संजय उवाच । (१।१)

ते तथैव महाराज दंशिता रणमूर्धनि । (१।२)

संध्यागतं सहस्रांशुम् आदित्यम् उपतस्थिरे ॥ (१।३)

उदिते तु सहस्रांशौ तप्तकाञ्चनसप्रभे । (२।१)

प्रकाशितेषु लोकेषु पुनर् युद्धम् अवर्तत ॥ (२।२)

द्वंद्वानि यानि तत्रासन् संसक्तानि पुरोदयात् । (३।१)

तान्येवाभ्युदिते सूर्ये समसज्जन्त भारत ॥ (३।२)

रथैर् हया हयैर् नागाः पादाताश्चापि कुञ्जरैः । (४।१)

हया हयैः समाजग्मुः पादाताश्च पदातिभिः । (४।२)

संसक्ताश्च वियुक्ताश्च योधाः संन्यपतन् रणे ॥ (४।३)

ते रात्रौ कृतकर्माणः श्रान्ताः सूर्यस्य तेजसा । (५।१)

क्षुत्पिपासापरीताङ्गा विसंज्ञा बहवो ऽभवन् ॥ (५।२)

शङ्खभेरीमृदङ्गानां कुञ्जराणां च गर्जताम् । (६।१)

विस्फारितविकृष्टानां कार्मुकाणां च कूजताम् ॥ (६।२)

शब्दः समभवद् राजन् दिविस्पृग् भरतर्षभ । (७।१)

द्रवतां च पदातीनां शस्त्राणां विनिपात्यताम् ॥ (७।२)

हयानां हेषतां चैव रथानां च निवर्तताम् । (८।१)

क्रोशतां गर्जतां चैव तदासीत् तुमुलं महत् ॥ (८।२)

विवृद्धस्तुमुलः शब्दो द्याम् अगच्छन्महास्वनः । (९।१)

नानायुधनिकृत्तानां चेष्टताम् आतुरः स्वनः ॥ (९।२)

भूमावश्रूयत महांस्तदासीत् कृपणं महत् । (१०।१)

पततां पतितानां च पत्त्यश्वरथहस्तिनाम् ॥ (१०।२)

तेषु सर्वेष्वनीकेषु व्यतिषक्तेष्वनेकशः । (११।१)

स्वे स्वाञ् जघ्नुः परे स्वांश्च स्वे परांश्च परान् परे ॥ (११।२)

वीरबाहुविसृष्टाश्च योधेषु च गजेषु च । (१२।१)

असयः प्रत्यदृश्यन्त वाससां नेजनेष्विव ॥ (१२।२)

उद्यतप्रतिपिष्टानां खड्गानां वीरबाहुभिः । (१३।१)

स एव शब्दस्तद्रूपो वाससां निज्यताम् इव ॥ (१३।२)

अर्धासिभिस्तथा खड्गैस्तोमरैः सपरश्वधैः । (१४।१)

निकृष्टयुद्धं संसक्तं महद् आसीत् सुदारुणम् ॥ (१४।२)

गजाश्वकायप्रभवां नरदेहप्रवाहिनीम् । (१५।१)

शस्त्रमत्स्यसुसम्पूर्णां मांसशोणितकर्दमाम् ॥ (१५।२)

आर्तनादस्वनवतीं पताकावस्त्रफेनिलाम् । (१६।१)

नदीं प्रावर्तयन् वीराः परलोकप्रवाहिनीम् ॥ (१६।२)

शरशक्त्यर्दिताः क्लान्ता रात्रिमूढाल्पचेतसः । (१७।१)

विष्टभ्य सर्वगात्राणि व्यतिष्ठन् गजवाजिनः । (१७।२)

संशुष्कवदना वीराः शिरोभिश्चारुकुण्डलैः ॥ (१७।३)

युद्धोपकरणैश्चान्यैस्तत्र तत्र प्रकाशितैः । (१८।१)

क्रव्यादसंघैर् आकीर्णं मृतैर् अर्धमृतैर् अपि । (१८।२)

नासीद् रथपथस्तत्र सर्वम् आयोधनं प्रति ॥ (१८।३)

मज्जत्सु चक्रेषु रथान् सत्त्वम् आस्थाय वाजिनः । (१९।१)

कथंचिद् अवहञ् श्रान्ता वेपमानाः शरार्दिताः । (१९।२)

कुलसत्त्वबलोपेता वाजिनो वारणोपमाः ॥ (१९।३)

विह्वलं तत् समुद्भ्रान्तं सभयं भारतातुरम् । (२०।१)

बलम् आसीत् तदा सर्वम् ऋते द्रोणार्जुनावुभौ ॥ (२०।२)

तावेवास्तां निलयनं तावार्तायनम् एव च । (२१।१)

तावेवान्ये समासाद्य जग्मुर् वैवस्वतक्षयम् ॥ (२१।२)

आविग्नम् अभवत् सर्वं कौरवाणां महद् बलम् । (२२।१)

पाञ्चालानां च संसक्तं न प्राज्ञायत किंचन ॥ (२२।२)

अन्तकाक्रीडसदृशे भीरूणां भयवर्धने । (२३।१)

पृथिव्यां राजवंशानाम् उत्थिते महति क्षये ॥ (२३।२)

न तत्र कर्णं न द्रोणं नार्जुनं न युधिष्ठिरम् । (२४।१)

न भीमसेनं न यमौ न पाञ्चाल्यं न सात्यकिम् ॥ (२४।२)

न च दुःशासनं द्रौणिं न दुर्योधनसौबलौ । (२५।१)

न कृपं मद्रराजं वा कृतवर्माणम् एव च ॥ (२५।२)

न चान्यान्नैव चात्मानं न क्षितिं न दिशस्तथा । (२६।१)

पश्याम राजन् संसक्तान् सैन्येन रजसावृतान् ॥ (२६।२)

संभ्रान्ते तुमुले घोरे रजोमेघे समुत्थिते । (२७।१)

द्वितीयाम् इव सम्प्राप्ताम् अमन्यन्त निशां तदा ॥ (२७।२)

न ज्ञायन्ते कौरवेया न पाञ्चाला न पाण्डवाः । (२८।१)

न दिशो न दिवं नोर्वीं न समं विषमं तथा ॥ (२८।२)

हस्तसंस्पर्शम् आपन्नान् परान् वाप्यथ वा स्वकान् । (२९।१)

न्यपातयंस्तदा युद्धे नराः स्म विजयैषिणः ॥ (२९।२)

उद्धूतत्वात् तु रजसः प्रसेकाच्छोणितस्य च । (३०।१)

प्रशशाम रजो भौमं शीघ्रत्वाद् अनिलस्य च ॥ (३०।२)

तत्र नागा हया योधा रथिनो ऽथ पदातयः । (३१।१)

पारिजातवनानीव व्यरोचन् रुधिरोक्षिताः ॥ (३१।२)

ततो दुर्योधनः कर्णो द्रोणो दुःशासनस्तथा । (३२।१)

पाण्डवैः समसज्जन्त चतुर्भिश्चतुरो रथाः ॥ (३२।२)

दुर्योधनः सह भ्रात्रा यमाभ्यां समसज्जत । (३३।१)

वृकोदरेण राधेयो भारद्वाजेन चार्जुनः ॥ (३३।२)

तद् घोरं महद् आश्चर्यं सर्वे प्रैक्षन् समन्ततः । (३४।१)

रथर्षभाणाम् उग्राणां संनिपातम् अमानुषम् ॥ (३४।२)

रथमार्गैर् विचित्रैश्च विचित्ररथसंकुलम् । (३५।१)

अपश्यन् रथिनो युद्धं विचित्रं चित्रयोधिनाम् ॥ (३५।२)

यतमानाः पराक्रान्ताः परस्परजिगीषवः । (३६।१)

जीमूता इव घर्मान्ते शरवर्षैर् अवाकिरन् ॥ (३६।२)

ते रथान् सूर्यसंकाशान् आस्थिताः पुरुषर्षभाः । (३७।१)

अशोभन्त यथा मेघाः शारदाः समुपस्थिताः ॥ (३७।२)

स्पर्धिनस्ते महेष्वासाः कृतयत्ना धनुर्धराः । (३८।१)

अभ्यगच्छंस्तथान्योन्यं मत्ता गजवृषा इव ॥ (३८।२)

न नूनं देहभेदो ऽस्ति काले तस्मिन् समागते । (३९।१)

यत्र सर्वे न युगपद् व्यशीर्यन्त महारथाः ॥ (३९।२)

बाहुभिश्चरणैश्छिन्नैः शिरोभिश्चारुकुण्डलैः । (४०।१)

कार्मुकैर् विशिखैः प्रासैः खड्गैः परशुपट्टिशैः ॥ (४०।२)

नालीकक्षुरनाराचैर् नखरैः शक्तितोमरैः । (४१।१)

अन्यैश्च विविधाकारैर् धौतैः प्रहरणोत्तमैः ॥ (४१।२)

चित्रैश्च विविधाकारैः शरीरावरणैर् अपि । (४२।१)

विचित्रैश्च रथैर् भग्नैर् हतैश्च गजवाजिभिः ॥ (४२।२)

शून्यैश्च नगराकारैर् हतयोधध्वजै रथैः । (४३।१)

अमनुष्यैर् हयैस्त्रस्तैः कृष्यमाणैस्ततस्ततः ॥ (४३।२)

वातायमानैर् असकृद्धतवीरैर् अलंकृतैः । (४४।१)

व्यजनैः कङ्कटैश्चैव ध्वजैश्च विनिपातितैः ॥ (४४।२)

छत्रैर् आभरणैर् वस्त्रैर् माल्यैश्च सुसुगन्धिभिः । (४५।१)

हारैः किरीटैर् मुकुटैर् उष्णीषैः किङ्किणीगणैः ॥ (४५।२)

उरस्यैर् मणिभिर् निष्कैश्चूडामणिभिर् एव च । (४६।१)

आसीद् आयोधनं तत्र नभस्तारागणैर् इव ॥ (४६।२)

ततो दुर्योधनस्यासीन्नकुलेन समागमः । (४७।१)

अमर्षितेन क्रुद्धस्य क्रुद्धेनामर्षितस्य च ॥ (४७।२)

अपसव्यं चकाराथ माद्रीपुत्रस्तवात्मजम् । (४८।१)

किरञ् शरशतैर् हृष्टस्तत्र नादो महान् अभूत् ॥ (४८।२)

अपसव्यं कृतः संख्ये भ्रातृव्येनात्यमर्षिणा । (४९।१)

सो ऽमर्षितस्तम् अप्याजौ प्रतिचक्रे ऽपसव्यतः ॥ (४९।२)

ततः प्रतिचिकीर्षन्तम् अपसव्यं तु ते सुतम् । (५०।१)

न्यवारयत तेजस्वी नकुलश्चित्रमार्गवित् ॥ (५०।२)

सर्वतो विनिवार्यैनं शरजालेन पीडयन् । (५१।१)

विमुखं नकुलश्चक्रे तत् सैन्याः समपूजयन् ॥ (५१।२)

तिष्ठ तिष्ठेति नकुलो बभाषे तनयं तव । (५२।१)

संस्मृत्य सर्वदुःखानि तव दुर्मन्त्रितेन च ॥ (५२।२)