धृतराष्ट्र उवाच । (१।१)

किर्मीरस्य वधं क्षत्तः श्रोतुम् इच्छामि कथ्यताम् । (१।२)

रक्षसा भीमसेनस्य कथम् आसीत् समागमः ॥ (१।३)

विदुर उवाच । (२।१)

शृणु भीमस्य कर्मेदम् अतिमानुषकर्मणः । (२।२)

श्रुतपूर्वं मया तेषां कथान्तेषु पुनः पुनः ॥ (२।३)

इतः प्रयाता राजेन्द्र पाण्डवा द्यूतनिर्जिताः । (३।१)

जग्मुस् त्रिभिर् अहोरात्रैः काम्यकं नाम तद् वनम् ॥ (३।२)

रात्रौ निशीथे स्वाभीले गते ऽर्धसमये नृप । (४।१)

प्रचारे पुरुषादानां रक्षसां भीमकर्मणाम् ॥ (४।२)

तद् वनं तापसा नित्यं शेषाश् च वनचारिणः । (५।१)

दूरात् परिहरन्ति स्म पुरुषादभयात् किल ॥ (५।२)

तेषां प्रविशतां तत्र मार्गम् आवृत्य भारत । (६।१)

दीप्ताक्षं भीषणं रक्षः सोल्मुकं प्रत्यदृश्यत ॥ (६।२)

बाहू महान्तौ कृत्वा तु तथास्यं च भयानकम् । (७।१)

स्थितम् आवृत्य पन्थानं येन यान्ति कुरूद्वहाः ॥ (७।२)

दष्टोष्ठदंष्ट्रं ताम्राक्षं प्रदीप्तोर्ध्वशिरोरुहम् । (८।१)

सार्करश्मितडिच्चक्रं सबलाकम् इवाम्बुदम् ॥ (८।२)

सृजन्तं राक्षसीं मायां महारावविराविणम् । (९।१)

मुञ्चन्तं विपुलं नादं सतोयम् इव तोयदम् ॥ (९।२)

तस्य नादेन संत्रस्ताः पक्षिणः सर्वतोदिशम् । (१०।१)

विमुक्तनादाः संपेतुः स्थलजा जलजैः सह ॥ (१०।२)

सम्प्रद्रुतमृगद्वीपिमहिषर्क्षसमाकुलम् । (११।१)

तद् वनं तस्य नादेन सम्प्रस्थितम् इवाभवत् ॥ (११।२)

तस्योरुवाताभिहता ताम्रपल्लवबाहवः । (१२।१)

विदूरजाताश् च लताः समाश्लिष्यन्त पादपान् ॥ (१२।२)

तस्मिन् क्षणे ऽथ प्रववौ मारुतो भृशदारुणः । (१३।१)

रजसा संवृतं तेन नष्टर्क्षम् अभवन् नभः ॥ (१३।२)

पञ्चानां पाण्डुपुत्राणाम् अविज्ञातो महारिपुः । (१४।१)

पञ्चानाम् इन्द्रियाणां तु शोकवेग इवातुलः ॥ (१४।२)

स दृष्ट्वा पाण्डवान् दूरात् कृष्णाजिनसमावृतान् । (१५।१)

आवृणोत्तद् वनद्वारं मैनाक इव पर्वतः ॥ (१५।२)

तं समासाद्य वित्रस्ता कृष्णा कमललोचना । (१६।१)

अदृष्टपूर्वं संत्रासान्न्यमीलयत लोचने ॥ (१६।२)

दुःशासनकरोत्सृष्टविप्रकीर्णशिरोरुहा । (१७।१)

पञ्चपर्वतमध्यस्था नदीवाकुलतां गता ॥ (१७।२)

मोमुह्यमानां तां तत्र जगृहुः पञ्च पाण्डवाः । (१८।१)

इन्द्रियाणि प्रसक्तानि विषयेषु यथा रतिम् ॥ (१८।२)

अथ तां राक्षसीं मायाम् उत्थितां घोरदर्शनाम् । (१९।१)

रक्षोघ्नैर् विविधैर् मन्त्रैर् धौम्यः सम्यक्प्रयोजितैः । (१९।२)

पश्यतां पाण्डुपुत्राणां नाशयामास वीर्यवान् ॥ (१९।३)

स नष्टमायो ऽतिबलः क्रोधविस्फारितेक्षणः । (२०।१)

काममूर्तिधरः क्षुद्रः कालकल्पो व्यदृश्यत ॥ (२०।२)

तम् उवाच ततो राजा दीर्घप्रज्ञो युधिष्ठिरः । (२१।१)

को भवान् कस्य वा किं ते क्रियतां कार्यम् उच्यताम् ॥ (२१।२)

प्रत्युवाचाथ तद् रक्षो धर्मराजं युधिष्ठिरम् । (२२।१)

अहं बकस्य वै भ्राता किर्मीर इति विश्रुतः ॥ (२२।२)

वने ऽस्मिन् काम्यके शून्ये निवसामि गतज्वरः । (२३।१)

युधि निर्जित्य पुरुषान् आहारं नित्यम् आचरन् ॥ (२३।२)

के यूयम् इह सम्प्राप्ता भक्ष्यभूता ममान्तिकम् । (२४।१)

युधि निर्जित्य वः सर्वान् भक्षयिष्ये गतज्वरः ॥ (२४।२)

युधिष्ठिरस् तु तच्छ्रुत्वा वचस् तस्य दुरात्मनः । (२५।१)

आचचक्षे ततः सर्वं गोत्रनामादि भारत ॥ (२५।२)

पाण्डवो धर्मराजो ऽहं यदि ते श्रोत्रम् आगतः । (२६।१)

सहितो भ्रातृभिः सर्वैर् भीमसेनार्जुनादिभिः ॥ (२६।२)

हृतराज्यो वने वासं वस्तुं कृतमतिस् ततः । (२७।१)

वनम् अभ्यागतो घोरम् इदं तव परिग्रहम् ॥ (२७।२)

किर्मीरस् त्वब्रवीद् एनं दिष्ट्या देवैर् इदं मम । (२८।१)

उपपादितम् अद्येह चिरकालान्मनोगतम् ॥ (२८।२)

भीमसेनवधार्थं हि नित्यम् अभ्युद्यतायुधः । (२९।१)

चरामि पृथिवीं कृत्स्नां नैनम् आसादयाम्य् अहम् ॥ (२९।२)

सो ऽयम् आसादितो दिष्ट्या भ्रातृहा काङ्क्षितश् चिरम् । (३०।१)

अनेन हि मम भ्राता बको विनिहतः प्रियः ॥ (३०।२)

वेत्रकीयगृहे राजन् ब्राह्मणच्छद्मरूपिणा । (३१।१)

विद्याबलम् उपाश्रित्य न ह्यस्त्य् अस्यौरसं बलम् ॥ (३१।२)

हिडिम्बश् च सखा मह्यं दयितो वनगोचरः । (३२।१)

हतो दुरात्मनानेन स्वसा चास्य हृता पुरा ॥ (३२।२)

सो ऽयम् अभ्यागतो मूढो ममेदं गहनं वनम् । (३३।१)

प्रचारसमये ऽस्माकम् अर्धरात्रे समास्थिते ॥ (३३।२)

अद्यास्य यातयिष्यामि तद् वैरं चिरसंभृतम् । (३४।१)

तर्पयिष्यामि च बकं रुधिरेणास्य भूरिणा ॥ (३४।२)

अद्याहम् अनृणो भूत्वा भ्रातुः सख्युस् तथैव च । (३५।१)

शान्तिं लब्धास्मि परमां हत्वा राक्षसकण्टकम् ॥ (३५।२)

यदि तेन पुरा मुक्तो भीमसेनो बकेन वै । (३६।१)

अद्यैनं भक्षयिष्यामि पश्यतस् ते युधिष्ठिर ॥ (३६।२)

एनं हि विपुलप्राणम् अद्य हत्वा वृकोदरम् । (३७।१)

संभक्ष्य जरयिष्यामि यथागस्त्यो महासुरम् ॥ (३७।२)

एवम् उक्तस् तु धर्मात्मा सत्यसंधो युधिष्ठिरः । (३८।१)

नैतद् अस्तीति सक्रोधो भर्त्सयामास राक्षसम् ॥ (३८।२)

ततो भीमो महाबाहुर् आरुज्य तरसा द्रुमम् । (३९।१)

दशव्यामम् इवोद्विद्धं निष्पत्त्रम् अकरोत् तदा ॥ (३९।२)

चकार सज्यं गाण्डीवं वज्रनिष्पेषगौरवम् । (४०।१)

निमेषान्तरमात्रेण तथैव विजयो ऽर्जुनः ॥ (४०।२)

निवार्य भीमो जिष्णुं तु तद् रक्षो घोरदर्शनम् । (४१।१)

अभिद्रुत्याब्रवीद् वाक्यं तिष्ठ तिष्ठेति भारत ॥ (४१।२)

इत्य् उक्त्वैनम् अभिक्रुद्धः कक्ष्याम् उत्पीड्य पाण्डवः । (४२।१)

निष्पिष्य पाणिना पाणिं संदष्टोष्ठपुटो बली । (४२।२)

तम् अभ्यधावद् वेगेन भीमो वृक्षायुधस् तदा ॥ (४२।३)

यमदण्डप्रतीकाशं ततस् तं तस्य मूर्धनि । (४३।१)

पातयामास वेगेन कुलिशं मघवान् इव ॥ (४३।२)

असम्भ्रान्तं तु तद् रक्षः समरे प्रत्यदृश्यत । (४४।१)

चिक्षेप चोल्मुकं दीप्तम् अशनिं ज्वलिताम् इव ॥ (४४।२)

तद् उदस्तम् अलातं तु भीमः प्रहरतां वरः । (४५।१)

पदा सव्येन चिक्षेप तद् रक्षः पुनर् आव्रजत् ॥ (४५।२)

किर्मीरश् चापि सहसा वृक्षम् उत्पाट्य पाण्डवम् । (४६।१)

दण्डपाणिर् इव क्रुद्धः समरे प्रत्ययुध्यत ॥ (४६।२)

तद् वृक्षयुद्धम् अभवन् महीरुहविनाशनम् । (४७।१)

वालिसुग्रीवयोर् भ्रात्रोर् यथा श्रीकाङ्क्षिणोः पुरा ॥ (४७।२)

शीर्षयोः पतिता वृक्षा बिभिदुर् नैकधा तयोः । (४८।१)

यथैवोत्पलपद्मानि मत्तयोर् द्विपयोस् तथा ॥ (४८।२)

मुञ्जवज्जर्जरीभूता बहवस् तत्र पादपाः । (४९।१)

चीराणीव व्युदस्तानि रेजुस् तत्र महावने ॥ (४९।२)

तद् वृक्षयुद्धम् अभवत् सुमुहूर्तं विशां पते । (५०।१)

राक्षसानां च मुख्यस्य नराणाम् उत्तमस्य च ॥ (५०।२)

ततः शिलां समुत्क्षिप्य भीमस्य युधि तिष्ठतः । (५१।१)

प्राहिणोद् राक्षसः क्रुद्धो भीमसेनश् चचाल ह ॥ (५१।२)

तं शिलाताडनजडं पर्यधावत् स राक्षसः । (५२।१)

बाहुविक्षिप्तकिरणः स्वर्भानुर् इव भास्करम् ॥ (५२।२)

तावन्योन्यं समाश्लिष्य प्रकर्षन्तौ परस्परम् । (५३।१)

उभावपि चकाशेते प्रयुद्धौ वृषभाविव ॥ (५३।२)

तयोर् आसीत् सुतुमुलः सम्प्रहारः सुदारुणः । (५४।१)

नखदंष्ट्रायुधवतोर् व्याघ्रयोर् इव दृप्तयोः ॥ (५४।२)

दुर्योधननिकाराच्च बाहुवीर्याच्च दर्पितः । (५५।१)

कृष्णानयनदृष्टश् च व्यवर्धत वृकोदरः ॥ (५५।२)

अभिपत्याथ बाहुभ्यां प्रत्यगृह्णाद् अमर्षितः । (५६।१)

मातंग इव मातंगं प्रभिन्नकरटामुखः ॥ (५६।२)

तं चाप्यथ ततो रक्षः प्रतिजग्राह वीर्यवान् । (५७।१)

तम् आक्षिपद् भीमसेनो बलेन बलिनां वरः ॥ (५७।२)

तयोर् भुजविनिष्पेषाद् उभयोर् बलिनोस् तदा । (५८।१)

शब्दः समभवद् घोरो वेणुस्फोटसमो युधि ॥ (५८।२)

अथैनम् आक्षिप्य बलाद् गृह्य मध्ये वृकोदरः । (५९।१)

धूनयामास वेगेन वायुश् चण्ड इव द्रुमम् ॥ (५९।२)

स भीमेन परामृष्टो दुर्बलो बलिना रणे । (६०।१)

व्यस्पन्दत यथाप्राणं विचकर्ष च पाण्डवम् ॥ (६०।२)

तत एनं परिश्रान्तम् उपलभ्य वृकोदरः । (६१।१)

योक्त्रयामास बाहुभ्यां पशुं रशनया यथा ॥ (६१।२)

विनदन्तं महानादं भिन्नभेरीसमस्वनम् । (६२।१)

भ्रामयामास सुचिरं विस्फुरन्तम् अचेतसम् ॥ (६२।२)

तं विषीदन्तम् आज्ञाय राक्षसं पाण्डुनन्दनः । (६३।१)

प्रगृह्य तरसा दोर्भ्यां पशुमारम् अमारयत् ॥ (६३।२)

आक्रम्य स कटीदेशे जानुना राक्षसाधमम् । (६४।१)

अपीडयत बाहुभ्यां कण्ठं तस्य वृकोदरः ॥ (६४।२)

अथ तं जडसर्वाङ्गं व्यावृत्तनयनोल्बणम् । (६५।१)

भूतले पातयामास वाक्यं चेदम् उवाच ह ॥ (६५।२)

हिडिम्बबकयोः पाप न त्वम् अश्रुप्रमार्जनम् । (६६।१)

करिष्यसि गतश् चासि यमस्य सदनं प्रति ॥ (६६।२)

इत्य् एवम् उक्त्वा पुरुषप्रवीरस् तं राक्षसं क्रोधविवृत्तनेत्रः । (६७।१)

प्रस्रस्तवस्त्राभरणं स्फुरन्तम् उद्भ्रान्तचित्तं व्यसुम् उत्ससर्ज ॥ (६७।२)

तस्मिन् हते तोयदतुल्यरूपे कृष्णां पुरस्कृत्य नरेन्द्रपुत्राः । (६८।१)

भीमं प्रशस्याथ गुणैर् अनेकैर् हृष्टास् ततो द्वैतवनाय जग्मुः ॥ (६८।२)

एवं विनिहतः संख्ये किर्मीरो मनुजाधिप । (६९।१)

भीमेन वचनात् तस्य धर्मराजस्य कौरव ॥ (६९।२)

ततो निष्कण्टकं कृत्वा वनं तद् अपराजितः । (७०।१)

द्रौपद्या सह धर्मज्ञो वसतिं ताम् उवास ह ॥ (७०।२)

समाश्वास्य च ते सर्वे द्रौपदीं भरतर्षभाः । (७१।१)

प्रहृष्टमनसः प्रीत्या प्रशशंसुर् वृकोदरम् ॥ (७१।२)

भीमबाहुबलोत्पिष्टे विनष्टे राक्षसे ततः । (७२।१)

विविशुस् तद् वनं वीराः क्षेमं निहतकण्टकम् ॥ (७२।२)

स मया गच्छता मार्गे विनिकीर्णो भयावहः । (७३।१)

वने महति दुष्टात्मा दृष्टो भीमबलाद्धतः ॥ (७३।२)

तत्राश्रौषम् अहं चैतत् कर्म भीमस्य भारत । (७४।१)

ब्राह्मणानां कथयतां ये तत्रासन् समागताः ॥ (७४।२)

वैशम्पायन उवाच । (७५।१)

एवं विनिहतं संख्ये किर्मीरं राक्षसोत्तमम् । (७५।२)

श्रुत्वा ध्यानपरो राजा निशश्वासार्तवत् तदा ॥ (७५।३)