संजय उवाच । (१।१)

तस्मिन्न् अहनि निर्वृत्ते घोरे प्राणभृतां क्षये । (१।२)

आदित्ये ऽस्तंगते श्रीमान् संध्याकाल उपस्थिते ॥ (१।३)

व्यपयातेषु सैन्येषु वासाय भरतर्षभ । (२।१)

हत्वा संशप्तकव्रातान् दिव्यैर् अस्त्रैः कपिध्वजः ॥ (२।२)

प्रायात् स्वशिबिरं जिष्णुर् जैत्रम् आस्थाय तं रथम् । (३।१)

गच्छन्न् एव च गोविन्दं सन्नकण्ठो ऽभ्यभाषत ॥ (३।२)

किं नु मे हृदयं त्रस्तं वाक्यं सजति केशव । (४।१)

स्पन्दन्ति चाप्यनिष्टानि गात्रं सीदति चाच्युत ॥ (४।२)

अनिष्टं चैव मे श्लिष्टं हृदयान्नापसर्पति । (५।१)

भुवि यद् दिक्षु चाप्युग्रा उत्पातास्त्रासयन्ति माम् ॥ (५।२)

बहुप्रकारा दृश्यन्ते सर्व एवाघशंसिनः । (६।१)

अपि स्वस्ति भवेद् राज्ञः सामात्यस्य गुरोर् मम ॥ (६।२)

वासुदेव उवाच । (७।१)

व्यक्तं शिवं तव भ्रातुः सामात्यस्य भविष्यति । (७।२)

मा शुचः किंचिद् एवान्यत् तत्रानिष्टं भविष्यति ॥ (७।३)

संजय उवाच । (८।१)

ततः संध्याम् उपास्यैव वीरौ वीरावसादने । (८।२)

कथयन्तौ रणे वृत्तं प्रयातौ रथम् आस्थितौ ॥ (८।३)

ततः स्वशिबिरं प्राप्तौ हतानन्दं हतत्विषम् । (९।१)

वासुदेवो ऽर्जुनश्चैव कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥ (९।२)

ध्वस्ताकारं समालक्ष्य शिबिरं परवीरहा । (१०।१)

बीभत्सुर् अब्रवीत् कृष्णम् अस्वस्थहृदयस्ततः ॥ (१०।२)

नाद्य नन्दन्ति तूर्याणि मङ्गल्यानि जनार्दन । (११।१)

मिश्रा दुन्दुभिनिर्घोषैः शङ्खाश्चाडम्बरैः सह । (११।२)

वीणा वा नाद्य वाद्यन्ते शम्यातालस्वनैः सह ॥ (११।३)

मङ्गल्यानि च गीतानि न गायन्ति पठन्ति च । (१२।१)

स्तुतियुक्तानि रम्याणि ममानीकेषु बन्दिनः ॥ (१२।२)

योधाश्चापि हि मां दृष्ट्वा निवर्तन्ते ह्यधोमुखाः । (१३।१)

कर्माणि च यथापूर्वं कृत्वा नाभिवदन्ति माम् ॥ (१३।२)

अपि स्वस्ति भवेद् अद्य भ्रातृभ्यो मम माधव । (१४।१)

न हि शुध्यति मे भावो दृष्ट्वा स्वजनम् आकुलम् ॥ (१४।२)

अपि पाञ्चालराजस्य विराटस्य च मानद । (१५।१)

सर्वेषां चैव योधानां सामग्र्यं स्यान्ममाच्युत ॥ (१५।२)

न च माम् अद्य सौभद्रः प्रहृष्टो भ्रातृभिः सह । (१६।१)

रणाद् आयान्तम् उचितं प्रत्युद्याति हसन्न् इव ॥ (१६।२)

एवं संकथयन्तौ तौ प्रविष्टौ शिबिरं स्वकम् । (१७।१)

ददृशाते भृशास्वस्थान् पाण्डवान्नष्टचेतसः ॥ (१७।२)

दृष्ट्वा भ्रातॄंश्च पुत्रांश्च विमना वानरध्वजः । (१८।१)

अपश्यंश्चैव सौभद्रम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (१८।२)

मुखवर्णो ऽप्रसन्नो वः सर्वेषाम् एव लक्ष्यते । (१९।१)

न चाभिमन्युं पश्यामि न च मां प्रतिनन्दथ ॥ (१९।२)

मया श्रुतश्च द्रोणेन चक्रव्यूहो विनिर्मितः । (२०।१)

न च वस्तस्य भेत्तास्ति ऋते सौभद्रम् आहवे ॥ (२०।२)

न चोपदिष्टस्तस्यासीन्मयानीकविनिर्गमः । (२१।१)

कच्चिन्न बालो युष्माभिः परानीकं प्रवेशितः ॥ (२१।२)

भित्त्वानीकं महेष्वासः परेषां बहुशो युधि । (२२।१)

कच्चिन्न निहतः शेते सौभद्रः परवीरहा ॥ (२२।२)

लोहिताक्षं महाबाहुं जातं सिंहम् इवाद्रिषु । (२३।१)

उपेन्द्रसदृशं ब्रूत कथम् आयोधने हतः ॥ (२३।२)

सुकुमारं महेष्वासं वासवस्यात्मजात्मजम् । (२४।१)

सदा मम प्रियं ब्रूत कथम् आयोधने हतः ॥ (२४।२)

वार्ष्णेयीदयितं शूरं मया सततलालितम् । (२५।१)

अम्बायाश्च प्रियं नित्यं को ऽवधीत् कालचोदितः ॥ (२५।२)

सदृशो वृष्णिसिंहस्य केशवस्य महात्मनः । (२६।१)

विक्रमश्रुतमाहात्म्यैः कथम् आयोधने हतः ॥ (२६।२)

सुभद्रायाः प्रियं नित्यं द्रौपद्याः केशवस्य च । (२७।१)

यदि पुत्रं न पश्यामि यास्यामि यमसादनम् ॥ (२७।२)

मृदुकुञ्चितकेशान्तं बालं बालमृगेक्षणम् । (२८।१)

मत्तद्विरदविक्रान्तं शालपोतम् इवोद्गतम् ॥ (२८।२)

स्मिताभिभाषिणं दान्तं गुरुवाक्यकरं सदा । (२९।१)

बाल्ये ऽप्यबालकर्माणं प्रियवाक्यम् अमत्सरम् ॥ (२९।२)

महोत्साहं महाबाहुं दीर्घराजीवलोचनम् । (३०।१)

भक्तानुकम्पिनं दान्तं न च नीचानुसारिणम् ॥ (३०।२)

कृतज्ञं ज्ञानसम्पन्नं कृतास्त्रम् अनिवर्तिनम् । (३१।१)

युद्धाभिनन्दिनं नित्यं द्विषताम् अघवर्धनम् ॥ (३१।२)

स्वेषां प्रियहिते युक्तं पितॄणां जयगृद्धिनम् । (३२।१)

न च पूर्वप्रहर्तारं संग्रामे नष्टसंभ्रमम् । (३२।२)

यदि पुत्रं न पश्यामि यास्यामि यमसादनम् ॥ (३२।३)

सुललाटं सुकेशान्तं सुभ्र्वक्षिदशनच्छदम् । (३३।१)

अपश्यतस्तद् वदनं का शान्तिर् हृदयस्य मे ॥ (३३।२)

तन्त्रीस्वनसुखं रम्यं पुंस्कोकिलसमध्वनिम् । (३४।१)

अशृण्वतः स्वनं तस्य का शान्तिर् हृदयस्य मे ॥ (३४।२)

रूपं चाप्रतिरूपं तत् त्रिदशेष्वपि दुर्लभम् । (३५।१)

अपश्यतो ऽद्य वीरस्य का शान्तिर् हृदयस्य मे ॥ (३५।२)

अभिवादनदक्षं तं पितॄणां वचने रतम् । (३६।१)

नाद्याहं यदि पश्यामि का शान्तिर् हृदयस्य मे ॥ (३६।२)

सुकुमारः सदा वीरो महार्हशयनोचितः । (३७।१)

भूमावनाथवच्छेते नूनं नाथवतां वरः ॥ (३७।२)

शयानं समुपासन्ति यं पुरा परमस्त्रियः । (३८।१)

तम् अद्य विप्रविद्धाङ्गम् उपासन्त्यशिवाः शिवाः ॥ (३८।२)

यः पुरा बोध्यते सुप्तः सूतमागधबन्दिभिः । (३९।१)

बोधयन्त्यद्य तं नूनं श्वापदा विकृतैः स्वरैः ॥ (३९।२)

छत्रच्छायासमुचितं तस्य तद् वदनं शुभम् । (४०।१)

नूनम् अद्य रजोध्वस्तं रणे रेणुः करिष्यति ॥ (४०।२)

हा पुत्रकावितृप्तस्य सततं पुत्रदर्शने । (४१।१)

भाग्यहीनस्य कालेन यथा मे नीयसे बलात् ॥ (४१।२)

साद्य संयमनी नूनं सदा सुकृतिनां गतिः । (४२।१)

स्वभाभिर् भासिता रम्या त्वयात्यर्थं विराजते ॥ (४२।२)

नूनं वैवस्वतश्च त्वा वरुणश्च प्रियातिथिः । (४३।१)

शतक्रतुर् धनेशश्च प्राप्तम् अर्चन्त्यभीरुकम् ॥ (४३।२)

एवं विलप्य बहुधा भिन्नपोतो वणिग् यथा । (४४।१)

दुःखेन महताविष्टो युधिष्ठिरम् अपृच्छत ॥ (४४।२)

कच्चित् स कदनं कृत्वा परेषां पाण्डुनन्दन । (४५।१)

स्वर्गतो ऽभिमुखः संख्ये युध्यमानो नरर्षभः ॥ (४५।२)

स नूनं बहुभिर् यत्तैर् युध्यमानो नरर्षभैः । (४६।१)

असहायः सहायार्थी माम् अनुध्यातवान् ध्रुवम् ॥ (४६।२)

पीड्यमानः शरैर् बालस्तात साध्वभिधाव माम् । (४७।१)

इति विप्रलपन्मन्ये नृशंसैर् बहुभिर् हतः ॥ (४७।२)

अथवा मत्प्रसूतश्च स्वस्रीयो माधवस्य च । (४८।१)

सुभद्रायां च सम्भूतो नैवं वक्तुम् इहार्हति ॥ (४८।२)

वज्रसारमयं नूनं हृदयं सुदृढं मम । (४९।१)

अपश्यतो दीर्घबाहुं रक्ताक्षं यन्न दीर्यते ॥ (४९।२)

कथं बाले महेष्वासे नृशंसा मर्मभेदिनः । (५०।१)

स्वस्रीये वासुदेवस्य मम पुत्रे ऽक्षिपञ् शरान् ॥ (५०।२)

यो मां नित्यम् अदीनात्मा प्रत्युद्गम्याभिनन्दति । (५१।१)

उपयान्तं रिपून् हत्वा सो ऽद्य मां किं न पश्यति ॥ (५१।२)

नूनं स पतितः शेते धरण्यां रुधिरोक्षितः । (५२।१)

शोभयन्मेदिनीं गात्रैर् आदित्य इव पातितः ॥ (५२।२)

रणे विनिहतं श्रुत्वा शोकार्ता वै विनंक्ष्यति । (५३।१)

सुभद्रा वक्ष्यते किं माम् अभिमन्युम् अपश्यती । (५३।२)

द्रौपदी चैव दुःखार्ते ते च वक्ष्यामि किं न्वहम् ॥ (५३।३)

वज्रसारमयं नूनं हृदयं यन्न यास्यति । (५४।१)

सहस्रधा वधूं दृष्ट्वा रुदतीं शोककर्शिताम् ॥ (५४।२)

हृष्टानां धार्तराष्ट्राणां सिंहनादो मया श्रुतः । (५५।१)

युयुत्सुश्चापि कृष्णेन श्रुतो वीरान् उपालभन् ॥ (५५।२)

अशक्नुवन्तो बीभत्सुं बालं हत्वा महारथाः । (५६।१)

किं नदध्वम् अधर्मज्ञाः पार्थे वै दृश्यतां बलम् ॥ (५६।२)

किं तयोर् विप्रियं कृत्वा केशवार्जुनयोर् मृधे । (५७।१)

सिंहवन्नदत प्रीताः शोककाल उपस्थिते ॥ (५७।२)

आगमिष्यति वः क्षिप्रं फलं पापस्य कर्मणः । (५८।१)

अधर्मो हि कृतस्तीव्रः कथं स्याद् अफलश्चिरम् ॥ (५८।२)

इति तान् प्रति भाषन् वै वैश्यापुत्रो महामतिः । (५९।१)

अपायाच्छस्त्रम् उत्सृज्य कोपदुःखसमन्वितः ॥ (५९।२)

किमर्थम् एतन्नाख्यातं त्वया कृष्ण रणे मम । (६०।१)

अधक्ष्यं तान् अहं सर्वांस्तदा क्रूरान्महारथान् ॥ (६०।२)

निगृह्य वासुदेवस्तं पुत्राधिभिर् अभिप्लुतम् । (६१।१)

मैवम् इत्यब्रवीत् कृष्णस्तीव्रशोकसमन्वितम् ॥ (६१।२)

सर्वेषाम् एष वै पन्थाः शूराणाम् अनिवर्तिनाम् । (६२।१)

क्षत्रियाणां विशेषेण येषां युद्धेन जीविका ॥ (६२।२)

एषा वै युध्यमानानां शूराणाम् अनिवर्तिनाम् । (६३।१)

विहिता धर्मशास्त्रज्ञैर् गतिर् गतिमतां वर ॥ (६३।२)

ध्रुवं युद्धे हि मरणं शूराणाम् अनिवर्तिनाम् । (६४।१)

गतः पुण्यकृतां लोकान् अभिमन्युर् न संशयः ॥ (६४।२)

एतच्च सर्ववीराणां काङ्क्षितं भरतर्षभ । (६५।१)

संग्रामे ऽभिमुखा मृत्युं प्राप्नुयामेति मानद ॥ (६५।२)

स च वीरान् रणे हत्वा राजपुत्रान् महाबलान् । (६६।१)

वीरैर् आकाङ्क्षितं मृत्युं सम्प्राप्तो ऽभिमुखो रणे ॥ (६६।२)

मा शुचः पुरुषव्याघ्र पूर्वैर् एष सनातनः । (६७।१)

धर्मकृद्भिः कृतो धर्मः क्षत्रियाणां रणे क्षयः ॥ (६७।२)

इमे ते भ्रातरः सर्वे दीना भरतसत्तम । (६८।१)

त्वयि शोकसमाविष्टे नृपाश्च सुहृदस्तव ॥ (६८।२)

एतांस्त्वं वचसा साम्ना समाश्वासय मानद । (६९।१)

विदितं वेदितव्यं ते न शोकं कर्तुम् अर्हसि ॥ (६९।२)

एवम् आश्वासितः पार्थः कृष्णेनाद्भुतकर्मणा । (७०।१)

ततो ऽब्रवीत् तदा भ्रातॄन् सर्वान् पार्थः सगद्गदान् ॥ (७०।२)

स दीर्घबाहुः पृथ्वंसो दीर्घराजीवलोचनः । (७१।१)

अभिमन्युर् यथा वृत्तः श्रोतुम् इच्छाम्यहं तथा ॥ (७१।२)

सनागस्यन्दनहयान् द्रक्ष्यध्वं निहतान्मया । (७२।१)

संग्रामे सानुबन्धांस्तान्मम पुत्रस्य वैरिणः ॥ (७२।२)

कथं च वः कृतास्त्राणां सर्वेषां शस्त्रपाणिनाम् । (७३।१)

सौभद्रो निधनं गच्छेद् वज्रिणापि समागतः ॥ (७३।२)

यद्येवम् अहम् अज्ञास्यम् अशक्तान् रक्षणे मम । (७४।१)

पुत्रस्य पाण्डुपाञ्चालान्मया गुप्तो भवेत् ततः ॥ (७४।२)

कथं च वो रथस्थानां शरवर्षाणि मुञ्चताम् । (७५।१)

नीतो ऽभिमन्युर् निधनं कदर्थीकृत्य वः परैः ॥ (७५।२)

अहो वः पौरुषं नास्ति न च वो ऽस्ति पराक्रमः । (७६।१)

यत्राभिमन्युः समरे पश्यतां वो निपातितः ॥ (७६।२)

आत्मानम् एव गर्हेयं यद् अहं वः सुदुर्बलान् । (७७।१)

युष्मान् आज्ञाय निर्यातो भीरून् अकृतनिश्रमान् ॥ (७७।२)

आहोस्विद् भूषणार्थाय वर्मशस्त्रायुधानि वः । (७८।१)

वाचश्च वक्तुं संसत्सु मम पुत्रम् अरक्षताम् ॥ (७८।२)

एवम् उक्त्वा ततो वाक्यं तिष्ठंश्चापवरासिमान् । (७९।१)

न स्माशक्यत बीभत्सुः केनचित् प्रसमीक्षितुम् ॥ (७९।२)

तम् अन्तकम् इव क्रुद्धं निःश्वसन्तं मुहुर् मुहुः । (८०।१)

पुत्रशोकाभिसंतप्तम् अश्रुपूर्णमुखं तदा ॥ (८०।२)

नाभिभाष्टुं शक्नुवन्ति द्रष्टुं वा सुहृदो ऽर्जुनम् । (८१।१)

अन्यत्र वासुदेवाद् वा ज्येष्ठाद् वा पाण्डुनन्दनात् ॥ (८१।२)

सर्वास्ववस्थासु हितावर्जुनस्य मनोनुगौ । (८२।१)

बहुमानात् प्रियत्वाच्च तावेनं वक्तुम् अर्हतः ॥ (८२।२)

ततस्तं पुत्रशोकेन भृशं पीडितमानसम् । (८३।१)

राजीवलोचनं क्रुद्धं राजा वचनम् अब्रवीत् ॥ (८३।२)