महाभारतMahābhārata

MBh, 3, 277

575 of 1995 · 90 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

yudhiṣṭhira uvāca

1.2१.२

नात्मानम् अनुशोचामि नेमान् भ्रातॄन् महामुने । (१।२)

nātmānam anuśocāmi nemān bhrātṝn mahāmune |

1.3१.३

हरणं चापि राज्यस्य यथेमां द्रुपदात्मजाम् ॥ (१।३)

haraṇaṃ cāpi rājyasya yathemāṃ drupadātmajām ||

2.1२.१

द्यूते दुरात्मभिः क्लिष्टाः कृष्णया तारिता वयम् । (२।१)

dyūte durātmabhiḥ kliṣṭāḥ kṛṣṇayā tāritā vayam |

2.2२.२

जयद्रथेन च पुनर् वनाद् अपहृता बलात् ॥ (२।२)

jayadrathena ca punar vanād apahṛtā balāt ||

3.1३.१

अस्ति सीमन्तिनी काचिद् दृष्टपूर्वाथ वा श्रुता । (३।१)

asti sīmantinī kācid dṛṣṭapūrvātha vā śrutā |

3.2३.२

पतिव्रता महाभागा यथेयं द्रुपदात्मजा ॥ (३।२)

pativratā mahābhāgā yatheyaṃ drupadātmajā ||

4.1४.१

मार्कण्डेय उवाच । (४।१)

mārkaṇḍeya uvāca

4.2४.२

शृणु राजन् कुलस्त्रीणां महाभाग्यं युधिष्ठिर । (४।२)

śṛṇu rājan kulastrīṇāṃ mahābhāgyaṃ yudhiṣṭhira |

4.3४.३

सर्वम् एतद् यथा प्राप्तं सावित्र्या राजकन्यया ॥ (४।३)

sarvam etad yathā prāptaṃ sāvitryā rājakanyayā ||

5.1५.१

आसीन् मद्रेषु धर्मात्मा राजा परमधार्मिकः । (५।१)

āsīn madreṣu dharmātmā rājā paramadhārmikaḥ |

5.2५.२

ब्रह्मण्यश्च शरण्यश्च सत्यसंधो जितेन्द्रियः ॥ (५।२)

brahmaṇyaśca śaraṇyaśca satyasaṃdho jitendriyaḥ ||

6.1६.१

यज्वा दानपतिर् दक्षः पौरजानपदप्रियः । (६।१)

yajvā dānapatir dakṣaḥ paurajānapadapriyaḥ |

6.2६.२

पार्थिवो ऽश्वपतिर् नाम सर्वभूतहिते रतः ॥ (६।२)

pārthivo 'śvapatir nāma sarvabhūtahite rataḥ ||

7.1७.१

क्षमावान् अनपत्यश् च सत्यवाग् विजितेन्द्रियः । (७।१)

kṣamāvān anapatyaś ca satyavāg vijitendriyaḥ |

7.2७.२

अतिक्रान्तेन वयसा संतापम् उपजग्मिवान् ॥ (७।२)

atikrāntena vayasā saṃtāpam upajagmivān ||

8.1८.१

अपत्योत्पादनार्थं स तीव्रं नियमम् आस्थितः । (८।१)

apatyotpādanārthaṃ sa tīvraṃ niyamam āsthitaḥ |

8.2८.२

काले परिमिताहारो ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ॥ (८।२)

kāle parimitāhāro brahmacārī jitendriyaḥ ||

9.1९.१

हुत्वा शतसहस्रं स सावित्र्या राजसत्तम । (९।१)

hutvā śatasahasraṃ sa sāvitryā rājasattama |

9.2९.२

षष्ठे षष्ठे तदा काले बभूव मितभोजनः ॥ (९।२)

ṣaṣṭhe ṣaṣṭhe tadā kāle babhūva mitabhojanaḥ ||

10.1१०.१

एतेन नियमेनासीद् वर्षाण्यष्टादशैव तु । (१०।१)

etena niyamenāsīd varṣāṇyaṣṭādaśaiva tu |

10.2१०.२

पूर्णे त्वष्टादशे वर्षे सावित्री तुष्टिम् अभ्यगात् । (१०।२)

pūrṇe tvaṣṭādaśe varṣe sāvitrī tuṣṭim abhyagāt |

10.3१०.३

स्वरूपिणी तदा राजन् दर्शयामास तं नृपम् ॥ (१०।३)

svarūpiṇī tadā rājan darśayāmāsa taṃ nṛpam ||

11.1११.१

अग्निहोत्रात् समुत्थाय हर्षेण महतान्विता । (११।१)

agnihotrāt samutthāya harṣeṇa mahatānvitā |

11.2११.२

उवाच चैनं वरदा वचनं पार्थिवं तदा ॥ (११।२)

uvāca cainaṃ varadā vacanaṃ pārthivaṃ tadā ||

12.1१२.१

ब्रह्मचर्येण शुद्धेन दमेन नियमेन च । (१२।१)

brahmacaryeṇa śuddhena damena niyamena ca |

12.2१२.२

सर्वात्मना च मद्भक्त्या तुष्टास्मि तव पार्थिव ॥ (१२।२)

sarvātmanā ca madbhaktyā tuṣṭāsmi tava pārthiva ||

13.1१३.१

वरं वृणीष्वाश्वपते मद्रराज यथेप्सितम् । (१३।१)

varaṃ vṛṇīṣvāśvapate madrarāja yathepsitam |

13.2१३.२

न प्रमादश्च धर्मेषु कर्तव्यस् ते कथंचन ॥ (१३।२)

na pramādaśca dharmeṣu kartavyas te kathaṃcana ||

14.1१४.१

अश्वपतिर् उवाच । (१४।१)

aśvapatir uvāca

14.2१४.२

अपत्यार्थः समारम्भः कृतो धर्मेप्सया मया । (१४।२)

apatyārthaḥ samārambhaḥ kṛto dharmepsayā mayā |

14.3१४.३

पुत्रा मे बहवो देवि भवेयुः कुलभावनाः ॥ (१४।३)

putrā me bahavo devi bhaveyuḥ kulabhāvanāḥ ||

15.1१५.१

तुष्टासि यदि मे देवि कामम् एतं वृणोम्यहम् । (१५।१)

tuṣṭāsi yadi me devi kāmam etaṃ vṛṇomyaham |

15.2१५.२

संतानं हि परो धर्म इत्याहुर् मां द्विजातयः ॥ (१५।२)

saṃtānaṃ hi paro dharma ityāhur māṃ dvijātayaḥ ||

16.1१६.१

सावित्र्युवाच । (१६।१)

sāvitryuvāca |

16.2१६.२

पूर्वम् एव मया राजन्न् अभिप्रायम् इमं तव । (१६।२)

pūrvam eva mayā rājann abhiprāyam imaṃ tava |

16.3१६.३

ज्ञात्वा पुत्रार्थम् उक्तो वै तव हेतोः पितामहः ॥ (१६।३)

jñātvā putrārtham ukto vai tava hetoḥ pitāmahaḥ ||

17.1१७.१

प्रसादाच्चैव तस्मात् ते स्वयम्भुविहिताद् भुवि । (१७।१)

prasādāccaiva tasmāt te svayambhuvihitād bhuvi |

17.2१७.२

कन्या तेजस्विनी सौम्य क्षिप्रम् एव भविष्यति ॥ (१७।२)

kanyā tejasvinī saumya kṣipram eva bhaviṣyati ||

18.1१८.१

उत्तरं च न ते किंचिद् व्याहर्तव्यं कथंचन । (१८।१)

uttaraṃ ca na te kiṃcid vyāhartavyaṃ kathaṃcana |

18.2१८.२

पितामहनिसर्गेण तुष्टा ह्येतद् ब्रवीमि ते ॥ (१८।२)

pitāmahanisargeṇa tuṣṭā hyetad bravīmi te ||

19.1१९.१

मार्कण्डेय उवाच । (१९।१)

mārkaṇḍeya uvāca

19.2१९.२

स तथेति प्रतिज्ञाय सावित्र्या वचनं नृपः । (१९।२)

sa tatheti pratijñāya sāvitryā vacanaṃ nṛpaḥ |

19.3१९.३

प्रसादयामास पुनः क्षिप्रम् एवं भवेद् इति ॥ (१९।३)

prasādayāmāsa punaḥ kṣipram evaṃ bhaved iti ||

20.1२०.१

अन्तर्हितायां सावित्र्यां जगाम स्वगृहं नृपः । (२०।१)

antarhitāyāṃ sāvitryāṃ jagāma svagṛhaṃ nṛpaḥ |

20.2२०.२

स्वराज्ये चावसत् प्रीतः प्रजा धर्मेण पालयन् ॥ (२०।२)

svarājye cāvasat prītaḥ prajā dharmeṇa pālayan ||

21.1२१.१

कस्मिंश्चित् तु गते काले स राजा नियतव्रतः । (२१।१)

kasmiṃścit tu gate kāle sa rājā niyatavrataḥ |

21.2२१.२

ज्येष्ठायां धर्मचारिण्यां महिष्यां गर्भम् आदधे ॥ (२१।२)

jyeṣṭhāyāṃ dharmacāriṇyāṃ mahiṣyāṃ garbham ādadhe ||

22.1२२.१

राजपुत्र्यां तु गर्भः स मालव्यां भरतर्षभ । (२२।१)

rājaputryāṃ tu garbhaḥ sa mālavyāṃ bharatarṣabha |

22.2२२.२

व्यवर्धत यथा शुक्ले तारापतिर् इवाम्बरे ॥ (२२।२)

vyavardhata yathā śukle tārāpatir ivāmbare ||

23.1२३.१

प्राप्ते काले तु सुषुवे कन्यां राजीवलोचनाम् । (२३।१)

prāpte kāle tu suṣuve kanyāṃ rājīvalocanām |

23.2२३.२

क्रियाश्च तस्या मुदितश् चक्रे स नृपतिस् तदा ॥ (२३।२)

kriyāśca tasyā muditaś cakre sa nṛpatis tadā ||

24.1२४.१

सावित्र्या प्रीतया दत्ता सावित्र्या हुतया ह्यपि । (२४।१)

sāvitryā prītayā dattā sāvitryā hutayā hyapi |

24.2२४.२

सावित्रीत्येव नामास्याश्चक्रुर् विप्रास्तथा पिता ॥ (२४।२)

sāvitrītyeva nāmāsyāścakrur viprāstathā pitā ||

25.1२५.१

सा विग्रहवतीव श्रीर् व्यवर्धत नृपात्मजा । (२५।१)

sā vigrahavatīva śrīr vyavardhata nṛpātmajā |

25.2२५.२

कालेन चापि सा कन्या यौवनस्था बभूव ह ॥ (२५।२)

kālena cāpi sā kanyā yauvanasthā babhūva ha ||

26.1२६.१

तां सुमध्यां पृथुश्रोणीं प्रतिमां काञ्चनीम् इव । (२६।१)

tāṃ sumadhyāṃ pṛthuśroṇīṃ pratimāṃ kāñcanīm iva |

26.2२६.२

प्राप्तेयं देवकन्येति दृष्ट्वा संमेनिरे जनाः ॥ (२६।२)

prāpteyaṃ devakanyeti dṛṣṭvā saṃmenire janāḥ ||

27.1२७.१

तां तु पद्मपलाशाक्षीं ज्वलन्तीम् इव तेजसा । (२७।१)

tāṃ tu padmapalāśākṣīṃ jvalantīm iva tejasā |

27.2२७.२

न कश्चिद् वरयामास तेजसा प्रतिवारितः ॥ (२७।२)

na kaścid varayāmāsa tejasā prativāritaḥ ||

28.1२८.१

अथोपोष्य शिरःस्नाता दैवतान्यभिगम्य सा । (२८।१)

athopoṣya śiraḥsnātā daivatānyabhigamya sā |

28.2२८.२

हुत्वाग्निं विधिवद् विप्रान् वाचयामास पर्वणि ॥ (२८।२)

hutvāgniṃ vidhivad viprān vācayāmāsa parvaṇi ||

29.1२९.१

ततः सुमनसः शेषाः प्रतिगृह्य महात्मनः । (२९।१)

tataḥ sumanasaḥ śeṣāḥ pratigṛhya mahātmanaḥ |

29.2२९.२

पितुः सकाशम् अगमद् देवी श्रीर् इव रूपिणी ॥ (२९।२)

pituḥ sakāśam agamad devī śrīr iva rūpiṇī ||

30.1३०.१

साभिवाद्य पितुः पादौ शेषाः पूर्वं निवेद्य च । (३०।१)

sābhivādya pituḥ pādau śeṣāḥ pūrvaṃ nivedya ca |

30.2३०.२

कृताञ्जलिर् वरारोहा नृपतेः पार्श्वतः स्थिता ॥ (३०।२)

kṛtāñjalir varārohā nṛpateḥ pārśvataḥ sthitā ||

31.1३१.१

यौवनस्थां तु तां दृष्ट्वा स्वां सुतां देवरूपिणीम् । (३१।१)

yauvanasthāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā svāṃ sutāṃ devarūpiṇīm |

31.2३१.२

अयाच्यमानां च वरैर् नृपतिर् दुःखितो ऽभवत् ॥ (३१।२)

ayācyamānāṃ ca varair nṛpatir duḥkhito 'bhavat ||

32.1३२.१

राजोवाच । (३२।१)

rājovāca |

32.2३२.२

पुत्रि प्रदानकालस् ते न च कश्चिद् वृणोति माम् । (३२।२)

putri pradānakālas te na ca kaścid vṛṇoti mām |

32.3३२.३

स्वयम् अन्विच्छ भर्तारं गुणैः सदृशम् आत्मनः ॥ (३२।३)

svayam anviccha bhartāraṃ guṇaiḥ sadṛśam ātmanaḥ ||

33.1३३.१

प्रार्थितः पुरुषो यश्च स निवेद्यस् त्वया मम । (३३।१)

prārthitaḥ puruṣo yaśca sa nivedyas tvayā mama |

33.2३३.२

विमृश्याहं प्रदास्यामि वरय त्वं यथेप्सितम् ॥ (३३।२)

vimṛśyāhaṃ pradāsyāmi varaya tvaṃ yathepsitam ||

34.1३४.१

श्रुतं हि धर्मशास्त्रे मे पठ्यमानं द्विजातिभिः । (३४।१)

śrutaṃ hi dharmaśāstre me paṭhyamānaṃ dvijātibhiḥ |

34.2३४.२

तथा त्वम् अपि कल्याणि गदतो मे वचः शृणु ॥ (३४।२)

tathā tvam api kalyāṇi gadato me vacaḥ śṛṇu ||

35.1३५.१

अप्रदाता पिता वाच्यो वाच्यश् चानुपयन् पतिः । (३५।१)

apradātā pitā vācyo vācyaś cānupayan patiḥ |

35.2३५.२

मृते भर्तरि पुत्रश्च वाच्यो मातुर् अरक्षिता ॥ (३५।२)

mṛte bhartari putraśca vācyo mātur arakṣitā ||

36.1३६.१

इदं मे वचनं श्रुत्वा भर्तुर् अन्वेषणे त्वर । (३६।१)

idaṃ me vacanaṃ śrutvā bhartur anveṣaṇe tvara |

36.2३६.२

देवतानां यथा वाच्यो न भवेयं तथा कुरु ॥ (३६।२)

devatānāṃ yathā vācyo na bhaveyaṃ tathā kuru ||

37.1३७.१

मार्कण्डेय उवाच । (३७।१)

mārkaṇḍeya uvāca

37.2३७.२

एवम् उक्त्वा दुहितरं तथा वृद्धांश् च मन्त्रिणः । (३७।२)

evam uktvā duhitaraṃ tathā vṛddhāṃś ca mantriṇaḥ |

37.3३७.३

व्यादिदेशानुयात्रं च गम्यताम् इत्यचोदयत् ॥ (३७।३)

vyādideśānuyātraṃ ca gamyatām ityacodayat ||

38.1३८.१

साभिवाद्य पितुः पादौ व्रीडितेव मनस्विनी । (३८।१)

sābhivādya pituḥ pādau vrīḍiteva manasvinī |

38.2३८.२

पितुर् वचनम् आज्ञाय निर्जगामाविचारितम् ॥ (३८।२)

pitur vacanam ājñāya nirjagāmāvicāritam ||

39.1३९.१

सा हैमं रथम् आस्थाय स्थविरैः सचिवैर् वृता । (३९।१)

sā haimaṃ ratham āsthāya sthaviraiḥ sacivair vṛtā |

39.2३९.२

तपोवनानि रम्याणि राजर्षीणां जगाम ह ॥ (३९।२)

tapovanāni ramyāṇi rājarṣīṇāṃ jagāma ha ||

40.1४०.१

मान्यानां तत्र वृद्धानां कृत्वा पादाभिवन्दनम् । (४०।१)

mānyānāṃ tatra vṛddhānāṃ kṛtvā pādābhivandanam |

40.2४०.२

वनानि क्रमशस् तात सर्वाण्येवाभ्यगच्छत ॥ (४०।२)

vanāni kramaśas tāta sarvāṇyevābhyagacchata ||

41.1४१.१

एवं सर्वेषु तीर्थेषु धनोत्सर्गं नृपात्मजा । (४१।१)

evaṃ sarveṣu tīrtheṣu dhanotsargaṃ nṛpātmajā |

41.2४१.२

कुर्वती द्विजमुख्यानां तं तं देशं जगाम ह ॥ (४१।२)

kurvatī dvijamukhyānāṃ taṃ taṃ deśaṃ jagāma ha ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MBh, 3, 277

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit