MBh, 3, 277
Select a line for its word-by-word analysis.
नात्मानम् अनुशोचामि नेमान् भ्रातॄन् महामुने । (१।२)
nātmānam anuśocāmi nemān bhrātṝn mahāmune |
हरणं चापि राज्यस्य यथेमां द्रुपदात्मजाम् ॥ (१।३)
haraṇaṃ cāpi rājyasya yathemāṃ drupadātmajām ||
द्यूते दुरात्मभिः क्लिष्टाः कृष्णया तारिता वयम् । (२।१)
dyūte durātmabhiḥ kliṣṭāḥ kṛṣṇayā tāritā vayam |
अस्ति सीमन्तिनी काचिद् दृष्टपूर्वाथ वा श्रुता । (३।१)
asti sīmantinī kācid dṛṣṭapūrvātha vā śrutā |
शृणु राजन् कुलस्त्रीणां महाभाग्यं युधिष्ठिर । (४।२)
śṛṇu rājan kulastrīṇāṃ mahābhāgyaṃ yudhiṣṭhira |
सर्वम् एतद् यथा प्राप्तं सावित्र्या राजकन्यया ॥ (४।३)
sarvam etad yathā prāptaṃ sāvitryā rājakanyayā ||
ब्रह्मण्यश्च शरण्यश्च सत्यसंधो जितेन्द्रियः ॥ (५।२)
brahmaṇyaśca śaraṇyaśca satyasaṃdho jitendriyaḥ ||
क्षमावान् अनपत्यश् च सत्यवाग् विजितेन्द्रियः । (७।१)
kṣamāvān anapatyaś ca satyavāg vijitendriyaḥ |
अपत्योत्पादनार्थं स तीव्रं नियमम् आस्थितः । (८।१)
apatyotpādanārthaṃ sa tīvraṃ niyamam āsthitaḥ |
पूर्णे त्वष्टादशे वर्षे सावित्री तुष्टिम् अभ्यगात् । (१०।२)
pūrṇe tvaṣṭādaśe varṣe sāvitrī tuṣṭim abhyagāt |
स्वरूपिणी तदा राजन् दर्शयामास तं नृपम् ॥ (१०।३)
svarūpiṇī tadā rājan darśayāmāsa taṃ nṛpam ||
अग्निहोत्रात् समुत्थाय हर्षेण महतान्विता । (११।१)
agnihotrāt samutthāya harṣeṇa mahatānvitā |
सर्वात्मना च मद्भक्त्या तुष्टास्मि तव पार्थिव ॥ (१२।२)
sarvātmanā ca madbhaktyā tuṣṭāsmi tava pārthiva ||
न प्रमादश्च धर्मेषु कर्तव्यस् ते कथंचन ॥ (१३।२)
na pramādaśca dharmeṣu kartavyas te kathaṃcana ||
अपत्यार्थः समारम्भः कृतो धर्मेप्सया मया । (१४।२)
apatyārthaḥ samārambhaḥ kṛto dharmepsayā mayā |
तुष्टासि यदि मे देवि कामम् एतं वृणोम्यहम् । (१५।१)
tuṣṭāsi yadi me devi kāmam etaṃ vṛṇomyaham |
संतानं हि परो धर्म इत्याहुर् मां द्विजातयः ॥ (१५।२)
saṃtānaṃ hi paro dharma ityāhur māṃ dvijātayaḥ ||
पूर्वम् एव मया राजन्न् अभिप्रायम् इमं तव । (१६।२)
pūrvam eva mayā rājann abhiprāyam imaṃ tava |
ज्ञात्वा पुत्रार्थम् उक्तो वै तव हेतोः पितामहः ॥ (१६।३)
jñātvā putrārtham ukto vai tava hetoḥ pitāmahaḥ ||
प्रसादाच्चैव तस्मात् ते स्वयम्भुविहिताद् भुवि । (१७।१)
prasādāccaiva tasmāt te svayambhuvihitād bhuvi |
कन्या तेजस्विनी सौम्य क्षिप्रम् एव भविष्यति ॥ (१७।२)
kanyā tejasvinī saumya kṣipram eva bhaviṣyati ||
उत्तरं च न ते किंचिद् व्याहर्तव्यं कथंचन । (१८।१)
uttaraṃ ca na te kiṃcid vyāhartavyaṃ kathaṃcana |
पितामहनिसर्गेण तुष्टा ह्येतद् ब्रवीमि ते ॥ (१८।२)
pitāmahanisargeṇa tuṣṭā hyetad bravīmi te ||
स तथेति प्रतिज्ञाय सावित्र्या वचनं नृपः । (१९।२)
sa tatheti pratijñāya sāvitryā vacanaṃ nṛpaḥ |
प्रसादयामास पुनः क्षिप्रम् एवं भवेद् इति ॥ (१९।३)
prasādayāmāsa punaḥ kṣipram evaṃ bhaved iti ||
अन्तर्हितायां सावित्र्यां जगाम स्वगृहं नृपः । (२०।१)
antarhitāyāṃ sāvitryāṃ jagāma svagṛhaṃ nṛpaḥ |
स्वराज्ये चावसत् प्रीतः प्रजा धर्मेण पालयन् ॥ (२०।२)
svarājye cāvasat prītaḥ prajā dharmeṇa pālayan ||
कस्मिंश्चित् तु गते काले स राजा नियतव्रतः । (२१।१)
kasmiṃścit tu gate kāle sa rājā niyatavrataḥ |
ज्येष्ठायां धर्मचारिण्यां महिष्यां गर्भम् आदधे ॥ (२१।२)
jyeṣṭhāyāṃ dharmacāriṇyāṃ mahiṣyāṃ garbham ādadhe ||
राजपुत्र्यां तु गर्भः स मालव्यां भरतर्षभ । (२२।१)
rājaputryāṃ tu garbhaḥ sa mālavyāṃ bharatarṣabha |
व्यवर्धत यथा शुक्ले तारापतिर् इवाम्बरे ॥ (२२।२)
vyavardhata yathā śukle tārāpatir ivāmbare ||
प्राप्ते काले तु सुषुवे कन्यां राजीवलोचनाम् । (२३।१)
prāpte kāle tu suṣuve kanyāṃ rājīvalocanām |
क्रियाश्च तस्या मुदितश् चक्रे स नृपतिस् तदा ॥ (२३।२)
kriyāśca tasyā muditaś cakre sa nṛpatis tadā ||
सावित्र्या प्रीतया दत्ता सावित्र्या हुतया ह्यपि । (२४।१)
sāvitryā prītayā dattā sāvitryā hutayā hyapi |
सावित्रीत्येव नामास्याश्चक्रुर् विप्रास्तथा पिता ॥ (२४।२)
sāvitrītyeva nāmāsyāścakrur viprāstathā pitā ||
सा विग्रहवतीव श्रीर् व्यवर्धत नृपात्मजा । (२५।१)
sā vigrahavatīva śrīr vyavardhata nṛpātmajā |
तां सुमध्यां पृथुश्रोणीं प्रतिमां काञ्चनीम् इव । (२६।१)
tāṃ sumadhyāṃ pṛthuśroṇīṃ pratimāṃ kāñcanīm iva |
प्राप्तेयं देवकन्येति दृष्ट्वा संमेनिरे जनाः ॥ (२६।२)
prāpteyaṃ devakanyeti dṛṣṭvā saṃmenire janāḥ ||
तां तु पद्मपलाशाक्षीं ज्वलन्तीम् इव तेजसा । (२७।१)
tāṃ tu padmapalāśākṣīṃ jvalantīm iva tejasā |
हुत्वाग्निं विधिवद् विप्रान् वाचयामास पर्वणि ॥ (२८।२)
hutvāgniṃ vidhivad viprān vācayāmāsa parvaṇi ||
पितुः सकाशम् अगमद् देवी श्रीर् इव रूपिणी ॥ (२९।२)
pituḥ sakāśam agamad devī śrīr iva rūpiṇī ||
साभिवाद्य पितुः पादौ शेषाः पूर्वं निवेद्य च । (३०।१)
sābhivādya pituḥ pādau śeṣāḥ pūrvaṃ nivedya ca |
कृताञ्जलिर् वरारोहा नृपतेः पार्श्वतः स्थिता ॥ (३०।२)
kṛtāñjalir varārohā nṛpateḥ pārśvataḥ sthitā ||
यौवनस्थां तु तां दृष्ट्वा स्वां सुतां देवरूपिणीम् । (३१।१)
yauvanasthāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā svāṃ sutāṃ devarūpiṇīm |
अयाच्यमानां च वरैर् नृपतिर् दुःखितो ऽभवत् ॥ (३१।२)
ayācyamānāṃ ca varair nṛpatir duḥkhito 'bhavat ||
पुत्रि प्रदानकालस् ते न च कश्चिद् वृणोति माम् । (३२।२)
putri pradānakālas te na ca kaścid vṛṇoti mām |
स्वयम् अन्विच्छ भर्तारं गुणैः सदृशम् आत्मनः ॥ (३२।३)
svayam anviccha bhartāraṃ guṇaiḥ sadṛśam ātmanaḥ ||
प्रार्थितः पुरुषो यश्च स निवेद्यस् त्वया मम । (३३।१)
prārthitaḥ puruṣo yaśca sa nivedyas tvayā mama |
विमृश्याहं प्रदास्यामि वरय त्वं यथेप्सितम् ॥ (३३।२)
vimṛśyāhaṃ pradāsyāmi varaya tvaṃ yathepsitam ||
श्रुतं हि धर्मशास्त्रे मे पठ्यमानं द्विजातिभिः । (३४।१)
śrutaṃ hi dharmaśāstre me paṭhyamānaṃ dvijātibhiḥ |
तथा त्वम् अपि कल्याणि गदतो मे वचः शृणु ॥ (३४।२)
tathā tvam api kalyāṇi gadato me vacaḥ śṛṇu ||
अप्रदाता पिता वाच्यो वाच्यश् चानुपयन् पतिः । (३५।१)
apradātā pitā vācyo vācyaś cānupayan patiḥ |
मृते भर्तरि पुत्रश्च वाच्यो मातुर् अरक्षिता ॥ (३५।२)
mṛte bhartari putraśca vācyo mātur arakṣitā ||
इदं मे वचनं श्रुत्वा भर्तुर् अन्वेषणे त्वर । (३६।१)
idaṃ me vacanaṃ śrutvā bhartur anveṣaṇe tvara |
देवतानां यथा वाच्यो न भवेयं तथा कुरु ॥ (३६।२)
devatānāṃ yathā vācyo na bhaveyaṃ tathā kuru ||
एवम् उक्त्वा दुहितरं तथा वृद्धांश् च मन्त्रिणः । (३७।२)
evam uktvā duhitaraṃ tathā vṛddhāṃś ca mantriṇaḥ |
व्यादिदेशानुयात्रं च गम्यताम् इत्यचोदयत् ॥ (३७।३)
vyādideśānuyātraṃ ca gamyatām ityacodayat ||
साभिवाद्य पितुः पादौ व्रीडितेव मनस्विनी । (३८।१)
sābhivādya pituḥ pādau vrīḍiteva manasvinī |
सा हैमं रथम् आस्थाय स्थविरैः सचिवैर् वृता । (३९।१)
sā haimaṃ ratham āsthāya sthaviraiḥ sacivair vṛtā |
मान्यानां तत्र वृद्धानां कृत्वा पादाभिवन्दनम् । (४०।१)
mānyānāṃ tatra vṛddhānāṃ kṛtvā pādābhivandanam |
वनानि क्रमशस् तात सर्वाण्येवाभ्यगच्छत ॥ (४०।२)
vanāni kramaśas tāta sarvāṇyevābhyagacchata ||
एवं सर्वेषु तीर्थेषु धनोत्सर्गं नृपात्मजा । (४१।१)
evaṃ sarveṣu tīrtheṣu dhanotsargaṃ nṛpātmajā |
कुर्वती द्विजमुख्यानां तं तं देशं जगाम ह ॥ (४१।२)
kurvatī dvijamukhyānāṃ taṃ taṃ deśaṃ jagāma ha ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.