युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

यदा राजा समर्थो ऽपि कोशार्थी स्यान्महामते । (१।२)

कथं प्रवर्तेत तदा तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ (१।३)

भीष्म उवाच । (२।१)

यथादेशं यथाकालम् अपि चैव यथाबलम् । (२।२)

अनुशिष्यात् प्रजा राजा धर्मार्थी तद्धिते रतः ॥ (२।३)

यथा तासां च मन्येत श्रेय आत्मन एव च । (३।१)

तथा धर्म्याणि सर्वाणि राजा राष्ट्रे प्रवर्तयेत् ॥ (३।२)

मधुदोहं दुहेद् राष्ट्रं भ्रमरान्न विपातयेत् । (४।१)

वत्सापेक्षी दुहेच्चैव स्तनांश्च न विकुट्टयेत् ॥ (४।२)

जलौकावत् पिबेद् राष्ट्रं मृदुनैव नराधिप । (५।१)

व्याघ्रीव च हरेत् पुत्रम् अदष्ट्वा मा पतेद् इति ॥ (५।२)

अल्पेनाल्पेन देयेन वर्धमानं प्रदापयेत् । (६।१)

ततो भूयस्ततो भूयः कामं वृद्धिं समाचरेत् ॥ (६।२)

दमयन्न् इव दम्यानां शश्वद् भारं प्रवर्धयेत् । (७।१)

मृदुपूर्वं प्रयत्नेन पाशान् अभ्यवहारयेत् ॥ (७।२)

सकृत् पाशावकीर्णास्ते न भविष्यन्ति दुर्दमाः । (८।१)

उचितेनैव भोक्तव्यास्ते भविष्यन्ति यत्नतः ॥ (८।२)

तस्मात् सर्वसमारम्भो दुर्लभः पुरुषव्रजः । (९।१)

यथामुख्यान् सान्त्वयित्वा भोक्तव्य इतरो जनः ॥ (९।२)

ततस्तान् भेदयित्वाथ परस्परविवक्षितान् । (१०।१)

भुञ्जीत सान्त्वयित्वैव यथासुखम् अयत्नतः ॥ (१०।२)

न चास्थाने न चाकाले करान् एभ्यो ऽनुपातयेत् । (११।१)

आनुपूर्व्येण सान्त्वेन यथाकालं यथाविधि ॥ (११।२)

उपायान् प्रब्रवीम्येतान्न मे माया विवक्षिता । (१२।१)

अनुपायेन दमयन् प्रकोपयति वाजिनः ॥ (१२।२)

पानागाराणि वेशाश्च वेशप्रापणिकास्तथा । (१३।१)

कुशीलवाः सकितवा ये चान्ये केचिद् ईदृशाः ॥ (१३।२)

नियम्याः सर्व एवैते ये राष्ट्रस्योपघातकाः । (१४।१)

एते राष्ट्रे हि तिष्ठन्तो बाधन्ते भद्रिकाः प्रजाः ॥ (१४।२)

न केनचिद् याचितव्यः कश्चित् किंचिद् अनापदि । (१५।१)

इति व्यवस्था भूतानां पुरस्तान्मनुना कृता ॥ (१५।२)

सर्वे तथा न जीवेयुर् न कुर्युः कर्म चेद् इह । (१६।१)

सर्व एव त्रयो लोका न भवेयुर् असंशयम् ॥ (१६।२)

प्रभुर् नियमने राजा य एतान्न नियच्छति । (१७।१)

भुङ्क्ते स तस्य पापस्य चतुर्भागम् इति श्रुतिः । (१७।२)

तथा कृतस्य धर्मस्य चतुर्भागम् उपाश्नुते ॥ (१७।३)

स्थानान्येतानि संगम्य प्रसङ्गे भूतिनाशनः । (१८।१)

कामप्रसक्तः पुरुषः किम् अकार्यं विवर्जयेत् ॥ (१८।२)

आपद्येव तु याचेरन् येषां नास्ति परिग्रहः । (१९।१)

दातव्यं धर्मतस्तेभ्यस्त्वनुक्रोशाद् दयार्थिना ॥ (१९।२)

मा ते राष्ट्रे याचनका मा ते भूयुश्च दस्यवः । (२०।१)

इष्टादातार एवैते नैते भूतस्य भावकाः ॥ (२०।२)

ये भूतान्यनुगृह्णन्ति वर्धयन्ति च ये प्रजाः । (२१।१)

ते ते राष्ट्रे प्रवर्तन्तां मा भूतानाम् अभावकाः ॥ (२१।२)

दण्ड्यास्ते च महाराज धनादानप्रयोजनाः । (२२।१)

प्रयोगं कारयेयुस्तान् यथा बलिकरांस्तथा ॥ (२२।२)

कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं यच्चान्यत् किंचिद् ईदृशम् । (२३।१)

पुरुषैः कारयेत् कर्म बहुभिः सह कर्मिभिः ॥ (२३।२)

नरश्चेत् कृषिगोरक्ष्यं वाणिज्यं चाप्यनुष्ठितः । (२४।१)

संशयं लभते किंचित् तेन राजा विगर्ह्यते ॥ (२४।२)

धनिनः पूजयेन्नित्यं यानाच्छादनभोजनैः । (२५।१)

वक्तव्याश्चानुगृह्णीध्वं पूजाः सह मयेति ह ॥ (२५।२)

अङ्गम् एतन्महद् राज्ञां धनिनो नाम भारत । (२६।१)

ककुदं सर्वभूतानां धनस्थो नात्र संशयः ॥ (२६।२)

प्राज्ञः शूरो धनस्थश्च स्वाम् धार्मिक एव च । (२७।१)

तपस्वी सत्यवादी च बुद्धिमांश्चाभिरक्षति ॥ (२७।२)

तस्माद् एतेषु सर्वेषु प्रीतिमान् भव पार्थिव । (२८।१)

सत्यम् आर्जवम् अक्रोधम् आनृशंस्यं च पालय ॥ (२८।२)

एवं दण्डं च कोशं च मित्रं भूमिं च लप्स्यसे । (२९।१)

सत्यार्जवपरो राजन्मित्रकोशसमन्वितः ॥ (२९।२)