MBh, 13, 100
Select a line for its word-by-word analysis.
गार्हस्थ्यं धर्मम् अखिलं प्रब्रूहि भरतर्षभ । (१।२)
gārhasthyaṃ dharmam akhilaṃ prabrūhi bharatarṣabha |
ऋद्धिम् आप्नोति किं कृत्वा मनुष्य इह पार्थिव ॥ (१।३)
ṛddhim āpnoti kiṃ kṛtvā manuṣya iha pārthiva ||
संस्तूय पृथिवीं देवीं वासुदेवः प्रतापवान् । (३।१)
saṃstūya pṛthivīṃ devīṃ vāsudevaḥ pratāpavān |
पप्रच्छ भरतश्रेष्ठ यद् एतत् पृच्छसे ऽद्य माम् ॥ (३।२)
papraccha bharataśreṣṭha yad etat pṛcchase 'dya mām ||
गार्हस्थ्यं धर्मम् आश्रित्य मया वा मद्विधेन वा । (४।२)
gārhasthyaṃ dharmam āśritya mayā vā madvidhena vā |
किम् अवश्यं धरे कार्यं किं वा कृत्वा सुखी भवेत् ॥ (४।३)
kim avaśyaṃ dhare kāryaṃ kiṃ vā kṛtvā sukhī bhavet ||
इज्याश्चैवार्चनीयाश्च यथा चैवं निबोध मे ॥ (५।३)
ijyāścaivārcanīyāśca yathā caivaṃ nibodha me ||
छन्दतश्च यथानित्यम् अर्हान् युञ्जीत नित्यशः । (६।२)
chandataśca yathānityam arhān yuñjīta nityaśaḥ |
नित्यम् अग्निं परिचरेद् अभुक्त्वा बलिकर्म च । (७।१)
nityam agniṃ paricared abhuktvā balikarma ca |
कुर्यात् तथैव देवा वै प्रीयन्ते मधुसूदन ॥ (७।२)
kuryāt tathaiva devā vai prīyante madhusūdana ||
कुर्याद् अहरहः श्राद्धम् अन्नाद्येनोदकेन वा । (८।१)
kuryād aharahaḥ śrāddham annādyenodakena vā |
सिद्धान्नाद् वैश्वदेवं वै कुर्याद् अग्नौ यथाविधि । (९।१)
siddhānnād vaiśvadevaṃ vai kuryād agnau yathāvidhi |
अग्नीषोमं वैश्वदेवं धान्वन्तर्यम् अनन्तरम् ॥ (९।२)
agnīṣomaṃ vaiśvadevaṃ dhānvantaryam anantaram ||
सोमाय चाप्युदीच्यां वै वास्तुमध्ये द्विजातये ॥ (११।२)
somāya cāpyudīcyāṃ vai vāstumadhye dvijātaye ||
धन्वन्तरेः प्राग् उदीच्यां प्राच्यां शक्राय माधव । (१२।१)
dhanvantareḥ prāg udīcyāṃ prācyāṃ śakrāya mādhava |
मनोर् वै इति च प्राहुर् बलिं द्वारे गृहस्य वै । (१२।२)
manor vai iti ca prāhur baliṃ dvāre gṛhasya vai |
मरुद्भ्यो देवताभ्यश्च बलिम् अन्तर्गृहे हरेत् ॥ (१२।३)
marudbhyo devatābhyaśca balim antargṛhe haret ||
निशाचरेभ्यो भूतेभ्यो बलिं नक्तं तथा हरेत् ॥ (१३।२)
niśācarebhyo bhūtebhyo baliṃ naktaṃ tathā haret ||
एवं कृत्वा बलिं सम्यग् दद्याद् भिक्षां द्विजातये । (१४।१)
evaṃ kṛtvā baliṃ samyag dadyād bhikṣāṃ dvijātaye |
अलाभे ब्राह्मणस्याग्नावग्रम् उत्क्षिप्य निक्षिपेत् ॥ (१४।२)
alābhe brāhmaṇasyāgnāvagram utkṣipya nikṣipet ||
यदा श्राद्धं पितृभ्यश्च दातुम् इच्छेत मानवः । (१५।१)
yadā śrāddhaṃ pitṛbhyaśca dātum iccheta mānavaḥ |
तदा पश्चात् प्रकुर्वीत निवृत्ते श्राद्धकर्मणि ॥ (१५।२)
tadā paścāt prakurvīta nivṛtte śrāddhakarmaṇi ||
पितॄन् संतर्पयित्वा तु बलिं कुर्याद् विधानतः । (१६।१)
pitṝn saṃtarpayitvā tu baliṃ kuryād vidhānataḥ |
वैश्वदेवं ततः कुर्यात् पश्चाद् ब्राह्मणवाचनम् ॥ (१६।२)
vaiśvadevaṃ tataḥ kuryāt paścād brāhmaṇavācanam ||
अर्चापूर्वं महाराज ततः प्रीणाति मानुषान् ॥ (१७।२)
arcāpūrvaṃ mahārāja tataḥ prīṇāti mānuṣān ||
अनित्यं हि स्थितो यस्मात् तस्माद् अतिथिर् उच्यते ॥ (१८।१)
anityaṃ hi sthito yasmāt tasmād atithir ucyate ||
आचार्यस्य पितुश्चैव सख्युर् आप्तस्य चातिथेः । (१९।१)
ācāryasya pituścaiva sakhyur āptasya cātitheḥ |
इदम् अस्ति गृहे मह्यम् इति नित्यं निवेदयेत् ॥ (१९।२)
idam asti gṛhe mahyam iti nityaṃ nivedayet ||
ते यद् वदेयुस्तत् कुर्याद् इति धर्मो विधीयते । (२०।१)
te yad vadeyustat kuryād iti dharmo vidhīyate |
गृहस्थः पुरुषः कृष्ण शिष्टाशी च सदा भवेत् ॥ (२०।२)
gṛhasthaḥ puruṣaḥ kṛṣṇa śiṣṭāśī ca sadā bhavet ||
राजर्त्विजं स्नातकं च गुरुं श्वशुरम् एव च । (२१।१)
rājartvijaṃ snātakaṃ ca guruṃ śvaśuram eva ca |
श्वभ्यश्च श्वपचेभ्यश्च वयोभ्यश्चावपेद् भुवि । (२२।१)
śvabhyaśca śvapacebhyaśca vayobhyaścāvaped bhuvi |
वैश्वदेवं हि नामैतत् सायंप्रातर् विधीयते ॥ (२२।२)
vaiśvadevaṃ hi nāmaitat sāyaṃprātar vidhīyate ||
एतांस्तु धर्मान् गार्हस्थान् यः कुर्याद् अनसूयकः । (२३।१)
etāṃstu dharmān gārhasthān yaḥ kuryād anasūyakaḥ |
स इहर्द्धिं परां प्राप्य प्रेत्य नाके महीयते ॥ (२३।२)
sa iharddhiṃ parāṃ prāpya pretya nāke mahīyate ||
इति भूमेर् वचः श्रुत्वा वासुदेवः प्रतापवान् । (२४।२)
iti bhūmer vacaḥ śrutvā vāsudevaḥ pratāpavān |
इहलोके यशः प्राप्य प्रेत्य स्वर्गम् अवाप्स्यसि ॥ (२५।२)
ihaloke yaśaḥ prāpya pretya svargam avāpsyasi ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.