संजय उवाच । (१।१)

तम् आपतन्तं सम्प्रेक्ष्य सात्वतं युद्धदुर्मदम् । (१।२)

क्रोधाद् भूरिश्रवा राजन् सहसा समुपाद्रवत् ॥ (१।३)

तम् अब्रवीन्महाबाहुः कौरव्यः शिनिपुंगवम् । (२।१)

अद्य प्राप्तो ऽसि दिष्ट्या मे चक्षुर्विषयम् इत्युत ॥ (२।२)

चिराभिलषितं कामम् अद्य प्राप्स्यामि संयुगे । (३।१)

न हि मे मोक्ष्यसे जीवन् यदि नोत्सृजसे रणम् ॥ (३।२)

अद्य त्वां समरे हत्वा नित्यं शूराभिमानिनम् । (४।१)

नन्दयिष्यामि दाशार्ह कुरुराजं सुयोधनम् ॥ (४।२)

अद्य मद्बाणनिर्दग्धं पतितं धरणीतले । (५।१)

द्रक्ष्यतस्त्वां रणे वीरौ सहितौ केशवार्जुनौ ॥ (५।२)

अद्य धर्मसुतो राजा श्रुत्वा त्वां निहतं मया । (६।१)

सव्रीडो भविता सद्यो येनासीह प्रवेशितः ॥ (६।२)

अद्य मे विक्रमं पार्थो विज्ञास्यति धनंजयः । (७।१)

त्वयि भूमौ विनिहते शयाने रुधिरोक्षिते ॥ (७।२)

चिराभिलषितो ह्यद्य त्वया सह समागमः । (८।१)

पुरा देवासुरे युद्धे शक्रस्य बलिना यथा ॥ (८।२)

अद्य युद्धं महाघोरं तव दास्यामि सात्वत । (९।१)

ततो ज्ञास्यसि तत्त्वेन मद्वीर्यबलपौरुषम् ॥ (९।२)

अद्य संयमनीं याता मया त्वं निहतो रणे । (१०।१)

यथा रामानुजेनाजौ रावणिर् लक्ष्मणेन वै ॥ (१०।२)

अद्य कृष्णश्च पार्थश्च धर्मराजश्च माधव । (११।१)

हते त्वयि निरुत्साहा रणं त्यक्ष्यन्त्यसंशयम् ॥ (११।२)

अद्य ते ऽपचितिं कृत्वा शितैर् माधव सायकैः । (१२।१)

तत्स्त्रियो नन्दयिष्यामि ये त्वया निहता रणे ॥ (१२।२)

चक्षुर्विषयसम्प्राप्तो न त्वं माधव मोक्ष्यसे । (१३।१)

सिंहस्य विषयं प्राप्तो यथा क्षुद्रमृगस्तथा ॥ (१३।२)

युयुधानस्तु तं राजन् प्रत्युवाच हसन्न् इव । (१४।१)

कौरवेय न संत्रासो विद्यते मम संयुगे ॥ (१४।२)

स मां निहन्यात् संग्रामे यो मां कुर्यान्निरायुधम् । (१५।१)

समास्तु शाश्वतीर् हन्याद् यो मां हन्याद्धि संयुगे ॥ (१५।२)

किं मृषोक्तेन बहुना कर्मणा तु समाचर । (१६।१)

शारदस्येव मेघस्य गर्जितं निष्फलं हि ते ॥ (१६।२)

श्रुत्वैतद् गर्जितं वीर हास्यं हि मम जायते । (१७।१)

चिरकालेप्सितं लोके युद्धम् अद्यास्तु कौरव ॥ (१७।२)

त्वरते मे मतिस्तात त्वयि युद्धाभिकाङ्क्षिणि । (१८।१)

नाहत्वा संनिवर्तिष्ये त्वाम् अद्य पुरुषाधम ॥ (१८।२)

अन्योन्यं तौ तदा वाग्भिस्तक्षन्तौ नरपुंगवौ । (१९।१)

जिघांसू परमक्रुद्धावभिजघ्नतुर् आहवे ॥ (१९।२)

समेतौ तौ नरव्याघ्रौ शुष्मिणौ स्पर्धिनौ रणे । (२०।१)

द्विरदाविव संक्रुद्धौ वाशितार्थे मदोत्कटौ ॥ (२०।२)

भूरिश्रवाः सात्यकिश्च ववर्षतुर् अरिंदमौ । (२१।१)

शरवर्षाणि भीमानि मेघाविव परस्परम् ॥ (२१।२)

सौमदत्तिस्तु शैनेयं प्रच्छाद्येषुभिर् आशुगैः । (२२।१)

जिघांसुर् भरतश्रेष्ठ विव्याध निशितैः शरैः ॥ (२२।२)

दशभिः सात्यकिं विद्ध्वा सौमदत्तिर् अथापरान् । (२३।१)

मुमोच निशितान् बाणाञ् जिघांसुः शिनिपुंगवम् ॥ (२३।२)

तान् अस्य विशिखांस्तीक्ष्णान् अन्तरिक्षे विशां पते । (२४।१)

अप्राप्तान् अस्त्रमायाभिर् अग्रसत् सात्यकिः प्रभो ॥ (२४।२)

तौ पृथक् शरवर्षाभ्याम् अवर्षेतां परस्परम् । (२५।१)

उत्तमाभिजनौ वीरौ कुरुवृष्णियशस्करौ ॥ (२५।२)

तौ नखैर् इव शार्दूलौ दन्तैर् इव महाद्विपौ । (२६।१)

रथशक्तिभिर् अन्योन्यं विशिखैश्चाप्यकृन्तताम् ॥ (२६।२)

निर्भिदन्तौ हि गात्राणि विक्षरन्तौ च शोणितम् । (२७।१)

व्यष्टम्भयेताम् अन्योन्यं प्राणद्यूताभिदेविनौ ॥ (२७।२)

एवम् उत्तमकर्माणौ कुरुवृष्णियशस्करौ । (२८।१)

परस्परम् अयुध्येतां वारणाविव यूथपौ ॥ (२८।२)

तावदीर्घेण कालेन ब्रह्मलोकपुरस्कृतौ । (२९।१)

जिगीषन्तौ परं स्थानम् अन्योन्यम् अभिजघ्नतुः ॥ (२९।२)

सात्यकिः सौमदत्तिश्च शरवृष्ट्या परस्परम् । (३०।१)

हृष्टवद् धार्तराष्ट्राणां पश्यताम् अभ्यवर्षताम् ॥ (३०।२)

सम्प्रैक्षन्त जनास्तत्र युध्यमानौ युधां पती । (३१।१)

यूथपौ वाशिताहेतोः प्रयुद्धाविव कुञ्जरौ ॥ (३१।२)

अन्योन्यस्य हयान् हत्वा धनुषी विनिकृत्य च । (३२।१)

विरथावसियुद्धाय समेयातां महारणे ॥ (३२।२)

आर्षभे चर्मणी चित्रे प्रगृह्य विपुले शुभे । (३३।१)

विकोशौ चाप्यसी कृत्वा समरे तौ विचेरतुः ॥ (३३।२)

चरन्तौ विविधान्मार्गान्मण्डलानि च भागशः । (३४।१)

मुहुर् आजघ्नतुः क्रुद्धावन्योन्यम् अरिमर्दनौ ॥ (३४।२)

सखड्गौ चित्रवर्माणौ सनिष्काङ्गदभूषणौ । (३५।१)

रणे रणोत्कटौ राजन्न् अन्योन्यं पर्यकर्षताम् ॥ (३५।२)

मुहूर्तम् इव राजेन्द्र परिकृष्य परस्परम् । (३६।१)

पश्यतां सर्वसैन्यानां वीरावाश्वसतां पुनः ॥ (३६।२)

असिभ्यां चर्मणी शुभ्रे विपुले च शरावरे । (३७।१)

निकृत्य पुरुषव्याघ्रौ बाहुयुद्धं प्रचक्रतुः ॥ (३७।२)

व्यूढोरस्कौ दीर्घभुजौ नियुद्धकुशलावुभौ । (३८।१)

बाहुभिः समसज्जेताम् आयसैः परिघैर् इव ॥ (३८।२)

तयोर् आसन् भुजाघाता निग्रहप्रग्रहौ तथा । (३९।१)

शिक्षाबलसमुद्भूताः सर्वयोधप्रहर्षणाः ॥ (३९।२)

तयोर् नृवरयो राजन् समरे युध्यमानयोः । (४०।१)

भीमो ऽभवन्महाशब्दो वज्रपर्वतयोर् इव ॥ (४०।२)

द्विपाविव विषाणाग्रैः शृङ्गैर् इव महर्षभौ । (४१।१)

युयुधाते महात्मानौ कुरुसात्वतपुंगवौ ॥ (४१।२)

क्षीणायुधे सात्वते युध्यमाने ततो ऽब्रवीद् अर्जुनं वासुदेवः । (४२।१)

पश्यस्वैनं विरथं युध्यमानं रणे केतुं सर्वधनुर्धराणाम् ॥ (४२।२)

प्रविष्टो भारतीं सेनां तव पाण्डव पृष्ठतः । (४३।१)

योधितश्च महावीर्यैः सर्वैर् भारत भारतैः ॥ (४३।२)

परिश्रान्तो युधां श्रेष्ठः सम्प्राप्तो भूरिदक्षिणम् । (४४।१)

युद्धकाङ्क्षिणम् आयान्तं नैतत् समम् इवार्जुन ॥ (४४।२)

ततो भूरिश्रवाः क्रुद्धः सात्यकिं युद्धदुर्मदम् । (४५।१)

उद्यम्य न्यहनद् राजन्मत्तो मत्तम् इव द्विपम् ॥ (४५।२)

रथस्थयोर् द्वयोर् युद्धे क्रुद्धयोर् योधमुख्ययोः । (४६।१)

केशवार्जुनयो राजन् समरे प्रेक्षमाणयोः ॥ (४६।२)

अथ कृष्णो महाबाहुर् अर्जुनं प्रत्यभाषत । (४७।१)

पश्य वृष्ण्यन्धकव्याघ्रं सौमदत्तिवशं गतम् ॥ (४७।२)

परिश्रान्तं गतं भूमौ कृत्वा कर्म सुदुष्करम् । (४८।१)

तवान्तेवासिनं शूरं पालयार्जुन सात्यकिम् ॥ (४८।२)

न वशं यज्ञशीलस्य गच्छेद् एष वरारिहन् । (४९।१)

त्वत्कृते पुरुषव्याघ्र तद् आशु क्रियतां विभो ॥ (४९।२)

अथाब्रवीद्धृष्टमना वासुदेवं धनंजयः । (५०।१)

पश्य वृष्णिप्रवीरेण क्रीडन्तं कुरुपुंगवम् । (५०।२)

महाद्विपेनेव वने मत्तेन हरियूथपम् ॥ (५०।३)

हाहाकारो महान् आसीत् सैन्यानां भरतर्षभ । (५१।१)

यद् उद्यम्य महाबाहुः सात्यकिं न्यहनद् भुवि ॥ (५१।२)

स सिंह इव मातङ्गं विकर्षन् भूरिदक्षिणः । (५२।१)

व्यरोचत कुरुश्रेष्ठः सात्वतप्रवरं युधि ॥ (५२।२)

अथ कोशाद् विनिष्कृष्य खड्गं भूरिश्रवा रणे । (५३।१)

मूर्धजेषु निजग्राह पदा चोरस्यताडयत् ॥ (५३।२)

तथा तु परिकृष्यन्तं दृष्ट्वा सात्वतम् आहवे । (५४।१)

वासुदेवस्ततो राजन् भूयो ऽर्जुनम् अभाषत ॥ (५४।२)

पश्य वृष्ण्यन्धकव्याघ्रं सौमदत्तिवशं गतम् । (५५।१)

तव शिष्यं महाबाहो धनुष्यनवरं त्वया ॥ (५५।२)

असत्यो विक्रमः पार्थ यत्र भूरिश्रवा रणे । (५६।१)

विशेषयति वार्ष्णेयं सात्यकिं सत्यविक्रमम् ॥ (५६।२)

एवम् उक्तो महाबाहुर् वासुदेवेन पाण्डवः । (५७।१)

मनसा पूजयामास भूरिश्रवसम् आहवे ॥ (५७।२)

विकर्षन् सात्वतश्रेष्ठं क्रीडमान इवाहवे । (५८।१)

संहर्षयति मां भूयः कुरूणां कीर्तिवर्धनः ॥ (५८।२)

प्रवरं वृष्णिवीराणां यन्न हन्याद्धि सात्यकिम् । (५९।१)

महाद्विपम् इवारण्ये मृगेन्द्र इव कर्षति ॥ (५९।२)

एवं तु मनसा राजन् पार्थः सम्पूज्य कौरवम् । (६०।१)

वासुदेवं महाबाहुर् अर्जुनः प्रत्यभाषत ॥ (६०।२)

सैन्धवासक्तदृष्टित्वान्नैनं पश्यामि माधव । (६१।१)

एष त्वसुकरं कर्म यादवार्थे करोम्यहम् ॥ (६१।२)

इत्युक्त्वा वचनं कुर्वन् वासुदेवस्य पाण्डवः । (६२।१)

सखड्गं यज्ञशीलस्य पत्रिणा बाहुम् अछिनत् ॥ (६२।२)