संजय उवाच । (१।१)

पुत्रस्तु ते महाराज रथस्थो रथिनां वरः । (१।२)

दुरुत्सहो बभौ युद्धे यथा रुद्रः प्रतापवान् ॥ (१।३)

तस्य बाणसहस्रैस्तु प्रच्छन्ना ह्यभवन्मही । (२।१)

परांश्च सिषिचे बाणैर् धाराभिर् इव पर्वतान् ॥ (२।२)

न च सो ऽस्ति पुमान् कश्चित् पाण्डवानां महाहवे । (३।१)

हयो गजो रथो वापि यो ऽस्य बाणैर् अविक्षतः ॥ (३।२)

यं यं हि समरे योधं प्रपश्यामि विशां पते । (४।१)

स स बाणैश्चितो ऽभूद् वै पुत्रेण तव भारत ॥ (४।२)

यथा सैन्येन रजसा समुद्धूतेन वाहिनी । (५।१)

प्रत्यदृश्यत संछन्ना तथा बाणैर् महात्मनः ॥ (५।२)

बाणभूताम् अपश्याम पृथिवीं पृथिवीपते । (६।१)

दुर्योधनेन प्रकृतां क्षिप्रहस्तेन धन्विना ॥ (६।२)

तेषु योधसहस्रेषु तावकेषु परेषु च । (७।१)

एको दुर्योधनो ह्यासीत् पुमान् इति मतिर् मम ॥ (७।२)

तत्राद्भुतम् अपश्याम तव पुत्रस्य विक्रमम् । (८।१)

यद् एकं सहिताः पार्था नात्यवर्तन्त भारत ॥ (८।२)

युधिष्ठिरं शतेनाजौ विव्याध भरतर्षभ । (९।१)

भीमसेनं च सप्तत्या सहदेवं च सप्तभिः ॥ (९।२)

नकुलं च चतुःषष्ट्या धृष्टद्युम्नं च पञ्चभिः । (१०।१)

सप्तभिर् द्रौपदेयांश्च त्रिभिर् विव्याध सात्यकिम् । (१०।२)

धनुश्चिछेद भल्लेन सहदेवस्य मारिष ॥ (१०।३)

तद् अपास्य धनुश्छिन्नं माद्रीपुत्रः प्रतापवान् । (११।१)

अभ्यधावत राजानं प्रगृह्यान्यन्महद् धनुः । (११।२)

ततो दुर्योधनं संख्ये विव्याध दशभिः शरैः ॥ (११।३)

नकुलश्च ततो वीरो राजानं नवभिः शरैः । (१२।१)

घोररूपैर् महेष्वासो विव्याध च ननाद च ॥ (१२।२)

सात्यकिश्चापि राजानं शरेणानतपर्वणा । (१३।१)

द्रौपदेयास्त्रिसप्तत्या धर्मराजश्च सप्तभिः । (१३।२)

अशीत्या भीमसेनश्च शरै राजानम् आर्दयत् ॥ (१३।३)

समन्तात् कीर्यमाणस्तु बाणसंघैर् महात्मभिः । (१४।१)

न चचाल महाराज सर्वसैन्यस्य पश्यतः ॥ (१४।२)

लाघवं सौष्ठवं चापि वीर्यं चैव महात्मनः । (१५।१)

अति सर्वाणि भूतानि ददृशुः सर्वमानवाः ॥ (१५।२)

धार्तराष्ट्रास्तु राजेन्द्र यात्वा तु स्वल्पम् अन्तरम् । (१६।१)

अपश्यमाना राजानं पर्यवर्तन्त दंशिताः ॥ (१६।२)

तेषाम् आपततां घोरस्तुमुलः समजायत । (१७।१)

क्षुब्धस्य हि समुद्रस्य प्रावृट्काले यथा निशि ॥ (१७।२)

समासाद्य रणे ते तु राजानम् अपराजितम् । (१८।१)

प्रत्युद्ययुर् महेष्वासाः पाण्डवान् आततायिनः ॥ (१८।२)

भीमसेनं रणे क्रुद्धं द्रोणपुत्रो न्यवारयत् । (१९।१)

ततो बाणैर् महाराज प्रमुक्तैः सर्वतोदिशम् । (१९।२)

नाज्ञायन्त रणे वीरा न दिशः प्रदिशस्तथा ॥ (१९।३)

तावुभौ क्रूरकर्माणावुभौ भारत दुःसहौ । (२०।१)

घोररूपम् अयुध्येतां कृतप्रतिकृतैषिणौ । (२०।२)

त्रासयन्तौ जगत् सर्वं ज्याक्षेपविहतत्वचौ ॥ (२०।३)

शकुनिस्तु रणे वीरो युधिष्ठिरम् अपीडयत् । (२१।१)

तस्याश्वांश्चतुरो हत्वा सुबलस्य सुतो विभुः । (२१।२)

नादं चकार बलवान् सर्वसैन्यानि कम्पयन् ॥ (२१।३)

एतस्मिन्न् अन्तरे वीरं राजानम् अपराजितम् । (२२।१)

अपोवाह रथेनाजौ सहदेवः प्रतापवान् ॥ (२२।२)

अथान्यं रथम् आस्थाय धर्मराजो युधिष्ठिरः । (२३।१)

शकुनिं नवभिर् विद्ध्वा पुनर् विव्याध पञ्चभिः । (२३।२)

ननाद च महानादं प्रवरः सर्वधन्विनाम् ॥ (२३।३)

तद् युद्धम् अभवच्चित्रं घोररूपं च मारिष । (२४।१)

ईक्षितृप्रीतिजननं सिद्धचारणसेवितम् ॥ (२४।२)

उलूकस्तु महेष्वासं नकुलं युद्धदुर्मदम् । (२५।१)

अभ्यद्रवद् अमेयात्मा शरवर्षैः समन्ततः ॥ (२५।२)

तथैव नकुलः शूरः सौबलस्य सुतं रणे । (२६।१)

शरवर्षेण महता समन्तात् पर्यवारयत् ॥ (२६।२)

तौ तत्र समरे वीरौ कुलपुत्रौ महारथौ । (२७।१)

योधयन्तावपश्येतां परस्परकृतागसौ ॥ (२७।२)

तथैव कृतवर्मा तु शैनेयं शत्रुतापनम् । (२८।१)

योधयञ् शुशुभे राजन् बलं शक्र इवाहवे ॥ (२८।२)

दुर्योधनो धनुश्छित्त्वा धृष्टद्युम्नस्य संयुगे । (२९।१)

अथैनं छिन्नधन्वानं विव्याध निशितैः शरैः ॥ (२९।२)

धृष्टद्युम्नो ऽपि समरे प्रगृह्य परमायुधम् । (३०।१)

राजानं योधयामास पश्यतां सर्वधन्विनाम् ॥ (३०।२)

तयोर् युद्धं महच्चासीत् संग्रामे भरतर्षभ । (३१।१)

प्रभिन्नयोर् यथा सक्तं मत्तयोर् वरहस्तिनोः ॥ (३१।२)

गौतमस्तु रणे क्रुद्धो द्रौपदेयान्महाबलान् । (३२।१)

विव्याध बहुभिः शूरः शरैः संनतपर्वभिः ॥ (३२।२)

तस्य तैर् अभवद् युद्धम् इन्द्रियैर् इव देहिनः । (३३।१)

घोररूपम् असंवार्यं निर्मर्यादम् अतीव च ॥ (३३।२)

ते च तं पीडयामासुर् इन्द्रियाणीव बालिशम् । (३४।१)

स च तान् प्रतिसंरब्धः प्रत्ययोधयद् आहवे ॥ (३४।२)

एवं चित्रम् अभूद् युद्धं तस्य तैः सह भारत । (३५।१)

उत्थायोत्थाय हि यथा देहिनाम् इन्द्रियैर् विभो ॥ (३५।२)

नराश्चैव नरैः सार्धं दन्तिनो दन्तिभिस्तथा । (३६।१)

हया हयैः समासक्ता रथिनो रथिभिस्तथा । (३६।२)

संकुलं चाभवद् भूयो घोररूपं विशां पते ॥ (३६।३)

इदं चित्रम् इदं घोरम् इदं रौद्रम् इति प्रभो । (३७।१)

युद्धान्यासन्महाराज घोराणि च बहूनि च ॥ (३७।२)

ते समासाद्य समरे परस्परम् अरिंदमाः । (३८।१)

विव्यधुश्चैव जघ्नुश्च समासाद्य महाहवे ॥ (३८।२)

तेषां शस्त्रसमुद्भूतं रजस्तीव्रम् अदृश्यत । (३९।१)

प्रवातेनोद्धतं राजन् धावद्भिश्चाश्वसादिभिः ॥ (३९।२)

रथनेमिसमुद्भूतं निःश्वासैश्चापि दन्तिनाम् । (४०।१)

रजः संध्याभ्रकपिलं दिवाकरपथं ययौ ॥ (४०।२)

रजसा तेन संपृक्ते भास्करे निष्प्रभीकृते । (४१।१)

संछादिताभवद् भूमिस्ते च शूरा महारथाः ॥ (४१।२)

मुहूर्ताद् इव संवृत्तं नीरजस्कं समन्ततः । (४२।१)

वीरशोणितसिक्तायां भूमौ भरतसत्तम । (४२।२)

उपाशाम्यत् ततस्तीव्रं तद् रजो घोरदर्शनम् ॥ (४२।३)

ततो ऽपश्यं महाराज द्वंद्वयुद्धानि भारत । (४३।१)

यथाप्राग्र्यं यथाज्येष्ठं मध्याह्ने वै सुदारुणे । (४३।२)

वर्मणां तत्र राजेन्द्र व्यदृश्यन्तोज्ज्वलाः प्रभाः ॥ (४३।३)

शब्दः सुतुमुलः संख्ये शराणां पतताम् अभूत् । (४४।१)

महावेणुवनस्येव दह्यमानस्य सर्वतः ॥ (४४।२)