वैशंपायन उवाच । (१।१)

कथान्तरम् अथासाद्य खड्गयुद्धविशारदः । (१।२)

नकुलः शरतल्पस्थम् इदम् आह पितामहम् ॥ (१।३)

धनुः प्रहरणं श्रेष्ठम् इति वादः पितामह । (२।१)

मतस्तु मम धर्मज्ञ खड्ग एव सुसंशितः ॥ (२।२)

विशीर्णे कार्मुके राजन् प्रक्षीणेषु च वाजिषु । (३।१)

खड्गेन शक्यते युद्धे साध्वात्मा परिरक्षितुम् ॥ (३।२)

शरासनधरांश्चैव गदाशक्तिधरांस्तथा । (४।१)

एकः खड्गधरो वीरः समर्थः प्रतिबाधितुम् ॥ (४।२)

अत्र मे संशयश्चैव कौतूहलम् अतीव च । (५।१)

किं स्वित् प्रहरणं श्रेष्ठं सर्वयुद्धेषु पार्थिव ॥ (५।२)

कथं चोत्पादितः खड्गः कस्यार्थाय च केन वा । (६।१)

पूर्वाचार्यं च खड्गस्य प्रब्रूहि प्रपितामह ॥ (६।२)

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा माद्रीपुत्रस्य धीमतः । (७।१)

सर्वकौशलसंयुक्तं सूक्ष्मचित्रार्थवच्छुभम् ॥ (७।२)

ततस्तस्योत्तरं वाक्यं स्वरवर्णोपपादितम् । (८।१)

शिक्षान्यायोपसंपन्नं द्रोणशिष्याय पृच्छते ॥ (८।२)

उवाच सर्वधर्मज्ञो धनुर्वेदस्य पारगः । (९।१)

शरतल्पगतो भीष्मो नकुलाय महात्मने ॥ (९।२)

तत्त्वं शृणुष्व माद्रेय यद् एतत् परिपृच्छसि । (१०।१)

प्रबोधितो ऽस्मि भवता धातुमान् इव पर्वतः ॥ (१०।२)

सलिलैकार्णवं तात पुरा सर्वम् अभूद् इदम् । (११।१)

निष्प्रकम्पम् अनाकाशम् अनिर्देश्यमहीतलम् ॥ (११।२)

तमःसंवृतम् अस्पर्शम् अतिगम्भीरदर्शनम् । (१२।१)

निःशब्दं चाप्रमेयं च तत्र जज्ञे पितामहः ॥ (१२।२)

सो ऽसृजद् वायुम् अग्निं च भास्करं चापि वीर्यवान् । (१३।१)

आकाशम् असृजच्चोर्ध्वम् अधो भूमिं च नैरृतिम् ॥ (१३।२)

नभः सचन्द्रतारं च नक्षत्राणि ग्रहांस्तथा । (१४।१)

संवत्सरान् अहोरात्रान् ऋतून् अथ लवान् क्षणान् ॥ (१४।२)

ततः शरीरं लोकस्थं स्थापयित्वा पितामहः । (१५।१)

जनयामास भगवान् पुत्रान् उत्तमतेजसः ॥ (१५।२)

मरीचिम् ऋषिम् अत्रिं च पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् । (१६।१)

वसिष्ठाङ्गिरसौ चोभौ रुद्रं च प्रभुम् ईश्वरम् ॥ (१६।२)

प्राचेतसस्तथा दक्षः कन्याः षष्टिम् अजीजनत् । (१७।१)

ता वै ब्रह्मर्षयः सर्वाः प्रजार्थं प्रतिपेदिरे ॥ (१७।२)

ताभ्यो विश्वानि भूतानि देवाः पितृगणास्तथा । (१८।१)

गन्धर्वाप्सरसश्चैव रक्षांसि विविधानि च ॥ (१८।२)

पतत्रिमृगमीनाश्च प्लवंगाश्च महोरगाः । (१९।१)

नानाकृतिबलाश्चान्ये जलक्षितिविचारिणः ॥ (१९।२)

औद्भिदाः स्वेदजाश्चैव अण्डजाश्च जरायुजाः । (२०।१)

जज्ञे तात तथा सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम् ॥ (२०।२)

भूतसर्गम् इमं कृत्वा सर्वलोकपितामहः । (२१।१)

शाश्वतं वेदपठितं धर्मं च युयुजे पुनः ॥ (२१।२)

तस्मिन् धर्मे स्थिता देवाः सहाचार्यपुरोहिताः । (२२।१)

आदित्या वसवो रुद्राः ससाध्या मरुदश्विनः ॥ (२२।२)

भृग्वत्र्यङ्गिरसः सिद्धाः काश्यपश्च तपोधनः । (२३।१)

वसिष्ठगौतमागस्त्यास्तथा नारदपर्वतौ ॥ (२३।२)

ऋषयो वालखिल्याश्च प्रभासाः सिकतास्तथा । (२४।१)

घृताचाः सोमवायव्या वैखानसमरीचिपाः ॥ (२४।२)

अकृष्टाश्चैव हंसाश्च ऋषयो ऽथाग्नियोनिजाः । (२५।१)

वानप्रस्थाः पृश्नयश्च स्थिता ब्रह्मानुशासने ॥ (२५।२)

दानवेन्द्रास्त्वतिक्रम्य तत् पितामहशासनम् । (२६।१)

धर्मस्यापचयं चक्रुः क्रोधलोभसमन्विताः ॥ (२६।२)

हिरण्यकशिपुश्चैव हिरण्याक्षो विरोचनः । (२७।१)

शम्बरो विप्रचित्तिश्च प्रह्रादो नमुचिर् बलिः ॥ (२७।२)

एते चान्ये च बहवः सगणा दैत्यदानवाः । (२८।१)

धर्मसेतुम् अतिक्रम्य रेमिरे ऽधर्मनिश्चयाः ॥ (२८।२)

सर्वे स्म तुल्यजातीया यथा देवास्तथा वयम् । (२९।१)

इत्येवं हेतुम् आस्थाय स्पर्धमानाः सुरर्षिभिः ॥ (२९।२)

न प्रियं नाप्यनुक्रोशं चक्रुर् भूतेषु भारत । (३०।१)

त्रीन् उपायान् अतिक्रम्य दण्डेन रुरुधुः प्रजाः । (३०।२)

न जग्मुः संविदं तैश्च दर्पाद् असुरसत्तमाः ॥ (३०।३)

अथ वै भगवान् ब्रह्मा ब्रह्मर्षिभिर् उपस्थितः । (३१।१)

तदा हिमवतः पृष्ठे सुरम्ये पद्मतारके ॥ (३१।२)

शतयोजनविस्तारे मणिमुक्ताचयाचिते । (३२।१)

तस्मिन् गिरिवरे पुत्र पुष्पितद्रुमकानने । (३२।२)

तस्थौ स विबुधश्रेष्ठो ब्रह्मा लोकार्थसिद्धये ॥ (३२।३)

ततो वर्षसहस्रान्ते वितानम् अकरोत् प्रभुः । (३३।१)

विधिना कल्पदृष्टेन यथोक्तेनोपपादितम् ॥ (३३।२)

ऋषिभिर् यज्ञपटुभिर् यथावत् कर्मकर्तृभिः । (३४।१)

मरुद्भिः परिसंस्तीर्णं दीप्यमानैश्च पावकैः ॥ (३४।२)

काञ्चनैर् यज्ञभाण्डैश्च भ्राजिष्णुभिर् अलंकृतम् । (३५।१)

वृतं देवगणैश्चैव प्रबभौ यज्ञमण्डलम् ॥ (३५।२)

तथा ब्रह्मर्षिभिश्चैव सदस्यैर् उपशोभितम् । (३६।१)

तत्र घोरतमं वृत्तम् ऋषीणां मे परिश्रुतम् ॥ (३६।२)

चन्द्रमा विमलं व्योम यथाभ्युदिततारकम् । (३७।१)

विदार्याग्निं तथा भूतम् उत्थितं श्रूयते ततः ॥ (३७।२)

नीलोत्पलसवर्णाभं तीक्ष्णदंष्ट्रं कृशोदरम् । (३८।१)

प्रांशु दुर्दर्शनं चैवाप्यतितेजस्तथैव च ॥ (३८।२)

तस्मिन् उत्पतमाने च प्रचचाल वसुंधरा । (३९।१)

तत्रोर्मिकलिलावर्तश्चुक्षुभे च महार्णवः ॥ (३९।२)

पेतुर् उल्का महोत्पाताः शाखाश्च मुमुचुर् द्रुमाः । (४०।१)

अप्रसन्ना दिशः सर्वाः पवनश्चाशिवो ववौ । (४०।२)

मुहुर् मुहुश्च भूतानि प्राव्यथन्त भयात् तथा ॥ (४०।३)

ततः सुतुमुलं दृष्ट्वा तद् अद्भुतम् उपस्थितम् । (४१।१)

महर्षिसुरगन्धर्वान् उवाचेदं पितामहः ॥ (४१।२)

मयैतच्चिन्तितं भूतम् असिर् नामैष वीर्यवान् । (४२।१)

रक्षणार्थाय लोकस्य वधाय च सुरद्विषाम् ॥ (४२।२)

ततस्तद् रूपम् उत्सृज्य बभौ निस्त्रिंश एव सः । (४३।१)

विमलस्तीक्ष्णधारश्च कालान्तक इवोद्यतः ॥ (४३।२)

ततस्तं शितिकण्ठाय रुद्रायर्षभकेतवे । (४४।१)

ब्रह्मा ददावसिं दीप्तम् अधर्मप्रतिवारणम् ॥ (४४।२)

ततः स भगवान् रुद्रो ब्रह्मर्षिगणसंस्तुतः । (४५।१)

प्रगृह्यासिम् अमेयात्मा रूपम् अन्यच्चकार ह ॥ (४५।२)

चतुर्बाहुः स्पृशन्मूर्ध्ना भूस्थितो ऽपि नभस्तलम् । (४६।१)

ऊर्ध्वदृष्टिर् महालिङ्गो मुखाज्ज्वालाः समुत्सृजन् । (४६।२)

विकुर्वन् बहुधा वर्णान्नीलपाण्डुरलोहितान् ॥ (४६।३)

बिभ्रत् कृष्णाजिनं वासो हेमप्रवरतारकम् । (४७।१)

नेत्रं चैकं ललाटेन भास्करप्रतिमं महत् । (४७।२)

शुशुभाते च विमले द्वे नेत्रे कृष्णपिङ्गले ॥ (४७।३)

ततो देवो महादेवः शूलपाणिर् भगाक्षिहा । (४८।१)

सम्प्रगृह्य तु निस्त्रिंशं कालार्कानलसंनिभम् ॥ (४८।२)

त्रिकूटं चर्म चोद्यम्य सविद्युतम् इवाम्बुदम् । (४९।१)

चचार विविधान्मार्गान्महाबलपराक्रमः । (४९।२)

विधुन्वन्न् असिम् आकाशे दानवान्तचिकीर्षया ॥ (४९।३)

तस्य नादं विनदतो महाहासं च मुञ्चतः । (५०।१)

बभौ प्रतिभयं रूपं तदा रुद्रस्य भारत ॥ (५०।२)

तद् रूपधारिणं रुद्रं रौद्रकर्म चिकीर्षवः । (५१।१)

निशम्य दानवाः सर्वे हृष्टाः समभिदुद्रुवुः ॥ (५१।२)

अश्मभिश्चाप्यवर्षन्त प्रदीप्तैश्च तथोल्मुकैः । (५२।१)

घोरैः प्रहरणैश्चान्यैः शितधारैर् अयोमुखैः ॥ (५२।२)

ततस्तद् दानवानीकं संप्रणेतारम् अच्युतम् । (५३।१)

रुद्रखड्गबलोद्धूतं प्रचचाल मुमोह च ॥ (५३।२)

चित्रं शीघ्रतरत्वाच्च चरन्तम् असिधारिणम् । (५४।१)

तम् एकम् असुराः सर्वे सहस्रम् इति मेनिरे ॥ (५४।२)

छिन्दन् भिन्दन् रुजन् कृन्तन् दारयन् प्रमथन्न् अपि । (५५।१)

अचरद् दैत्यसंघेषु रुद्रो ऽग्निर् इव कक्षगः ॥ (५५।२)

असिवेगप्ररुग्णास्ते छिन्नबाहूरुवक्षसः । (५६।१)

संप्रकृत्तोत्तमाङ्गाश्च पेतुर् उर्व्यां महासुराः ॥ (५६।२)

अपरे दानवा भग्ना रुद्रघातावपीडिताः । (५७।१)

अन्योन्यम् अभिनर्दन्तो दिशः सम्प्रतिपेदिरे ॥ (५७।२)

भूमिं केचित् प्रविविशुः पर्वतान् अपरे तथा । (५८।१)

अपरे जग्मुर् आकाशम् अपरे ऽम्भः समाविशन् ॥ (५८।२)

तस्मिन्महति संवृत्ते समरे भृशदारुणे । (५९।१)

बभौ भूमिः प्रतिभया तदा रुधिरकर्दमा ॥ (५९।२)

दानवानां शरीरैश्च महद्भिः शोणितोक्षितैः । (६०।१)

समाकीर्णा महाबाहो शैलैर् इव सकिंशुकैः ॥ (६०।२)

रुधिरेण परिक्लिन्ना प्रबभौ वसुधा तदा । (६१।१)

रक्तार्द्रवसना श्यामा नारीव मदविह्वला ॥ (६१।२)

स रुद्रो दानवान् हत्वा कृत्वा धर्मोत्तरं जगत् । (६२।१)

रौद्रं रूपं विहायाशु चक्रे रूपं शिवं शिवः ॥ (६२।२)

ततो महर्षयः सर्वे सर्वे देवगणास्तथा । (६३।१)

जयेनाद्भुतकल्पेन देवदेवम् अथार्चयन् ॥ (६३।२)

ततः स भगवान् रुद्रो दानवक्षतजोक्षितम् । (६४।१)

असिं धर्मस्य गोप्तारं ददौ सत्कृत्य विष्णवे ॥ (६४।२)

विष्णुर् मरीचये प्रादान्मरीचिर् भगवांश्च तम् । (६५।१)

महर्षिभ्यो ददौ खड्गम् ऋषयो वासवाय तु ॥ (६५।२)

महेन्द्रो लोकपालेभ्यो लोकपालास्तु पुत्रक । (६६।१)

मनवे सूर्यपुत्राय ददुः खड्गं सुविस्तरम् ॥ (६६।२)

ऊचुश्चैनं तथैवाद्यं मानुषाणां त्वम् ईश्वरः । (६७।१)

असिना धर्मगर्भेण पालयस्व प्रजा इति ॥ (६७।२)

धर्मसेतुम् अतिक्रान्ताः सूक्ष्मस्थूलार्थकारणात् । (६८।१)

विभज्य दण्डं रक्ष्याः स्युर् धर्मतो न यदृच्छया ॥ (६८।२)

दुर्वाचा निग्रहो दण्डो हिरण्यबहुलस्तथा । (६९।१)

व्यङ्गनं च शरीरस्य वधो वानल्पकारणात् ॥ (६९।२)

असेर् एतानि रूपाणि दुर्वाचादीनि निर्दिशेत् । (७०।१)

असेर् एव प्रमाणानि परिमाणव्यतिक्रमात् ॥ (७०।२)

अधिसृज्याथ पुत्रं स्वं प्रजानाम् अधिपं ततः । (७१।१)

मनुः प्रजानां रक्षार्थं क्षुपाय प्रददावसिम् ॥ (७१।२)

क्षुपाज्जग्राह चेक्ष्वाकुर् इक्ष्वाकोश्च पुरूरवाः । (७२।१)

आयुश्च तस्माल् लेभे तं नहुषश्च ततो भुवि ॥ (७२।२)

ययातिर् नहुषाच्चापि पूरुस्तस्माच्च लब्धवान् । (७३।१)

आमूर्तरयसस्तस्मात् ततो भूमिशयो नृपः ॥ (७३।२)

भरतश्चापि दौःषन्तिर् लेभे भूमिशयाद् असिम् । (७४।१)

तस्माच्च लेभे धर्मज्ञो राजन्न् ऐडबिडस्तथा ॥ (७४।२)

ततश्चैडबिडाल्लेभे धुन्धुमारो जनेश्वरः । (७५।१)

धुन्धुमाराच्च काम्बोजो मुचुकुन्दस्ततो ऽलभत् ॥ (७५।२)

मुचुकुन्दान्मरुत्तश्च मरुत्ताद् अपि रैवतः । (७६।१)

रैवताद् युवनाश्वश्च युवनाश्वात् ततो रघुः ॥ (७६।२)

इक्ष्वाकुवंशजस्तस्माद्धरिणाश्वः प्रतापवान् । (७७।१)

हरिणाश्वाद् असिं लेभे शुनकः शुनकाद् अपि ॥ (७७।२)

उशीनरो वै धर्मात्मा तस्माद् भोजाः सयादवाः । (७८।१)

यदुभ्यश्च शिबिर् लेभे शिबेश्चापि प्रतर्दनः ॥ (७८।२)

प्रतर्दनाद् अष्टकश्च रुशदश्वो ऽष्टकाद् अपि । (७९।१)

रुशदश्वाद् भरद्वाजो द्रोणस्तस्मात् कृपस्ततः । (७९।२)

ततस्त्वं भ्रातृभिः सार्धं परमासिम् अवाप्तवान् ॥ (७९।३)

कृत्तिकाश्चास्य नक्षत्रम् असेर् अग्निश्च दैवतम् । (८०।१)

रोहिण्यो गोत्रम् अस्याथ रुद्रश्च गुरुर् उत्तमः ॥ (८०।२)

असेर् अष्टौ च नामानि रहस्यानि निबोध मे । (८१।१)

पाण्डवेय सदा यानि कीर्तयंल् लभते जयम् ॥ (८१।२)

असिर् विशसनः खड्गस्तीक्ष्णवर्त्मा दुरासदः । (८२।१)

श्रीगर्भो विजयश्चैव धर्मपालस्तथैव च ॥ (८२।२)

अग्र्यः प्रहरणानां च खड्गो माद्रवतीसुत । (८३।१)

महेश्वरप्रणीतश्च पुराणे निश्चयं गतः ॥ (८३।२)

पृथुस्तूत्पादयामास धनुर् आद्यम् अरिंदम । (८४।१)

तेनेयं पृथिवी पूर्वं वैन्येन परिरक्षिता ॥ (८४।२)

तद् एतद् आर्षं माद्रेय प्रमाणं कर्तुम् अर्हसि । (८५।१)

असेश्च पूजा कर्तव्या सदा युद्धविशारदैः ॥ (८५।२)

इत्येष प्रथमः कल्पो व्याख्यातस्ते सुविस्तरः । (८६।१)

असेर् उत्पत्तिसंसर्गो यथावद् भरतर्षभ ॥ (८६।२)

सर्वथैतद् इह श्रुत्वा खड्गसाधनम् उत्तमम् । (८७।१)

लभते पुरुषः कीर्तिं प्रेत्य चानन्त्यम् अश्नुते ॥ (८७।२)