उशनोवाच । (१।१)

नमस्तस्मै भगवते देवाय प्रभविष्णवे । (१।२)

यस्य पृथ्वीतलं तात साकाशं बाहुगोचरम् ॥ (१।३)

मूर्धा यस्य त्वनन्तं च स्थानं दानवसत्तम । (२।१)

तस्याहं ते प्रवक्ष्यामि विष्णोर् माहात्म्यम् उत्तमम् ॥ (२।२)

भीष्म उवाच । (३।१)

तयोः संवदतोर् एवम् आजगाम महामुनिः । (३।२)

सनत्कुमारो धर्मात्मा संशयच्छेदनाय वै ॥ (३।३)

स पूजितो ऽसुरेन्द्रेण मुनिनोशनसा तथा । (४।१)

निषसादासने राजन्महार्हे मुनिपुंगवः ॥ (४।२)

तम् आसीनं महाप्राज्ञम् उशना वाक्यम् अब्रवीत् । (५।१)

ब्रूह्यस्मै दानवेन्द्राय विष्णोर् माहात्म्यम् उत्तमम् ॥ (५।२)

सनत्कुमारस्तु ततः श्रुत्वा प्राह वचो ऽर्थवत् । (६।१)

विष्णोर् माहात्म्यसंयुक्तं दानवेन्द्राय धीमते ॥ (६।२)

शृणु सर्वम् इदं दैत्य विष्णोर् माहात्म्यम् उत्तमम् । (७।१)

विष्णौ जगत् स्थितं सर्वम् इति विद्धि परंतप ॥ (७।२)

सृजत्येष महाबाहो भूतग्रामं चराचरम् । (८।१)

एष चाक्षिपते काले काले विसृजते पुनः । (८।२)

अस्मिन् गच्छन्ति विलयम् अस्माच्च प्रभवन्त्युत ॥ (८।३)

नैष दानवता शक्यस्तपसा नैव चेज्यया । (९।१)

सम्प्राप्तुम् इन्द्रियाणां तु संयमेनैव शक्यते ॥ (९।२)

बाह्ये चाभ्यन्तरे चैव कर्मणा मनसि स्थितः । (१०।१)

निर्मलीकुरुते बुद्ध्या सो ऽमुत्रानन्त्यम् अश्नुते ॥ (१०।२)

यथा हिरण्यकर्ता वै रूप्यम् अग्नौ विशोधयेत् । (११।१)

बहुशो ऽतिप्रयत्नेन महतात्मकृतेन ह ॥ (११।२)

तद्वज्जातिशतैर् जीवः शुध्यते ऽल्पेन कर्मणा । (१२।१)

यत्नेन महता चैवाप्येकजातौ विशुध्यते ॥ (१२।२)

लीलयाल्पं यथा गात्रात् प्रमृज्याद् आत्मनो रजः । (१३।१)

बहु यत्नेन महता दोषनिर्हरणं तथा ॥ (१३।२)

यथा चाल्पेन माल्येन वासितं तिलसर्षपम् । (१४।१)

न मुञ्चति स्वकं गन्धं तद्वत् सूक्ष्मस्य दर्शनम् ॥ (१४।२)

तद् एव बहुभिर् माल्यैर् वास्यमानं पुनः पुनः । (१५।१)

विमुञ्चति स्वकं गन्धं माल्यगन्धे ऽवतिष्ठति ॥ (१५।२)

एवं जातिशतैर् युक्तो गुणैर् एव प्रसङ्गिषु । (१६।१)

बुद्ध्या निवर्तते दोषो यत्नेनाभ्यासजेन वै ॥ (१६।२)

कर्मणा स्वेन रक्तानि विरक्तानि च दानव । (१७।१)

यथा कर्मविशेषांश्च प्राप्नुवन्ति तथा शृणु ॥ (१७।२)

यथा च सम्प्रवर्तन्ते यस्मिंस्तिष्ठन्ति वा विभो । (१८।१)

तत् ते ऽनुपूर्व्या व्याख्यास्ये तद् इहैकमनाः शृणु ॥ (१८।२)

अनादिनिधनः श्रीमान् हरिर् नारायणः प्रभुः । (१९।१)

स वै सृजति भूतानि स्थावराणि चराणि च ॥ (१९।२)

एष सर्वेषु भूतेषु क्षरश्चाक्षर एव च । (२०।१)

एकादशविकारात्मा जगत् पिबति रश्मिभिः ॥ (२०।२)

पादौ तस्य महीं विद्धि मूर्धानं दिवम् एव च । (२१।१)

बाहवस्तु दिशो दैत्य श्रोत्रम् आकाशम् एव च ॥ (२१।२)

तस्य तेजोमयः सूर्यो मनश्चन्द्रमसि स्थितम् । (२२।१)

बुद्धिर् ज्ञानगता नित्यं रसस्त्वप्सु प्रवर्तते ॥ (२२।२)

भ्रुवोर् अनन्तरास्तस्य ग्रहा दानवसत्तम । (२३।१)

नक्षत्रचक्रं नेत्राभ्यां पादयोर् भूश्च दानव ॥ (२३।२)

रजस्तमश्च सत्त्वं च विद्धि नारायणात्मकम् । (२४।१)

सो ऽऽश्रमाणां मुखं तात कर्मणस्तत् फलं विदुः ॥ (२४।२)

अकर्मणः फलं चैव स एव परम् अव्ययः । (२५।१)

छन्दांसि तस्य रोमाणि अक्षरं च सरस्वती ॥ (२५।२)

बह्वाश्रयो बहुमुखो धर्मो हृदि समाश्रितः । (२६।१)

स ब्रह्मपरमो धर्मस्तपश्च सद् असच्च सः ॥ (२६।२)

श्रुतिशास्त्रग्रहोपेतः षोडशर्त्विक्क्रतुश्च सः । (२७।१)

पितामहश्च विष्णुश्च सो ऽश्विनौ स पुरंदरः ॥ (२७।२)

मित्रश्च वरुणश्चैव यमो ऽथ धनदस्तथा । (२८।१)

ते पृथग्दर्शनास्तस्य संविदन्ति तथैकताम् । (२८।२)

एकस्य विद्धि देवस्य सर्वं जगद् इदं वशे ॥ (२८।३)

नानाभूतस्य दैत्येन्द्र तस्यैकत्वं वदत्ययम् । (२९।१)

जन्तुः पश्यति ज्ञानेन ततः सत्त्वं प्रकाशते ॥ (२९।२)

संहारविक्षेपसहस्रकोटीस् तिष्ठन्ति जीवाः प्रचरन्ति चान्ये । (३०।१)

प्रजाविसर्गस्य च पारिमाण्यं वापीसहस्राणि बहूनि दैत्य ॥ (३०।२)

वाप्यः पुनर् योजनविस्तृतास्ताः क्रोशं च गम्भीरतयावगाढाः । (३१।१)

आयामतः पञ्चशताश्च सर्वाः प्रत्येकशो योजनतः प्रवृद्धाः ॥ (३१।२)

वाप्या जलं क्षिप्यति वालकोट्या त्वह्ना सकृच्चाप्यथ न द्वितीयम् । (३२।१)

तासां क्षये विद्धि कृतं विसर्गं संहारम् एकं च तथा प्रजानाम् ॥ (३२।२)

षड् जीववर्णाः परमं प्रमाणं कृष्णो धूम्रो नीलम् अथास्य मध्यम् । (३३।१)

रक्तं पुनः सह्यतरं सुखं तु हारिद्रवर्णं सुसुखं च शुक्लम् ॥ (३३।२)

परं तु शुक्लं विमलं विशोकं गतक्लमं सिध्यति दानवेन्द्र । (३४।१)

गत्वा तु योनिप्रभवानि दैत्य सहस्रशः सिद्धिम् उपैति जीवः ॥ (३४।२)

गतिं च यां दर्शनम् आह देवो गत्वा शुभं दर्शनम् एव चाह । (३५।१)

गतिः पुनर् वर्णकृता प्रजानां वर्णस्तथा कालकृतो ऽसुरेन्द्र ॥ (३५।२)

शतं सहस्राणि चतुर्दशेह परा गतिर् जीवगुणस्य दैत्य । (३६।१)

आरोहणं तत् कृतम् एव विद्धि स्थानं तथा निःसरणं च तेषाम् ॥ (३६।२)

कृष्णस्य वर्णस्य गतिर् निकृष्टा स मज्जते नरके पच्यमानः । (३७।१)

स्थानं तथा दुर्गतिभिस्तु तस्य प्रजाविसर्गान् सुबहून् वदन्ति ॥ (३७।२)

शतं सहस्राणि ततश्चरित्वा प्राप्नोति वर्णं हरितं तु पश्चात् । (३८।१)

स चैव तस्मिन्निवसत्यनीशो युगक्षये तमसा संवृतात्मा ॥ (३८।२)

स वै यदा सत्त्वगुणेन युक्तस् तमो व्यपोहन् घटते स्वबुद्ध्या । (३९।१)

स लोहितं वर्णम् उपैति नीलो मनुष्यलोके परिवर्तते च ॥ (३९।२)

स तत्र संहारविसर्गम् एव स्वकर्मजैर् बन्धनैः क्लिश्यमानः । (४०।१)

ततः स हारिद्रम् उपैति वर्णं संहारविक्षेपशते व्यतीते ॥ (४०।२)

हारिद्रवर्णस्तु प्रजाविसर्गान् सहस्रशस्तिष्ठति संचरन् वै । (४१।१)

अविप्रमुक्तो निरये च दैत्य ततः सहस्राणि दशापराणि ॥ (४१।२)

गतीः सहस्राणि च पञ्च तस्य चत्वारि संवर्तकृतानि चैव । (४२।१)

विमुक्तम् एनं निरयाच्च विद्धि सर्वेषु चान्येषु च संभवेषु ॥ (४२।२)

स देवलोके विहरत्यभीक्ष्णं ततश्च्युतो मानुषताम् उपैति । (४३।१)

संहारविक्षेपशतानि चाष्टौ मर्त्येषु तिष्ठन्न् अमृतत्वम् एति ॥ (४३।२)

सो ऽस्माद् अथ भ्रश्यति कालयोगात् कृष्णे तले तिष्ठति सर्वकष्टे । (४४।१)

यथा त्वयं सिध्यति जीवलोकस् तत् ते ऽभिधास्याम्यसुरप्रवीर ॥ (४४।२)

दैवानि स व्यूहशतानि सप्त रक्तो हरिद्रो ऽथ तथैव शुक्लः । (४५।१)

संश्रित्य संधावति शुक्लम् एतम् अष्टापरान् अर्च्यतमान् स लोकान् ॥ (४५।२)

अष्टौ च षष्टिं च शतानि यानि मनोविरुद्धानि महाद्युतीनाम् । (४६।१)

शुक्लस्य वर्णस्य परा गतिर् या त्रीण्येव रुद्धानि महानुभाव ॥ (४६।२)

संहारविक्षेपम् अनिष्टम् एकं चत्वारि चान्यानि वसत्यनीशः । (४७।१)

षष्ठस्य वर्णस्य परा गतिर् या सिद्धा विशिष्टस्य गतक्लमस्य ॥ (४७।२)

सप्तोत्तरं तेषु वसत्यनीशः संहारविक्षेपशतं सशेषम् । (४८।१)

तस्माद् उपावृत्य मनुष्यलोके ततो महान्मानुषताम् उपैति ॥ (४८।२)

तस्माद् उपावृत्य ततः क्रमेण सो ऽग्रे स्म संतिष्ठति भूतसर्गम् । (४९।१)

स सप्तकृत्वश्च परैति लोकान् संहारविक्षेपकृतप्रवासः ॥ (४९।२)

सप्तैव संहारम् उपप्लवानि संभाव्य संतिष्ठति सिद्धलोके । (५०।१)

ततो ऽव्ययं स्थानम् अनन्तम् एति देवस्य विष्णोर् अथ ब्रह्मणश्च । (५०।२)

शेषस्य चैवाथ नरस्य चैव देवस्य विष्णोः परमस्य चैव ॥ (५०।३)

संहारकाले परिदग्धकाया ब्रह्माणम् आयान्ति सदा प्रजा हि । (५१।१)

चेष्टात्मनो देवगणाश्च सर्वे ये ब्रह्मलोकाद् अमराः स्म ते ऽपि ॥ (५१।२)

प्रजाविसर्गं तु सशेषकालं स्थानानि स्वान्येव सरन्ति जीवाः । (५२।१)

निःशेषाणां तत् पदं यान्ति चान्ते सर्वापदा ये सदृशा मनुष्याः ॥ (५२।२)

ये तु च्युताः सिद्धलोकात् क्रमेण तेषां गतिं यान्ति तथानुपूर्व्या । (५३।१)

जीवाः परे तद्बलवेषरूपा विधिं स्वकं यान्ति विपर्ययेण ॥ (५३।२)

स यावद् एवास्ति सशेषभुक्ते प्रजाश्च देव्यौ च तथैव शुक्ले । (५४।१)

तावत् तदा तेषु विशुद्धभावः संयम्य पञ्चेन्द्रियरूपम् एतत् ॥ (५४।२)

शुद्धां गतिं तां परमां परैति शुद्धेन नित्यं मनसा विचिन्वन् । (५५।१)

ततो ऽव्ययं स्थानम् उपैति ब्रह्म दुष्प्रापम् अभ्येति स शाश्वतं वै । (५५।२)

इत्येतद् आख्यातम् अहीनसत्त्व नारायणस्येह बलं मया ते ॥ (५५।३)

वृत्र उवाच । (५६।१)

एवं गते मे न विषादो ऽस्ति कश्चित् सम्यक् च पश्यामि वचस्तवैतत् । (५६।२)

श्रुत्वा च ते वाचम् अदीनसत्त्व विकल्मषो ऽस्म्यद्य तथा विपाप्मा ॥ (५६।३)

प्रवृत्तम् एतद् भगवन्महर्षे महाद्युतेश्चक्रम् अनन्तवीर्यम् । (५७।१)

विष्णोर् अनन्तस्य सनातनं तत् स्थानं सर्गा यत्र सर्वे प्रवृत्ताः । (५७।२)

स वै महात्मा पुरुषोत्तमो वै तस्मिञ् जगत् सर्वम् इदं प्रतिष्ठितम् ॥ (५७।३)

भीष्म उवाच । (५८।१)

एवम् उक्त्वा स कौन्तेय वृत्रः प्राणान् अवासृजत् । (५८।२)

योजयित्वा तथात्मानं परं स्थानम् अवाप्तवान् ॥ (५८।३)

युधिष्ठिर उवाच । (५९।१)

अयं स भगवान् देवः पितामह जनार्दनः । (५९।२)

सनत्कुमारो वृत्राय यत् तद् आख्यातवान् पुरा ॥ (५९।३)

भीष्म उवाच । (६०।१)

मूलस्थायी स भगवान् स्वेनानन्तेन तेजसा । (६०।२)

तत्स्थः सृजति तान् भावान् नानारूपान् महातपाः ॥ (६०।३)

तुरीयार्धेन तस्येमं विद्धि केशवम् अच्युतम् । (६१।१)

तुरीयार्धेन लोकांस्त्रीन् भावयत्येष बुद्धिमान् ॥ (६१।२)

अर्वाक् स्थितस्तु यः स्थायी कल्पान्ते परिवर्तते । (६२।१)

स शेते भगवान् अप्सु यो ऽसावतिबलः प्रभुः । (६२।२)

तान् विधाता प्रसन्नात्मा लोकांश्चरति शाश्वतान् ॥ (६२।३)

सर्वाण्यशून्यानि करोत्यनन्तः सनत्कुमारः संचरते च लोकान् । (६३।१)

स चानिरुद्धः सृजते महात्मा तत्स्थं जगत् सर्वम् इदं विचित्रम् ॥ (६३।२)

युधिष्ठिर उवाच । (६४।१)

वृत्रेण परमार्थज्ञ दृष्टा मन्ये ऽऽत्मनो गतिः । (६४।२)

शुभा तस्मात् स सुखितो न शोचति पितामह ॥ (६४।३)

शुक्लः शुक्लाभिजातीयः साध्यो नावर्तते ऽनघ । (६५।१)

तिर्यग्गतेश्च निर्मुक्तो निरयाच्च पितामह ॥ (६५।२)

हारिद्रवर्णे रक्ते वा वर्तमानस्तु पार्थिव । (६६।१)

तिर्यग् एवानुपश्येत कर्मभिस्तामसैर् वृतः ॥ (६६।२)

वयं तु भृशम् आपन्ना रक्ताः कष्टमुखे ऽसुखे । (६७।१)

कां गतिं प्रतिपत्स्यामो नीलां कृष्णाधमाम् अथ ॥ (६७।२)

भीष्म उवाच । (६८।१)

शुद्धाभिजनसम्पन्नाः पाण्डवाः संशितव्रताः । (६८।२)

विहृत्य देवलोकेषु पुनर् मानुष्यम् एष्यथ ॥ (६८।३)

प्रजाविसर्गं च सुखेन काले प्रत्येत्य देवेषु सुखानि भुक्त्वा । (६९।१)

सुखेन संयास्यथ सिद्धसंख्यां मा वो भयं भूद् विमलाः स्थ सर्वे ॥ (६९।२)