MBh, 3, 21
Select a line for its word-by-word analysis.
निःस्वाध्यायवषट्कारां निर्भूषणवरस्त्रियम् ॥ (२।२)
niḥsvādhyāyavaṣaṭkārāṃ nirbhūṣaṇavarastriyam ||
दृष्ट्वा शङ्कोपपन्नो ऽहम् अपृच्छं हृदिकात्मजम् ॥ (३।२)
dṛṣṭvā śaṅkopapanno 'ham apṛcchaṃ hṛdikātmajam ||
किम् इदं नरशार्दूल श्रोतुम् इच्छामहे वयम् ॥ (४।२)
kim idaṃ naraśārdūla śrotum icchāmahe vayam ||
एवम् उक्तस् तु स मया विस्तरेणेदम् अब्रवीत् । (५।१)
evam uktas tu sa mayā vistareṇedam abravīt |
रोधं मोक्षं च शाल्वेन हार्दिक्यो राजसत्तम ॥ (५।२)
rodhaṃ mokṣaṃ ca śālvena hārdikyo rājasattama ||
ततो ऽहं कौरवश्रेष्ठ श्रुत्वा सर्वम् अशेषतः । (६।१)
tato 'haṃ kauravaśreṣṭha śrutvā sarvam aśeṣataḥ |
ततो ऽहं भरतश्रेष्ठ समाश्वास्य पुरे जनम् । (७।१)
tato 'haṃ bharataśreṣṭha samāśvāsya pure janam |
सर्ववृष्णिप्रवीरांश् च हर्षयन्न् अब्रुवं तदा ॥ (७।३)
sarvavṛṣṇipravīrāṃś ca harṣayann abruvaṃ tadā ||
नाहत्वा तं निवर्तिष्ये पुरीं द्वारवतीं प्रति । (९।१)
nāhatvā taṃ nivartiṣye purīṃ dvāravatīṃ prati |
सशाल्वं सौभनगरं हत्वा द्रष्टास्मि वः पुनः । (९।२)
saśālvaṃ saubhanagaraṃ hatvā draṣṭāsmi vaḥ punaḥ |
त्रिसामा हन्यताम् एषा दुन्दुभिः शत्रुभीषणी ॥ (९।३)
trisāmā hanyatām eṣā dundubhiḥ śatrubhīṣaṇī ||
सर्वे माम् अब्रुवन् हृष्टाः प्रयाहि जहि शात्रवान् ॥ (१०।२)
sarve mām abruvan hṛṣṭāḥ prayāhi jahi śātravān ||
तैः प्रहृष्टात्मभिर् वीरैर् आशीर्भिर् अभिनन्दितः । (११।१)
taiḥ prahṛṣṭātmabhir vīrair āśīrbhir abhinanditaḥ |
वाचयित्वा द्विजश्रेष्ठान् प्रणम्य शिरसाहुकम् ॥ (११।२)
vācayitvā dvijaśreṣṭhān praṇamya śirasāhukam ||
प्रध्माप्य शङ्खप्रवरं पाञ्चजन्यम् अहं नृप ॥ (१२।२)
pradhmāpya śaṅkhapravaraṃ pāñcajanyam ahaṃ nṛpa ||
प्रयातो ऽस्मि नरव्याघ्र बलेन महता वृतः । (१३।१)
prayāto 'smi naravyāghra balena mahatā vṛtaḥ |
समतीत्य बहून् देशान् गिरींश् च बहुपादपान् । (१४।१)
samatītya bahūn deśān girīṃś ca bahupādapān |
सरांसि सरितश् चैव मार्त्तिकावतम् आसदम् ॥ (१४।२)
sarāṃsi saritaś caiva mārttikāvatam āsadam ||
तत्राश्रौषं नरव्याघ्र शाल्वं नगरम् अन्तिकात् । (१५।१)
tatrāśrauṣaṃ naravyāghra śālvaṃ nagaram antikāt |
प्रयातं सौभम् आस्थाय तम् अहं पृष्ठतो ऽन्वयाम् ॥ (१५।२)
prayātaṃ saubham āsthāya tam ahaṃ pṛṣṭhato 'nvayām ||
ततः सागरम् आसाद्य कुक्षौ तस्य महोर्मिणः । (१६।१)
tataḥ sāgaram āsādya kukṣau tasya mahormiṇaḥ |
समुद्रनाभ्यां शाल्वो ऽभूत् सौभम् आस्थाय शत्रुहन् ॥ (१६।२)
samudranābhyāṃ śālvo 'bhūt saubham āsthāya śatruhan ||
स समालोक्य दूरान्मां स्मयन्न् इव युधिष्ठिर । (१७।१)
sa samālokya dūrānmāṃ smayann iva yudhiṣṭhira |
आह्वयामास दुष्टात्मा युद्धायैव मुहुर् मुहुः ॥ (१७।२)
āhvayāmāsa duṣṭātmā yuddhāyaiva muhur muhuḥ ||
तस्य शार्ङ्गविनिर्मुक्तैर् बहुभिर् मर्मभेदिभिः । (१८।१)
tasya śārṅgavinirmuktair bahubhir marmabhedibhiḥ |
पुरं नासाद्यत शरैस् ततो मां रोष आविशत् ॥ (१८।२)
puraṃ nāsādyata śarais tato māṃ roṣa āviśat ||
मय्यवर्षत दुर्धर्षः शरधाराः सहस्रशः ॥ (१९।२)
mayyavarṣata durdharṣaḥ śaradhārāḥ sahasraśaḥ ||
सैनिकान् मम सूतं च हयांश् च समवाकिरत् । (२०।१)
sainikān mama sūtaṃ ca hayāṃś ca samavākirat |
अचिन्तयन्तस् तु शरान् वयं युध्याम भारत ॥ (२०।२)
acintayantas tu śarān vayaṃ yudhyāma bhārata ||
छादयामासुर् असुरा बाणैर् मर्मविभेदिभिः ॥ (२२।२)
chādayāmāsur asurā bāṇair marmavibhedibhiḥ ||
अदृश्यन्त शरैश् छन्नास् तथाहं सैनिकाश् च मे ॥ (२३।२)
adṛśyanta śaraiś channās tathāhaṃ sainikāś ca me ||
ततो ऽहम् अपि कौरव्य शराणाम् अयुतान् बहून् । (२४।१)
tato 'ham api kauravya śarāṇām ayutān bahūn |
अभिमन्त्रितानां धनुषा दिव्येन विधिनाक्षिपम् ॥ (२४।२)
abhimantritānāṃ dhanuṣā divyena vidhinākṣipam ||
न तत्र विषयस् त्वासीन् मम सैन्यस्य भारत । (२५।१)
na tatra viṣayas tvāsīn mama sainyasya bhārata |
खे विषक्तं हि तत् सौभं क्रोशमात्र इवाभवत् ॥ (२५।२)
khe viṣaktaṃ hi tat saubhaṃ krośamātra ivābhavat ||
ततस् ते प्रेक्षकाः सर्वे रङ्गवाट इव स्थिताः । (२६।१)
tatas te prekṣakāḥ sarve raṅgavāṭa iva sthitāḥ |
हर्षयामासुर् उच्चैर् मां सिंहनादतलस्वनैः ॥ (२६।२)
harṣayāmāsur uccair māṃ siṃhanādatalasvanaiḥ ||
अङ्गेषु रुधिराक्तास् ते विविशुः शलभा इव ॥ (२७।२)
aṅgeṣu rudhirāktās te viviśuḥ śalabhā iva ||
वध्यतां विशिखैस् तीक्ष्णैः पततां च महार्णवे ॥ (२८।२)
vadhyatāṃ viśikhais tīkṣṇaiḥ patatāṃ ca mahārṇave ||
ते निकृत्तभुजस्कन्धाः कबन्धाकृतिदर्शनाः । (२९।१)
te nikṛttabhujaskandhāḥ kabandhākṛtidarśanāḥ |
नदन्तो भैरवान्नादान्निपतन्ति स्म दानवाः ॥ (२९।२)
nadanto bhairavānnādānnipatanti sma dānavāḥ ||
जलजं पाञ्चजन्यं वै प्राणेनाहम् अपूरयम् ॥ (३०।२)
jalajaṃ pāñcajanyaṃ vai prāṇenāham apūrayam ||
तान् दृष्ट्वा पतितांस् तत्र शाल्वः सौभपतिस् तदा । (३१।१)
tān dṛṣṭvā patitāṃs tatra śālvaḥ saubhapatis tadā |
पट्टिशाश् च भुशुण्ड्यश् च प्रापतन्ननिशं मयि ॥ (३२।२)
paṭṭiśāś ca bhuśuṇḍyaś ca prāpatannaniśaṃ mayi ||
तान् अहं माययैवाशु प्रतिगृह्य व्यनाशयम् । (३३।१)
tān ahaṃ māyayaivāśu pratigṛhya vyanāśayam |
तस्यां हतायां मायायां गिरिशृङ्गैर् अयोधयत् ॥ (३३।२)
tasyāṃ hatāyāṃ māyāyāṃ giriśṛṅgair ayodhayat ||
दुर्दिनं सुदिनं चैव शीतम् उष्णं च भारत ॥ (३४।२)
durdinaṃ sudinaṃ caiva śītam uṣṇaṃ ca bhārata ||
एवं मायां विकुर्वाणो योधयामास मां रिपुः । (३५।१)
evaṃ māyāṃ vikurvāṇo yodhayāmāsa māṃ ripuḥ |
विज्ञाय तद् अहं सर्वं माययैव व्यनाशयम् । (३५।२)
vijñāya tad ahaṃ sarvaṃ māyayaiva vyanāśayam |
यथाकालं तु युद्धेन व्यधमं सर्वतः शरैः ॥ (३५।३)
yathākālaṃ tu yuddhena vyadhamaṃ sarvataḥ śaraiḥ ||
ततो ऽहं मोहम् आपन्नः प्रज्ञास्त्रं समयोजयम् । (३७।२)
tato 'haṃ moham āpannaḥ prajñāstraṃ samayojayam |
ततस् तद् अस्त्रम् अस्त्रेण विधूतं शरतूलवत् ॥ (३७।३)
tatas tad astram astreṇa vidhūtaṃ śaratūlavat ||
तथा तद् अभवद् युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् । (३८।१)
tathā tad abhavad yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam |
लब्धालोकश् च राजेन्द्र पुनः शत्रुम् अयोधयम् ॥ (३८।२)
labdhālokaś ca rājendra punaḥ śatrum ayodhayam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.