जनमेजय उवाच । (१।१)

किमर्थं राजशार्दूलो धर्मराजो युधिष्ठिरः । (१।२)

गान्धार्याः प्रेषयामास वासुदेवं परंतपम् ॥ (१।३)

यदा पूर्वं गतः कृष्णः शमार्थं कौरवान् प्रति । (२।१)

न च तं लब्धवान् कामं ततो युद्धम् अभूद् इदम् ॥ (२।२)

निहतेषु तु योधेषु हते दुर्योधने तथा । (३।१)

पृथिव्यां पाण्डवेयस्य निःसपत्ने कृते युधि ॥ (३।२)

विद्रुते शिबिरे शून्ये प्राप्ते यशसि चोत्तमे । (४।१)

किं नु तत् कारणं ब्रह्मन् येन कृष्णो गतः पुनः ॥ (४।२)

न चैतत् कारणं ब्रह्मन्न् अल्पं वै प्रतिभाति मे । (५।१)

यत्रागमद् अमेयात्मा स्वयम् एव जनार्दनः ॥ (५।२)

तत्त्वतो वै समाचक्ष्व सर्वम् अध्वर्युसत्तम । (६।१)

यच्चात्र कारणं ब्रह्मन् कार्यस्यास्य विनिश्चये ॥ (६।२)

वैशंपायन उवाच । (७।१)

त्वद्युक्तो ऽयम् अनुप्रश्नो यन्मां पृच्छसि पार्थिव । (७।२)

तत् ते ऽहं सम्प्रवक्ष्यामि यथावद् भरतर्षभ ॥ (७।३)

हतं दुर्योधनं दृष्ट्वा भीमसेनेन संयुगे । (८।१)

व्युत्क्रम्य समयं राजन् धार्तराष्ट्रं महाबलम् ॥ (८।२)

अन्यायेन हतं दृष्ट्वा गदायुद्धेन भारत । (९।१)

युधिष्ठिरं महाराज महद् भयम् अथाविशत् ॥ (९।२)

चिन्तयानो महाभागां गान्धारीं तपसान्विताम् । (१०।१)

घोरेण तपसा युक्तां त्रैलोक्यम् अपि सा दहेत् ॥ (१०।२)

तस्य चिन्तयमानस्य बुद्धिः समभवत् तदा । (११।१)

गान्धार्याः क्रोधदीप्तायाः पूर्वं प्रशमनं भवेत् ॥ (११।२)

सा हि पुत्रवधं श्रुत्वा कृतम् अस्माभिर् ईदृशम् । (१२।१)

मानसेनाग्निना क्रुद्धा भस्मसान्नः करिष्यति ॥ (१२।२)

कथं दुःखम् इदं तीव्रं गान्धारी प्रसहिष्यति । (१३।१)

श्रुत्वा विनिहतं पुत्रं छलेनाजिह्मयोधिनम् ॥ (१३।२)

एवं विचिन्त्य बहुधा भयशोकसमन्वितः । (१४।१)

वासुदेवम् इदं वाक्यं धर्मराजो ऽभ्यभाषत ॥ (१४।२)

तव प्रसादाद् गोविन्द राज्यं निहतकण्टकम् । (१५।१)

अप्राप्यं मनसापीह प्राप्तम् अस्माभिर् अच्युत ॥ (१५।२)

प्रत्यक्षं मे महाबाहो संग्रामे रोमहर्षणे । (१६।१)

विमर्दः सुमहान् प्राप्तस्त्वया यादवनन्दन ॥ (१६।२)

त्वया देवासुरे युद्धे वधार्थम् अमरद्विषाम् । (१७।१)

यथा साह्यं पुरा दत्तं हताश्च विबुधद्विषः ॥ (१७।२)

साह्यं तथा महाबाहो दत्तम् अस्माकम् अच्युत । (१८।१)

सारथ्येन च वार्ष्णेय भवता यद् धृता वयम् ॥ (१८।२)

यदि न त्वं भवेन्नाथः फल्गुनस्य महारणे । (१९।१)

कथं शक्यो रणे जेतुं भवेद् एष बलार्णवः ॥ (१९।२)

गदाप्रहारा विपुलाः परिघैश्चापि ताडनम् । (२०।१)

शक्तिभिर् भिण्डिपालैश्च तोमरैः सपरश्वधैः ॥ (२०।२)

वाचश्च परुषाः प्राप्तास्त्वया ह्यस्मद्धितैषिणा । (२१।१)

ताश्च ते सफलाः सर्वा हते दुर्योधने ऽच्युत ॥ (२१।२)

गान्धार्या हि महाबाहो क्रोधं बुध्यस्व माधव । (२२।१)

सा हि नित्यं महाभागा तपसोग्रेण कर्शिता ॥ (२२।२)

पुत्रपौत्रवधं श्रुत्वा ध्रुवं नः सम्प्रधक्ष्यति । (२३।१)

तस्याः प्रसादनं वीर प्राप्तकालं मतं मम ॥ (२३।२)

कश्च तां क्रोधदीप्ताक्षीं पुत्रव्यसनकर्शिताम् । (२४।१)

वीक्षितुं पुरुषः शक्तस्त्वाम् ऋते पुरुषोत्तम ॥ (२४।२)

तत्र मे गमनं प्राप्तं रोचते तव माधव । (२५।१)

गान्धार्याः क्रोधदीप्तायाः प्रशमार्थम् अरिंदम ॥ (२५।२)

त्वं हि कर्ता विकर्ता च लोकानां प्रभवाप्ययः । (२६।१)

हेतुकारणसंयुक्तैर् वाक्यैः कालसमीरितैः ॥ (२६।२)

क्षिप्रम् एव महाप्राज्ञ गान्धारीं शमयिष्यसि । (२७।१)

पितामहश्च भगवान् कृष्णस्तत्र भविष्यति ॥ (२७।२)

सर्वथा ते महाबाहो गान्धार्याः क्रोधनाशनम् । (२८।१)

कर्तव्यं सात्वतश्रेष्ठ पाण्डवानां हितैषिणा ॥ (२८।२)

धर्मराजस्य वचनं श्रुत्वा यदुकुलोद्वहः । (२९।१)

आमन्त्र्य दारुकं प्राह रथः सज्जो विधीयताम् ॥ (२९।२)

केशवस्य वचः श्रुत्वा त्वरमाणो ऽथ दारुकः । (३०।१)

न्यवेदयद् रथं सज्जं केशवाय महात्मने ॥ (३०।२)

तं रथं यादवश्रेष्ठः समारुह्य परंतपः । (३१।१)

जगाम हास्तिनपुरं त्वरितः केशवो विभुः ॥ (३१।२)

ततः प्रायान्महाराज माधवो भगवान् रथी । (३२।१)

नागसाह्वयम् आसाद्य प्रविवेश च वीर्यवान् ॥ (३२।२)

प्रविश्य नगरं वीरो रथघोषेण नादयन् । (३३।१)

विदितो धृतराष्ट्रस्य सो ऽवतीर्य रथोत्तमात् ॥ (३३।२)

अभ्यगच्छद् अदीनात्मा धृतराष्ट्रनिवेशनम् । (३४।१)

पूर्वं चाभिगतं तत्र सो ऽपश्यद् ऋषिसत्तमम् ॥ (३४।२)

पादौ प्रपीड्य कृष्णस्य राज्ञश्चापि जनार्दनः । (३५।१)

अभ्यवादयद् अव्यग्रो गान्धारीं चापि केशवः ॥ (३५।२)

ततस्तु यादवश्रेष्ठो धृतराष्ट्रम् अधोक्षजः । (३६।१)

पाणिम् आलम्ब्य राज्ञः स सस्वरं प्ररुरोद ह ॥ (३६।२)

स मुहूर्तम् इवोत्सृज्य बाष्पं शोकसमुद्भवम् । (३७।१)

प्रक्षाल्य वारिणा नेत्रे आचम्य च यथाविधि । (३७।२)

उवाच प्रश्रितं वाक्यं धृतराष्ट्रम् अरिंदमः ॥ (३७।३)

न ते ऽस्त्यविदितं किंचिद् भूतभव्यस्य भारत । (३८।१)

कालस्य च यथावृत्तं तत् ते सुविदितं प्रभो ॥ (३८।२)

यद् इदं पाण्डवैः सर्वैस्तव चित्तानुरोधिभिः । (३९।१)

कथं कुलक्षयो न स्यात् तथा क्षत्रस्य भारत ॥ (३९।२)

भ्रातृभिः समयं कृत्वा क्षान्तवान् धर्मवत्सलः । (४०।१)

द्यूतच्छलजितैः शक्तैर् वनवासो ऽभ्युपागतः ॥ (४०।२)

अज्ञातवासचर्या च नानावेशसमावृतैः । (४१।१)

अन्ये च बहवः क्लेशास्त्वशक्तैर् इव नित्यदा ॥ (४१।२)

मया च स्वयम् आगम्य युद्धकाल उपस्थिते । (४२।१)

सर्वलोकस्य सांनिध्ये ग्रामांस्त्वं पञ्च याचितः ॥ (४२।२)

त्वया कालोपसृष्टेन लोभतो नापवर्जिताः । (४३।१)

तवापराधान्नृपते सर्वं क्षत्रं क्षयं गतम् ॥ (४३।२)

भीष्मेण सोमदत्तेन बाह्लिकेन कृपेण च । (४४।१)

द्रोणेन च सपुत्रेण विदुरेण च धीमता । (४४।२)

याचितस्त्वं शमं नित्यं न च तत् कृतवान् असि ॥ (४४।३)

कालोपहतचित्तो हि सर्वो मुह्यति भारत । (४५।१)

यथा मूढो भवान् पूर्वम् अस्मिन्न् अर्थे समुद्यते ॥ (४५।२)

किम् अन्यत् कालयोगाद्धि दिष्टम् एव परायणम् । (४६।१)

मा च दोषं महाराज पाण्डवेषु निवेशय ॥ (४६।२)

अल्पो ऽप्यतिक्रमो नास्ति पाण्डवानां महात्मनाम् । (४७।१)

धर्मतो न्यायतश्चैव स्नेहतश्च परंतप ॥ (४७।२)

एतत् सर्वं तु विज्ञाय आत्मदोषकृतं फलम् । (४८।१)

असूयां पाण्डुपुत्रेषु न भवान् कर्तुम् अर्हति ॥ (४८।२)

कुलं वंशश्च पिण्डश्च यच्च पुत्रकृतं फलम् । (४९।१)

गान्धार्यास्तव चैवाद्य पाण्डवेषु प्रतिष्ठितम् ॥ (४९।२)

एतत् सर्वम् अनुध्यात्वा आत्मनश्च व्यतिक्रमम् । (५०।१)

शिवेन पाण्डवान् ध्याहि नमस्ते भरतर्षभ ॥ (५०।२)

जानासि च महाबाहो धर्मराजस्य या त्वयि । (५१।१)

भक्तिर् भरतशार्दूल स्नेहश्चापि स्वभावतः ॥ (५१।२)

एतच्च कदनं कृत्वा शत्रूणाम् अपकारिणाम् । (५२।१)

दह्यते स्म दिवारात्रं न च शर्माधिगच्छति ॥ (५२।२)

त्वां चैव नरशार्दूल गान्धारीं च यशस्विनीम् । (५३।१)

स शोचन् भरतश्रेष्ठ न शान्तिम् अधिगच्छति ॥ (५३।२)

ह्रिया च परयाविष्टो भवन्तं नाधिगच्छति । (५४।१)

पुत्रशोकाभिसंतप्तं बुद्धिव्याकुलितेन्द्रियम् ॥ (५४।२)

एवम् उक्त्वा महाराज धृतराष्ट्रं यदूत्तमः । (५५।१)

उवाच परमं वाक्यं गान्धारीं शोककर्शिताम् ॥ (५५।२)

सौबलेयि निबोध त्वं यत् त्वां वक्ष्यामि सुव्रते । (५६।१)

त्वत्समा नास्ति लोके ऽस्मिन्न् अद्य सीमन्तिनी शुभे ॥ (५६।२)

जानामि च यथा राज्ञि सभायां मम संनिधौ । (५७।१)

धर्मार्थसहितं वाक्यम् उभयोः पक्षयोर् हितम् । (५७।२)

उक्तवत्यसि कल्याणि न च ते तनयैः श्रुतम् ॥ (५७।३)

दुर्योधनस्त्वया चोक्तो जयार्थी परुषं वचः । (५८।१)

शृणु मूढ वचो मह्यं यतो धर्मस्ततो जयः ॥ (५८।२)

तद् इदं समनुप्राप्तं तव वाक्यं नृपात्मजे । (५९।१)

एवं विदित्वा कल्याणि मा स्म शोके मनः कृथाः । (५९।२)

पाण्डवानां विनाशाय मा ते बुद्धिः कदाचन ॥ (५९।३)

शक्ता चासि महाभागे पृथिवीं सचराचराम् । (६०।१)

चक्षुषा क्रोधदीप्तेन निर्दग्धुं तपसो बलात् ॥ (६०।२)

वासुदेववचः श्रुत्वा गान्धारी वाक्यम् अब्रवीत् । (६१।१)

एवम् एतन्महाबाहो यथा वदसि केशव ॥ (६१।२)

आधिभिर् दह्यमानाया मतिः संचलिता मम । (६२।१)

सा मे व्यवस्थिता श्रुत्वा तव वाक्यं जनार्दन ॥ (६२।२)

राज्ञस्त्वन्धस्य वृद्धस्य हतपुत्रस्य केशव । (६३।१)

त्वं गतिः सह तैर् वीरैः पाण्डवैर् द्विपदां वर ॥ (६३।२)

एतावद् उक्त्वा वचनं मुखं प्रच्छाद्य वाससा । (६४।१)

पुत्रशोकाभिसंतप्ता गान्धारी प्ररुरोद ह ॥ (६४।२)

तत एनां महाबाहुः केशवः शोककर्शिताम् । (६५।१)

हेतुकारणसंयुक्तैर् वाक्यैर् आश्वासयत् प्रभुः ॥ (६५।२)

समाश्वास्य च गान्धारीं धृतराष्ट्रं च माधवः । (६६।१)

द्रौणेः संकल्पितं भावम् अन्वबुध्यत केशवः ॥ (६६।२)

ततस्त्वरित उत्थाय पादौ मूर्ध्ना प्रणम्य च । (६७।१)

द्वैपायनस्य राजेन्द्र ततः कौरवम् अब्रवीत् ॥ (६७।२)

आपृच्छे त्वां कुरुश्रेष्ठ मा च शोके मनः कृथाः । (६८।१)

द्रौणेः पापो ऽस्त्यभिप्रायस्तेनास्मि सहसोत्थितः । (६८।२)

पाण्डवानां वधे रात्रौ बुद्धिस्तेन प्रदर्शिता ॥ (६८।३)

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं गान्धार्या सहितो ऽब्रवीत् । (६९।१)

धृतराष्ट्रो महाबाहुः केशवं केशिसूदनम् ॥ (६९।२)

शीघ्रं गच्छ महाबाहो पाण्डवान् परिपालय । (७०।१)

भूयस्त्वया समेष्यामि क्षिप्रम् एव जनार्दन । (७०।२)

प्रायात् ततस्तु त्वरितो दारुकेण सहाच्युतः ॥ (७०।३)

वासुदेवे गते राजन् धृतराष्ट्रं जनेश्वरम् । (७१।१)

आश्वासयद् अमेयात्मा व्यासो लोकनमस्कृतः ॥ (७१।२)

वासुदेवो ऽपि धर्मात्मा कृतकृत्यो जगाम ह । (७२।१)

शिबिरं हास्तिनपुराद् दिदृक्षुः पाण्डवान्नृप ॥ (७२।२)

आगम्य शिबिरं रात्रौ सो ऽभ्यगच्छत पाण्डवान् । (७३।१)

तच्च तेभ्यः समाख्याय सहितस्तैः समाविशत् ॥ (७३।२)