वैशम्पायन उवाच । (१।१)

निहते राक्षसे तस्मिन् पुनर् नारायणाश्रमम् । (१।२)

अभ्येत्य राजा कौन्तेयो निवासम् अकरोत् प्रभुः ॥ (१।३)

स समानीय तान् सर्वान् भ्रातॄन् इत्यब्रवीद् वचः । (२।१)

द्रौपद्या सहितान् काले संस्मरन् भ्रातरं जयम् ॥ (२।२)

समाश् चतस्रो ऽभिगताः शिवेन चरतां वने । (३।१)

कृतोद्देशश्च बीभत्सुः पञ्चमीम् अभितः समाम् ॥ (३।२)

प्राप्य पर्वतराजानं श्वेतं शिखरिणां वरम् । (४।१)

तत्रापि च कृतोद्देशः समागमदिदृक्षुभिः ॥ (४।२)

कृतश्च समयस् तेन पार्थेनामिततेजसा । (५।१)

पञ्च वर्षाणि वत्स्यामि विद्यार्थीति पुरा मयि ॥ (५।२)

तत्र गाण्डीवधन्वानम् अवाप्तास्त्रम् अरिंदमम् । (६।१)

देवलोकाद् इमं लोकं द्रक्ष्यामः पुनरागतम् ॥ (६।२)

इत्युक्त्वा ब्राह्मणान् सर्वान् आमन्त्रयत पाण्डवः । (७।१)

कारणं चैव तत् तेषाम् आचचक्षे तपस्विनाम् ॥ (७।२)

तम् उग्रतपसः प्रीताः कृत्वा पार्थं प्रदक्षिणम् । (८।१)

ब्राह्मणास् ते ऽन्वमोदन्त शिवेन कुशलेन च ॥ (८।२)

सुखोदर्कम् इमं क्लेशम् अचिराद् भरतर्षभ । (९।१)

क्षत्रधर्मेण धर्मज्ञ तीर्त्वा गां पालयिष्यसि ॥ (९।२)

तत् तु राजा वचस् तेषां प्रतिगृह्य तपस्विनाम् । (१०।१)

प्रतस्थे सह विप्रैस् तैर् भ्रातृभिश् च परंतपः ॥ (१०।२)

द्रौपद्या सहितः श्रीमान् हैडिम्बेयादिभिस् तथा । (११।१)

राक्षसैर् अनुयातश् च लोमशेनाभिरक्षितः ॥ (११।२)

क्वचिज् जगाम पद्भ्यां तु राक्षसैर् उह्यते क्वचित् । (१२।१)

तत्र तत्र महातेजा भ्रातृभिः सह सुव्रतः ॥ (१२।२)

ततो युधिष्ठिरो राजा बहून् क्लेशान् विचिन्तयन् । (१३।१)

सिंहव्याघ्रगजाकीर्णाम् उदीचीं प्रययौ दिशम् ॥ (१३।२)

अवेक्षमाणः कैलासं मैनाकं चैव पर्वतम् । (१४।१)

गन्धमादनपादांश् च मेरुं चापि शिलोच्चयम् ॥ (१४।२)

उपर्युपरि शैलस्य बह्वीश् च सरितः शिवाः । (१५।१)

प्रस्थं हिमवतः पुण्यं ययौ सप्तदशे ऽहनि ॥ (१५।२)

ददृशुः पाण्डवा राजन् गन्धमादनम् अन्तिकात् । (१६।१)

पृष्ठे हिमवतः पुण्ये नानाद्रुमलतायुते ॥ (१६।२)

सलिलावर्तसंजातैः पुष्पितैश् च महीरुहैः । (१७।१)

समावृतं पुण्यतमम् आश्रमं वृषपर्वणः ॥ (१७।२)

तम् उपक्रम्य राजर्षिं धर्मात्मानम् अरिंदमाः । (१८।१)

पाण्डवा वृषपर्वाणम् अवन्दन्त गतक्लमाः ॥ (१८।२)

अभ्यनन्दत् स राजर्षिः पुत्रवद् भरतर्षभान् । (१९।१)

पूजिताश् चावसंस् तत्र सप्तरात्रम् अरिंदमाः ॥ (१९।२)

अष्टमे ऽहनि सम्प्राप्ते तम् ऋषिं लोकविश्रुतम् । (२०।१)

आमन्त्र्य वृषपर्वाणं प्रस्थानं समरोचयन् ॥ (२०।२)

एकैकशश् च तान् विप्रान् निवेद्य वृषपर्वणे । (२१।१)

न्यासभूतान् यथाकालं बन्धून् इव सुसत्कृतान् ॥ (२१।२)

ततस् ते वरवस्त्राणि शुभान्याभरणानि च । (२२।१)

न्यदधुः पाण्डवास् तस्मिन्न् आश्रमे वृषपर्वणः ॥ (२२।२)

अतीतानागते विद्वान् कुशलः सर्वधर्मवित् । (२३।१)

अन्वशासत् स धर्मज्ञः पुत्रवद् भरतर्षभान् ॥ (२३।२)

ते ऽनुज्ञाता महात्मानः प्रययुर् दिशम् उत्तराम् । (२४।१)

कृष्णया सहिता वीरा ब्राह्मणैश् च महात्मभिः । (२४।२)

तान् प्रस्थितान् अन्वगच्छद् वृषपर्वा महीपतिः ॥ (२४।३)

उपन्यस्य महातेजा विप्रेभ्यः पाण्डवांस् तदा । (२५।१)

अनुसंसाध्य कौन्तेयान् आशीर्भिर् अभिनन्द्य च । (२५।२)

वृषपर्वा निववृते पन्थानम् उपदिश्य च ॥ (२५।३)

नानामृगगणैर् जुष्टं कौन्तेयः सत्यविक्रमः । (२६।१)

पदातिर् भ्रातृभिः सार्धं प्रातिष्ठत युधिष्ठिरः ॥ (२६।२)

नानाद्रुमनिरोधेषु वसन्तः शैलसानुषु । (२७।१)

पर्वतं विविशुः श्वेतं चतुर्थे ऽहनि पाण्डवाः ॥ (२७।२)

महाभ्रघनसंकाशं सलिलोपहितं शुभम् । (२८।१)

मणिकाञ्चनरम्यं च शैलं नानासमुच्छ्रयम् ॥ (२८।२)

ते समासाद्य पन्थानं यथोक्तं वृषपर्वणा । (२९।१)

अनुसस्रुर् यथोद्देशं पश्यन्तो विविधान् नगान् ॥ (२९।२)

उपर्युपरि शैलस्य गुहाः परमदुर्गमाः । (३०।१)

सुदुर्गमांस् ते सुबहून् सुखेनैवाभिचक्रमुः ॥ (३०।२)

धौम्यः कृष्णा च पार्थाश् च लोमशश् च महान् ऋषिः । (३१।१)

अगमन् सहितास् तत्र न कश्चिद् अवहीयते ॥ (३१।२)

ते मृगद्विजसंघुष्टं नानाद्विजसमाकुलम् । (३२।१)

शाखामृगगणैश् चैव सेवितं सुमनोहरम् ॥ (३२।२)

पुण्यं पद्मसरोपेतं सपल्वलमहावनम् । (३३।१)

उपतस्थुर् महावीर्या माल्यवन्तं महागिरिम् ॥ (३३।२)

ततः किम्पुरुषावासं सिद्धचारणसेवितम् । (३४।१)

ददृशुर् हृष्टरोमाणः पर्वतं गन्धमादनम् ॥ (३४।२)

विद्याधरानुचरितं किंनरीभिस् तथैव च । (३५।१)

गजसिंहसमाकीर्णम् उदीर्णशरभायुतम् ॥ (३५।२)

उपेतम् अन्यैश् च तदा मृगैर् मृदुनिनादिभिः । (३६।१)

ते गन्धमादनवनं तन् नन्दनवनोपमम् ॥ (३६।२)

मुदिताः पाण्डुतनया मनोहृदयनन्दनम् । (३७।१)

विविशुः क्रमशो वीरा अरण्यं शुभकाननम् ॥ (३७।२)

द्रौपदीसहिता वीरास् तैश् च विप्रैर् महात्मभिः । (३८।१)

शृण्वन्तः प्रीतिजननान् वल्गून् मदकलाञ् शुभान् । (३८।२)

श्रोत्ररम्यान् सुमधुराञ्शब्दान् खगमुखेरितान् ॥ (३८।३)

सर्वर्तुफलभाराढ्यान् सर्वर्तुकुसुमोज्ज्वलान् । (३९।१)

पश्यन्तः पादपांश् चापि फलभारावनामितान् ॥ (३९।२)

आम्रान् आम्रातकान् फुल्लान् नारिकेलान् सतिन्दुकान् । (४०।१)

अजातकांस् तथा जीरान् दाडिमान् बीजपूरकान् ॥ (४०।२)

पनसांल्लिकुचान् मोचान् खर्जूरान् आम्रवेतसान् । (४१।१)

पारावतांस् तथा क्षौद्रान् नीपांश् चापि मनोरमान् ॥ (४१।२)

बिल्वान् कपित्थाञ् जम्बूंश्च काश्मरीर् बदरीस् तथा । (४२।१)

प्लक्षान् उदुम्बरवटान् अश्वत्थान् क्षीरिणस् तथा । (४२।२)

भल्लातकान् आमलकान् हरीतकविभीतकान् ॥ (४२।३)

इङ्गुदान् करवीरांश् च तिन्दुकांश् च महाफलान् । (४३।१)

एतान् अन्यांश् च विविधान् गन्धमादनसानुषु ॥ (४३।२)

फलैर् अमृतकल्पैस् तान् आचितान् स्वादुभिस् तरून् । (४४।१)

तथैव चम्पकाशोकान् केतकान् बकुलांस् तथा ॥ (४४।२)

पुंनागान् सप्तपर्णांश् च कर्णिकारान् सकेतकान् । (४५।१)

पाटलान् कुटजान् रम्यान् मन्दारेन्दीवरांस् तथा ॥ (४५।२)

पारिजातान् कोविदारान् देवदारुतरूंस् तथा । (४६।१)

शालांस् तालांस् तमालांश् च प्रियालान् बकुलांस् तथा । (४६।२)

शाल्मलीः किंशुकाशोकाञ् शिंशपांस् तरलांस् तथा ॥ (४६।३)

चकोरैः शतपत्त्रैश् च भृङ्गराजैस् तथा शुकैः । (४७।१)

कोकिलैः कलविङ्कैश् च हारीतैर् जीवजीवकैः ॥ (४७।२)

प्रियव्रतैश् चातकैश् च तथान्यैर् विविधैः खगैः । (४८।१)

श्रोत्ररम्यं सुमधुरं कूजद्भिश् चाप्यधिष्ठितान् ॥ (४८।२)

सरांसि च विचित्राणि प्रसन्नसलिलानि च । (४९।१)

कुमुदैः पुण्डरीकैश् च तथा कोकनदोत्पलैः । (४९।२)

कह्लारैः कमलैश् चैव आचितानि समन्ततः ॥ (४९।३)

कदम्बैश् चक्रवाकैश् च कुररैर् जलकुक्कुटैः । (५०।१)

कारण्डवैः प्लवैर् हंसैर् बकैर् मद्गुभिर् एव च । (५०।२)

एतैश् चान्यैश् च कीर्णानि समन्ताज्जलचारिभिः ॥ (५०।३)

हृष्टैस् तथा तामरसरसासवमदालसैः । (५१।१)

पद्मोदरच्युतरजःकिञ्जल्कारुणरञ्जितैः ॥ (५१।२)

मधुरस्वरैर् मधुकरैर् विरुतान् कमलाकरान् । (५२।१)

पश्यन्तस् ते मनोरम्यान् गन्धमादनसानुषु ॥ (५२।२)

तथैव पद्मषण्डैश् च मण्डितेषु समन्ततः । (५३।१)

शिखण्डिनीभिः सहितांल्लतामण्डपकेषु च । (५३।२)

मेघतूर्यरवोद्दाममदनाकुलितान् भृशम् ॥ (५३।३)

कृत्वैव केकामधुरं संगीतमधुरस्वरम् । (५४।१)

चित्रान् कलापान् विस्तीर्य सविलासान् मदालसान् । (५४।२)

मयूरान् ददृशुश् चित्रान् नृत्यतो वनलासकान् ॥ (५४।३)

कान्ताभिः सहितान् अन्यान् अपश्यन् रमतः सुखम् । (५५।१)

वल्लीलतासंकटेषु कटकेषु स्थितांस् तथा ॥ (५५।२)

कांश्चिच्छकुनजातांश् च विटपेषूत्कटान् अपि । (५६।१)

कलापरचिताटोपान् विचित्रमुकुटान् इव । (५६।२)

विवरेषु तरूणां च मुदितान् ददृशुश् च ते ॥ (५६।३)

सिन्धुवारान् अथोद्दामान् मन्मथस्येव तोमरान् । (५७।१)

सुवर्णकुसुमाकीर्णान् गिरीणां शिखरेषु च ॥ (५७।२)

कर्णिकारान् विरचितान् कर्णपूरान् इवोत्तमान् । (५८।१)

अथापश्यन् कुरबकान् वनराजिषु पुष्पितान् । (५८।२)

कामवश्योत्सुककरान् कामस्येव शरोत्करान् ॥ (५८।३)

तथैव वनराजीनाम् उदारान् रचितान् इव । (५९।१)

विराजमानांस् ते ऽपश्यंस् तिलकांस् तिलकान् इव ॥ (५९।२)

तथानङ्गशराकारान् सहकारान् मनोरमान् । (६०।१)

अपश्यन् भ्रमरारावान् मञ्जरीभिर् विराजितान् ॥ (६०।२)

हिरण्यसदृशैः पुष्पैर् दावाग्निसदृशैर् अपि । (६१।१)

लोहितैर् अञ्जनाभैश् च वैडूर्यसदृशैर् अपि ॥ (६१।२)

तथा शालांस् तमालांश् च पाटल्यो बकुलानि च । (६२।१)

माला इव समासक्ताः शैलानां शिखरेषु च ॥ (६२।२)

एवं क्रमेण ते वीरा वीक्षमाणाः समन्ततः । (६३।१)

गजसंघसमाबाधं सिंहव्याघ्रसमायुतम् ॥ (६३।२)

शरभोन्नादसंघुष्टं नानारावनिनादितम् । (६४।१)

सर्वर्तुफलपुष्पाढ्यं गन्धमादनसानुषु ॥ (६४।२)

पीता भास्वरवर्णाभा बभूवुर् वनराजयः । (६५।१)

नात्र कण्टकिनः केचिन् नात्र केचिद् अपुष्पिताः । (६५।२)

स्निग्धपत्त्रफला वृक्षा गन्धमादनसानुषु ॥ (६५।३)

विमलस्फटिकाभानि पाण्डुरच्छदनैर् द्विजैः । (६६।१)

राजहंसैर् उपेतानि सारसाभिरुतानि च ॥ (६६।२)

सरांसि सरितः पार्थाः पश्यन्तः शैलसानुषु ॥ (६७।१)

पद्मोत्पलविचित्राणि सुखस्पर्शजलानि च । (६८।१)

गन्धवन्ति च माल्यानि रसवन्ति फलानि च । (६८।२)

अतीव वृक्षा राजन्ते पुष्पिताः शैलसानुषु ॥ (६८।३)

एते चान्ये च बहवस् तत्र काननजा द्रुमाः । (६९।१)

लताश् च विविधाकाराः पत्त्रपुष्पफलोच्चयाः ॥ (६९।२)

युधिष्ठिरस् तु तान् वृक्षान् पश्यमानो नगोत्तमे । (७०।१)

भीमसेनम् इदं वाक्यम् अब्रवीन् मधुराक्षरम् ॥ (७०।२)

पश्य भीम शुभान् देशान् देवाक्रीडान् समन्ततः । (७१।१)

अमानुषगतिं प्राप्ताः संसिद्धाः स्म वृकोदर ॥ (७१।२)

लताभिश् चैव बह्वीभिः पुष्पिताः पादपोत्तमाः । (७२।१)

संश्लिष्टाः पार्थ शोभन्ते गन्धमादनसानुषु ॥ (७२।२)

शिखण्डिनीभिश् चरतां सहितानां शिखण्डिनाम् । (७३।१)

नर्दतां शृणु निर्घोषं भीम पर्वतसानुषु ॥ (७३।२)

चकोराः शतपत्त्राश् च मत्तकोकिलशारिकाः । (७४।१)

पत्त्रिणः पुष्पितान् एतान् संश्लिष्यन्ति महाद्रुमान् ॥ (७४।२)

रक्तपीतारुणाः पार्थ पादपाग्रगता द्विजाः । (७५।१)

परस्परम् उदीक्षन्ते बहवो जीवजीवकाः ॥ (७५।२)

हरितारुणवर्णानां शाद्वलानां समन्ततः । (७६।१)

सारसाः प्रतिदृश्यन्ते शैलप्रस्रवणेष्वपि ॥ (७६।२)

वदन्ति मधुरा वाचः सर्वभूतमनोनुगाः । (७७।१)

भृङ्गराजोपचक्राश् च लोहपृष्ठाश् च पत्त्रिणः ॥ (७७।२)

चतुर्विषाणाः पद्माभाः कुञ्जराः सकरेणवः । (७८।१)

एते वैडूर्यवर्णाभं क्षोभयन्ति महत् सरः ॥ (७८।२)

बहुतालसमुत्सेधाः शैलशृङ्गात् परिच्युताः । (७९।१)

नानाप्रस्रवणेभ्यश् च वारिधाराः पतन्त्यमूः ॥ (७९।२)

भास्कराभप्रभा भीम शारदाभ्रघनोपमाः । (८०।१)

शोभयन्ति महाशैलं नानारजतधातवः ॥ (८०।२)

क्वचिद् अञ्जनवर्णाभाः क्वचित् काञ्चनसंनिभाः । (८१।१)

धातवो हरितालस्य क्वचिद्धिङ्गुलकस्य च ॥ (८१।२)

मनःशिलागुहाश् चैव संध्याभ्रनिकरोपमाः । (८२।१)

शशलोहितवर्णाभाः क्वचिद् गैरिकधातवः ॥ (८२।२)

सितासिताभ्रप्रतिमा बालसूर्यसमप्रभाः । (८३।१)

एते बहुविधाः शैलं शोभयन्ति महाप्रभाः ॥ (८३।२)

गन्धर्वाः सह कान्ताभिर् यथोक्तं वृषपर्वणा । (८४।१)

दृश्यन्ते शैलशृङ्गेषु पार्थ किम्पुरुषैः सह ॥ (८४।२)

गीतानां तलतालानां यथा साम्नां च निस्वनः । (८५।१)

श्रूयते बहुधा भीम सर्वभूतमनोहरः ॥ (८५।२)

महागङ्गाम् उदीक्षस्व पुण्यां देवनदीं शुभाम् । (८६।१)

कलहंसगणैर् जुष्टाम् ऋषिकिंनरसेविताम् ॥ (८६।२)

धातुभिश् च सरिद्भिश्च किंनरैर् मृगपक्षिभिः । (८७।१)

गन्धर्वैर् अप्सरोभिश् च काननैश् च मनोरमैः ॥ (८७।२)

व्यालैश् च विविधाकारैः शतशीर्षैः समन्ततः । (८८।१)

उपेतं पश्य कौन्तेय शैलराजम् अरिंदम ॥ (८८।२)

ते प्रीतमनसः शूराः प्राप्ता गतिम् अनुत्तमाम् । (८९।१)

नातृप्यन् पर्वतेन्द्रस्य दर्शनेन परंतपाः ॥ (८९।२)

उपेतम् अथ माल्यैश् च फलवद्भिश् च पादपैः । (९०।१)

आर्ष्टिषेणस्य राजर्षेर् आश्रमं ददृशुस् तदा ॥ (९०।२)

ततस् तं तीव्रतपसं कृशं धमनिसंततम् । (९१।१)

पारगं सर्वधर्माणाम् आर्ष्टिषेणम् उपागमन् ॥ (९१।२)