्यत मन्युना ॥ (१।३)

mṛtadhāraṃ guruṃ śrutvā paryatapyata manyunā ||

2.1२.१

स तं कृशम् अभिप्रेक्ष्य सूनृतां वाचम् उत्सृजन् । (२।१)

sa taṃ kṛśam abhiprekṣya sūnṛtāṃ vācam utsṛjan |

2.2२.२

अपृच्छत कथं तातः स मे ऽद्य मृतधारकः । (२।२)

apṛcchata kathaṃ tātaḥ sa me 'dya mṛtadhārakaḥ |

2.3२.३

अनन्यचेताः सततं विष्णुं देवम् अतोषयत् । (२।३)

ananyacetāḥ satataṃ viṣṇuṃ devam atoṣayat |

2.4२.४

वन्यान्नभोजी सततं मुनिर् मौनव्रते स्थितः । (२।४)

vanyānnabhojī satataṃ munir maunavrate sthitaḥ |

2.5२.५

एवंभूतः स तेजस्वी स मे ऽद्य मृतधारकः ॥ (२।५)

evaṃbhūtaḥ sa tejasvī sa me 'dya mṛtadhārakaḥ ||

3.1३.१

कृश उवाच । (३।१)

kṛśa uvāca

3.2३.२

राज्ञा परिक्षिता तात मृगयां परिधावता । (३।२)

rājñā parikṣitā tāta mṛgayāṃ paridhāvatā |

3.3३.३

अवसक्तः पितुस्ते ऽद्य मृतः स्कन्धे भुजंगमः ॥ (३।३)

avasaktaḥ pituste 'dya mṛtaḥ skandhe bhujaṃgamaḥ ||

4.1४.१

शृङ्ग्युवाच । (४।१)

śṛṅgyuvāca |

4.2४.२

किं मे पित्रा कृतं तस्य राज्ञो ऽनिष्टं दुरात्मनः । (४।२)

kiṃ me pitrā kṛtaṃ tasya rājño 'niṣṭaṃ durātmanaḥ |

4.3४.३

ब्रूहि त्वं कृश तत्त्वेन पश्य मे तपसो बलम् ॥ (४।३)

brūhi tvaṃ kṛśa tattvena paśya me tapaso balam ||

5.1५.१

कृश उवाच । (५।१)

kṛśa uvāca

5.2५.२

स राजा मृगयां यातः परिक्षिद् अभिमन्युजः । (५।२)

sa rājā mṛgayāṃ yātaḥ parikṣid abhimanyujaḥ |

5.3५.३

ससार मृगम् एकाकी विद्ध्वा बाणेन पत्रिणा ॥ (५।३)

sasāra mṛgam ekākī viddhvā bāṇena patriṇā ||

6.1६.१

न चापश्यन् मृगं राजा चरंस्तस्मिन् महावने । (६।१)

na cāpaśyan mṛgaṃ rājā caraṃstasmin mahāvane |

6.2६.२

पितरं ते स दृष्ट्वैव पप्रच्छानभिभाषिणम् ॥ (६।२)

pitaraṃ te sa dṛṣṭvaiva papracchānabhibhāṣiṇam ||

7.1७.१

तं स्थाणुभूतं तिष्ठन्तं क्षुत्पिपासाश्रमातुरः । (७।१)

taṃ sthāṇubhūtaṃ tiṣṭhantaṃ kṣutpipāsāśramāturaḥ |

7.2७.२

पुनः पुनर् मृगं नष्टं पप्रच्छ पितरं तव ॥ (७।२)

punaḥ punar mṛgaṃ naṣṭaṃ papraccha pitaraṃ tava ||

8.1८.१

स च मौनव्रतोपेतो नैव तं प्रत्यभाषत । (८।१)

sa ca maunavratopeto naiva taṃ pratyabhāṣata |

8.2८.२

तस्य राजा धनुष्कोट्या सर्पं स्कन्धे समासृजत् ॥ (८।२)

tasya rājā dhanuṣkoṭyā sarpaṃ skandhe samāsṛjat ||

9.1९.१

शृङ्गिंस्तव पिताद्यासौ तथैवास्ते यतव्रतः । (९।१)

śṛṅgiṃstava pitādyāsau tathaivāste yatavrataḥ |

9.2९.२

सो ऽपि राजा स्वनगरं प्रतियातो गजाह्वयम् ॥ (९।२)

so 'pi rājā svanagaraṃ pratiyāto gajāhvayam ||

10.1१०.१

सूत उवाच । (१०।१)

sūta uvāca

10.2१०.२

श्रुत्वैवम् ऋषिपुत्रस्तु दिवं स्तब्ध्वेव विष्ठितः । (१०।२)

śrutvaivam ṛṣiputrastu divaṃ stabdhveva viṣṭhitaḥ |

10.3१०.३

कोपसंरक्तनयनः प्रज्वलन्न् इव मन्युना ॥ (१०।३)

kopasaṃraktanayanaḥ prajvalann iva manyunā ||

11.1११.१

आविष्टः स तु कोपेन शशाप नृपतिं तदा । (११।१)

āviṣṭaḥ sa tu kopena śaśāpa nṛpatiṃ tadā |

11.2११.२

वार्युपस्पृश्य तेजस्वी क्रोधवेगबलात्कृतः ॥ (११।२)

vāryupaspṛśya tejasvī krodhavegabalātkṛtaḥ ||

12.1१२.१

शृङ्ग्युवाच । (१२।१)

śṛṅgyuvāca |

12.2१२.२

यो ऽसौ वृद्धस्य तातस्य तथा कृच्छ्रगतस्य च । (१२।२)

yo 'sau vṛddhasya tātasya tathā kṛcchragatasya ca |

12.3१२.३

स्कन्धे मृतम् अवास्राक्षीत् पन्नगं राजकिल्बिषी ॥ (१२।३)

skandhe mṛtam avāsrākṣīt pannagaṃ rājakilbiṣī ||

13.1१३.१

तं पापम् अतिसंक्रुद्धस्तक्षकः पन्नगोत्तमः । (१३।१)

taṃ pāpam atisaṃkruddhastakṣakaḥ pannagottamaḥ |

13.2१३.२

आशीविषस्तिग्मतेजा मद्वाक्यबलचोदितः ॥ (१३।२)

āśīviṣastigmatejā madvākyabalacoditaḥ ||

14.1१४.१

सप्तरात्रादितो नेता यमस्य सदनं प्रति । (१४।१)

saptarātrādito netā yamasya sadanaṃ prati |

14.2१४.२

द्विजानाम् अवमन्तारं कुरूणाम् अयशस्करम् । (१४।२)

dvijānām avamantāraṃ kurūṇām ayaśaskaram |

14.3१४.३

नो चेत् ततस्तक्षको ऽपि यास्यते यममन्दिरम् ॥ (१४।३)

no cet tatastakṣako 'pi yāsyate yamamandiram ||

15.1१५.१

सूत उवाच । (१५।१)

sūta uvāca

15.2१५.२

इति शप्त्वा नृपं क्रुद्धः शृङ्गी पितरम् अभ्ययात् । (१५।२)

iti śaptvā nṛpaṃ kruddhaḥ śṛṅgī pitaram abhyayāt |

15.3१५.३

आसीनं गोचरे तस्मिन् वहन्तं शवपन्नगम् ॥ (१५।३)

āsīnaṃ gocare tasmin vahantaṃ śavapannagam ||

16.1१६.१

स तम् आलक्ष्य पितरं शृङ्गी स्कन्धगतेन वै । (१६।१)

sa tam ālakṣya pitaraṃ śṛṅgī skandhagatena vai |

16.2१६.२

शवेन भुजगेनासीद् भूयः क्रोधसमन्वितः ॥ (१६।२)

śavena bhujagenāsīd bhūyaḥ krodhasamanvitaḥ ||

17.1१७.१

दुःखाच्चाश्रूणि मुमुचे पितरं चेदम् अब्रवीत् । (१७।१)

duḥkhāccāśrūṇi mumuce pitaraṃ cedam abravīt |

17.2१७.२

श्रुत्वेमां धर्षणां तात तव तेन दुरात्मना ॥ (१७।२)

śrutvemāṃ dharṣaṇāṃ tāta tava tena durātmanā ||

18.1१८.१

राज्ञा परिक्षिता कोपाद् अशपं तम् अहं नृपम् । (१८।१)

rājñā parikṣitā kopād aśapaṃ tam ahaṃ nṛpam |

18.2१८.२

यथार्हति स एवोग्रं शापं कुरुकुलाधमः ॥ (१८।२)

yathārhati sa evograṃ śāpaṃ kurukulādhamaḥ ||

19.1१९.१

सप्तमे ऽहनि तं पापं तक्षकः पन्नगोत्तमः । (१९।१)

saptame 'hani taṃ pāpaṃ takṣakaḥ pannagottamaḥ |

19.2१९.२

वैवस्वतस्य भवनं नेता परमदारुणम् ॥ (१९।२)

vaivasvatasya bhavanaṃ netā paramadāruṇam ||

20.1२०.१

तम् अब्रवीत् पिता ब्रह्मंस्तथा कोपसमन्वितम् । (२०।१)

tam abravīt pitā brahmaṃstathā kopasamanvitam |

20.2२०.२

न मे प्रियं कृतं तात नैष धर्मस्तपस्विनाम् । (२०।२)

na me priyaṃ kṛtaṃ tāta naiṣa dharmastapasvinām |

20.3२०.३

कामं क्रोधं तथा लोभं यस्तपस्वी न शक्नुयात् । (२०।३)

kāmaṃ krodhaṃ tathā lobhaṃ yastapasvī na śaknuyāt |

20.4२०.४

विजेतुम् अकृतप्रज्ञः स याति नरकं ध्रुवम् । (२०।४)

vijetum akṛtaprajñaḥ sa yāti narakaṃ dhruvam |

20.5२०.५

त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनम् आत्मनः । (२०।५)

trividhaṃ narakasyedaṃ dvāraṃ nāśanam ātmanaḥ |

20.6२०.६

कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्माद् एतत् त्रयं त्यजेत् । (२०।६)

kāmaḥ krodhastathā lobhastasmād etat trayaṃ tyajet |

20.7२०.७

यः प्रव्रज्यां गृहीत्वा तु न भवेद् विजितेन्द्रियः । (२०।७)

yaḥ pravrajyāṃ gṛhītvā tu na bhaved vijitendriyaḥ |

20.8२०.८

वर्षकोटिसहस्राणि स याति नरकं ध्रुवम् ॥ (२०।८)

varṣakoṭisahasrāṇi sa yāti narakaṃ dhruvam ||

21.1२१.१

वयं तस्य नरेन्द्रस्य विषये निवसामहे । (२१।१)

vayaṃ tasya narendrasya viṣaye nivasāmahe |

21.2२१.२

न्यायतो रक्षितास्तेन तस्य पापं न रोचये ॥ (२१।२)

nyāyato rakṣitāstena tasya pāpaṃ na rocaye ||

22.1२२.१

सर्वथा वर्तमानस्य राज्ञो ह्यस्मद्विधैः सदा । (२२।१)

sarvathā vartamānasya rājño hyasmadvidhaiḥ sadā |

22.2२२.२

क्षन्तव्यं पुत्र धर्मो हि हतो हन्ति न संशयः ॥ (२२।२)

kṣantavyaṃ putra dharmo hi hato hanti na saṃśayaḥ ||

23.1२३.१

यदि राजा न रक्षेत पीडा वै नः परा भवेत् । (२३।१)

yadi rājā na rakṣeta pīḍā vai naḥ parā bhavet |

23.2२३.२

न शक्नुयाम चरितुं धर्मं पुत्र यथासुखम् ॥ (२३।२)

na śaknuyāma carituṃ dharmaṃ putra yathāsukham ||

24.1२४.१

रक्ष्यमाणा वयं तात राजभिः शास्त्रदृष्टिभिः । (२४।१)

rakṣyamāṇā vayaṃ tāta rājabhiḥ śāstradṛṣṭibhiḥ |

24.2२४.२

चरामो विपुलं धर्मं तेषां चांशो ऽस्ति धर्मतः । (२४।२)

carāmo vipulaṃ dharmaṃ teṣāṃ cāṃśo 'sti dharmataḥ |

24.3२४.३

सर्वथा वर्तमानस्य राज्ञः क्षन्तव्यम् एव हि ॥ (२४।३)

sarvathā vartamānasya rājñaḥ kṣantavyam eva hi ||

25.1२५.१

परिक्षित् तु विशेषेण यथास्य प्रपितामहः । (२५।१)

parikṣit tu viśeṣeṇa yathāsya prapitāmahaḥ |

25.2२५.२

रक्षत्यस्मान् यथा राज्ञा रक्षितव्याः प्रजास्तथा ॥ (२५।२)

rakṣatyasmān yathā rājñā rakṣitavyāḥ prajāstathā ||

26.1२६.१

तेनेह क्षुधितेनाद्य श्रान्तेन च तपस्विना । (२६।१)

teneha kṣudhitenādya śrāntena ca tapasvinā |

26.2२६.२

अजानता व्रतम् इदं कृतम् एतद् असंशयम् । (२६।२)

ajānatā vratam idaṃ kṛtam etad asaṃśayam |

26.3२६.३

अराजके जनपदे दोषा जायन्ति वै सदा । (२६।३)

arājake janapade doṣā jāyanti vai sadā |

26.4२६.४

उद्वृत्तं सततं लोकं राजा दण्डेन शास्ति वै । (२६।४)

udvṛttaṃ satataṃ lokaṃ rājā daṇḍena śāsti vai |

26.5२६.५

दण्डात् प्रतिभयं भूयः शान्तिर् उत्पद्यते तदा । (२६।५)

daṇḍāt pratibhayaṃ bhūyaḥ śāntir utpadyate tadā |

26.6२६.६

नोद्विग्नश्चरते धर्मं नोद्विग्नश्चरते क्रियाम् । (२६।६)

nodvignaścarate dharmaṃ nodvignaścarate kriyām |

26.7२६.७

राज्ञा प्रतिष्ठितो धर्मो धर्मात् स्वर्गः प्रतिष्ठितः । (२६।७)

rājñā pratiṣṭhito dharmo dharmāt svargaḥ pratiṣṭhitaḥ |

26.8२६.८

राज्ञो यज्ञक्रियाः सर्वा यज्ञाद् देवाः प्रतिष्ठिताः । (२६।८)

rājño yajñakriyāḥ sarvā yajñād devāḥ pratiṣṭhitāḥ |

26.9२६.९

देवाद् वृष्टिः प्रवर्तेत वृष्टेर् ओषधयः स्मृताः । (२६।९)

devād vṛṣṭiḥ pravarteta vṛṣṭer oṣadhayaḥ smṛtāḥ |

26.10२६.१०

ओषधिभ्यो मनुष्याणां धारयन् सततं हितम् । (२६।१०)

oṣadhibhyo manuṣyāṇāṃ dhārayan satataṃ hitam |

26.11२६.११

मनुष्याणां च यो धाता राजा राज्यकरः पुनः । (२६।११)

manuṣyāṇāṃ ca yo dhātā rājā rājyakaraḥ punaḥ |

26.12२६.१२

दशश्रोत्रियसमो राजा इत्येवं मनुर् अब्रवीत् ॥ (२६।१२)

daśaśrotriyasamo rājā ityevaṃ manur abravīt ||

27.1२७.१

तस्माद् इदं त्वया बाल्यात् सहसा दुष्कृतं कृतम् । (२७।१)

tasmād idaṃ tvayā bālyāt sahasā duṣkṛtaṃ kṛtam |

27.2२७.२

न ह्यर्हति नृपः शापम् अस्मत्तः पुत्र सर्वथा । (२७।२)

na hyarhati nṛpaḥ śāpam asmattaḥ putra sarvathā |

27.3२७.३

क्रोधात् शापम् उत्सृजता तपोहानिर् अनुत्तमा । (२७।३)

krodhāt śāpam utsṛjatā tapohānir anuttamā |

27.4२७.४

कृतात्मनस्त्वया तात विप्रेणेव प्रतिग्रहात् । (२७।४)

kṛtātmanastvayā tāta vipreṇeva pratigrahāt |

27.5२७.५

अतो ऽहं त्वां प्रब्रवीमि शापो ऽस्य न भवेद् यथा । (२७।५)

ato 'haṃ tvāṃ prabravīmi śāpo 'sya na bhaved yathā |

27.6२७.६

परिक्षितो महाभाग तथा कुरु यतव्रत ॥ (२७।६)

parikṣito mahābhāga tathā kuru yatavrata ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MBh, 1, 37

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit