MBh, 1, 37
Select a line for its word-by-word analysis.
मृतधारं गुरुं श्रुत्वा पर्यतप्यत मन्युना ॥ (१।३)
mṛtadhāraṃ guruṃ śrutvā paryatapyata manyunā ||
स तं कृशम् अभिप्रेक्ष्य सूनृतां वाचम् उत्सृजन् । (२।१)
sa taṃ kṛśam abhiprekṣya sūnṛtāṃ vācam utsṛjan |
वन्यान्नभोजी सततं मुनिर् मौनव्रते स्थितः । (२।४)
vanyānnabhojī satataṃ munir maunavrate sthitaḥ |
अवसक्तः पितुस्ते ऽद्य मृतः स्कन्धे भुजंगमः ॥ (३।३)
avasaktaḥ pituste 'dya mṛtaḥ skandhe bhujaṃgamaḥ ||
किं मे पित्रा कृतं तस्य राज्ञो ऽनिष्टं दुरात्मनः । (४।२)
kiṃ me pitrā kṛtaṃ tasya rājño 'niṣṭaṃ durātmanaḥ |
ब्रूहि त्वं कृश तत्त्वेन पश्य मे तपसो बलम् ॥ (४।३)
brūhi tvaṃ kṛśa tattvena paśya me tapaso balam ||
न चापश्यन् मृगं राजा चरंस्तस्मिन् महावने । (६।१)
na cāpaśyan mṛgaṃ rājā caraṃstasmin mahāvane |
पितरं ते स दृष्ट्वैव पप्रच्छानभिभाषिणम् ॥ (६।२)
pitaraṃ te sa dṛṣṭvaiva papracchānabhibhāṣiṇam ||
तं स्थाणुभूतं तिष्ठन्तं क्षुत्पिपासाश्रमातुरः । (७।१)
taṃ sthāṇubhūtaṃ tiṣṭhantaṃ kṣutpipāsāśramāturaḥ |
पुनः पुनर् मृगं नष्टं पप्रच्छ पितरं तव ॥ (७।२)
punaḥ punar mṛgaṃ naṣṭaṃ papraccha pitaraṃ tava ||
तस्य राजा धनुष्कोट्या सर्पं स्कन्धे समासृजत् ॥ (८।२)
tasya rājā dhanuṣkoṭyā sarpaṃ skandhe samāsṛjat ||
शृङ्गिंस्तव पिताद्यासौ तथैवास्ते यतव्रतः । (९।१)
śṛṅgiṃstava pitādyāsau tathaivāste yatavrataḥ |
श्रुत्वैवम् ऋषिपुत्रस्तु दिवं स्तब्ध्वेव विष्ठितः । (१०।२)
śrutvaivam ṛṣiputrastu divaṃ stabdhveva viṣṭhitaḥ |
वार्युपस्पृश्य तेजस्वी क्रोधवेगबलात्कृतः ॥ (११।२)
vāryupaspṛśya tejasvī krodhavegabalātkṛtaḥ ||
यो ऽसौ वृद्धस्य तातस्य तथा कृच्छ्रगतस्य च । (१२।२)
yo 'sau vṛddhasya tātasya tathā kṛcchragatasya ca |
स्कन्धे मृतम् अवास्राक्षीत् पन्नगं राजकिल्बिषी ॥ (१२।३)
skandhe mṛtam avāsrākṣīt pannagaṃ rājakilbiṣī ||
तं पापम् अतिसंक्रुद्धस्तक्षकः पन्नगोत्तमः । (१३।१)
taṃ pāpam atisaṃkruddhastakṣakaḥ pannagottamaḥ |
नो चेत् ततस्तक्षको ऽपि यास्यते यममन्दिरम् ॥ (१४।३)
no cet tatastakṣako 'pi yāsyate yamamandiram ||
इति शप्त्वा नृपं क्रुद्धः शृङ्गी पितरम् अभ्ययात् । (१५।२)
iti śaptvā nṛpaṃ kruddhaḥ śṛṅgī pitaram abhyayāt |
स तम् आलक्ष्य पितरं शृङ्गी स्कन्धगतेन वै । (१६।१)
sa tam ālakṣya pitaraṃ śṛṅgī skandhagatena vai |
दुःखाच्चाश्रूणि मुमुचे पितरं चेदम् अब्रवीत् । (१७।१)
duḥkhāccāśrūṇi mumuce pitaraṃ cedam abravīt |
श्रुत्वेमां धर्षणां तात तव तेन दुरात्मना ॥ (१७।२)
śrutvemāṃ dharṣaṇāṃ tāta tava tena durātmanā ||
राज्ञा परिक्षिता कोपाद् अशपं तम् अहं नृपम् । (१८।१)
rājñā parikṣitā kopād aśapaṃ tam ahaṃ nṛpam |
सप्तमे ऽहनि तं पापं तक्षकः पन्नगोत्तमः । (१९।१)
saptame 'hani taṃ pāpaṃ takṣakaḥ pannagottamaḥ |
तम् अब्रवीत् पिता ब्रह्मंस्तथा कोपसमन्वितम् । (२०।१)
tam abravīt pitā brahmaṃstathā kopasamanvitam |
न मे प्रियं कृतं तात नैष धर्मस्तपस्विनाम् । (२०।२)
na me priyaṃ kṛtaṃ tāta naiṣa dharmastapasvinām |
कामं क्रोधं तथा लोभं यस्तपस्वी न शक्नुयात् । (२०।३)
kāmaṃ krodhaṃ tathā lobhaṃ yastapasvī na śaknuyāt |
विजेतुम् अकृतप्रज्ञः स याति नरकं ध्रुवम् । (२०।४)
vijetum akṛtaprajñaḥ sa yāti narakaṃ dhruvam |
त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनम् आत्मनः । (२०।५)
trividhaṃ narakasyedaṃ dvāraṃ nāśanam ātmanaḥ |
कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्माद् एतत् त्रयं त्यजेत् । (२०।६)
kāmaḥ krodhastathā lobhastasmād etat trayaṃ tyajet |
यः प्रव्रज्यां गृहीत्वा तु न भवेद् विजितेन्द्रियः । (२०।७)
yaḥ pravrajyāṃ gṛhītvā tu na bhaved vijitendriyaḥ |
न्यायतो रक्षितास्तेन तस्य पापं न रोचये ॥ (२१।२)
nyāyato rakṣitāstena tasya pāpaṃ na rocaye ||
सर्वथा वर्तमानस्य राज्ञो ह्यस्मद्विधैः सदा । (२२।१)
sarvathā vartamānasya rājño hyasmadvidhaiḥ sadā |
क्षन्तव्यं पुत्र धर्मो हि हतो हन्ति न संशयः ॥ (२२।२)
kṣantavyaṃ putra dharmo hi hato hanti na saṃśayaḥ ||
यदि राजा न रक्षेत पीडा वै नः परा भवेत् । (२३।१)
yadi rājā na rakṣeta pīḍā vai naḥ parā bhavet |
न शक्नुयाम चरितुं धर्मं पुत्र यथासुखम् ॥ (२३।२)
na śaknuyāma carituṃ dharmaṃ putra yathāsukham ||
रक्ष्यमाणा वयं तात राजभिः शास्त्रदृष्टिभिः । (२४।१)
rakṣyamāṇā vayaṃ tāta rājabhiḥ śāstradṛṣṭibhiḥ |
चरामो विपुलं धर्मं तेषां चांशो ऽस्ति धर्मतः । (२४।२)
carāmo vipulaṃ dharmaṃ teṣāṃ cāṃśo 'sti dharmataḥ |
सर्वथा वर्तमानस्य राज्ञः क्षन्तव्यम् एव हि ॥ (२४।३)
sarvathā vartamānasya rājñaḥ kṣantavyam eva hi ||
रक्षत्यस्मान् यथा राज्ञा रक्षितव्याः प्रजास्तथा ॥ (२५।२)
rakṣatyasmān yathā rājñā rakṣitavyāḥ prajāstathā ||
तेनेह क्षुधितेनाद्य श्रान्तेन च तपस्विना । (२६।१)
teneha kṣudhitenādya śrāntena ca tapasvinā |
उद्वृत्तं सततं लोकं राजा दण्डेन शास्ति वै । (२६।४)
udvṛttaṃ satataṃ lokaṃ rājā daṇḍena śāsti vai |
दण्डात् प्रतिभयं भूयः शान्तिर् उत्पद्यते तदा । (२६।५)
daṇḍāt pratibhayaṃ bhūyaḥ śāntir utpadyate tadā |
नोद्विग्नश्चरते धर्मं नोद्विग्नश्चरते क्रियाम् । (२६।६)
nodvignaścarate dharmaṃ nodvignaścarate kriyām |
राज्ञा प्रतिष्ठितो धर्मो धर्मात् स्वर्गः प्रतिष्ठितः । (२६।७)
rājñā pratiṣṭhito dharmo dharmāt svargaḥ pratiṣṭhitaḥ |
राज्ञो यज्ञक्रियाः सर्वा यज्ञाद् देवाः प्रतिष्ठिताः । (२६।८)
rājño yajñakriyāḥ sarvā yajñād devāḥ pratiṣṭhitāḥ |
देवाद् वृष्टिः प्रवर्तेत वृष्टेर् ओषधयः स्मृताः । (२६।९)
devād vṛṣṭiḥ pravarteta vṛṣṭer oṣadhayaḥ smṛtāḥ |
ओषधिभ्यो मनुष्याणां धारयन् सततं हितम् । (२६।१०)
oṣadhibhyo manuṣyāṇāṃ dhārayan satataṃ hitam |
मनुष्याणां च यो धाता राजा राज्यकरः पुनः । (२६।११)
manuṣyāṇāṃ ca yo dhātā rājā rājyakaraḥ punaḥ |
दशश्रोत्रियसमो राजा इत्येवं मनुर् अब्रवीत् ॥ (२६।१२)
daśaśrotriyasamo rājā ityevaṃ manur abravīt ||
तस्माद् इदं त्वया बाल्यात् सहसा दुष्कृतं कृतम् । (२७।१)
tasmād idaṃ tvayā bālyāt sahasā duṣkṛtaṃ kṛtam |
न ह्यर्हति नृपः शापम् अस्मत्तः पुत्र सर्वथा । (२७।२)
na hyarhati nṛpaḥ śāpam asmattaḥ putra sarvathā |
क्रोधात् शापम् उत्सृजता तपोहानिर् अनुत्तमा । (२७।३)
krodhāt śāpam utsṛjatā tapohānir anuttamā |
कृतात्मनस्त्वया तात विप्रेणेव प्रतिग्रहात् । (२७।४)
kṛtātmanastvayā tāta vipreṇeva pratigrahāt |
अतो ऽहं त्वां प्रब्रवीमि शापो ऽस्य न भवेद् यथा । (२७।५)
ato 'haṃ tvāṃ prabravīmi śāpo 'sya na bhaved yathā |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.