भीष्म उवाच । (१।१)

ह्रीनिषेधाः सदा सन्तः सत्यार्जवसमन्विताः । (१।२)

शक्ताः कथयितुं सम्यक् ते तव स्युः सभासदः ॥ (१।३)

अत्याढ्यांश्चातिशूरांश्च ब्राह्मणांश्च बहुश्रुतान् । (२।१)

सुसंतुष्टांश्च कौन्तेय महोत्साहांश्च कर्मसु ॥ (२।२)

एतान् सहायांल् लिप्सेथाः सर्वास्वापत्सु भारत । (३।१)

कुलीनः पूजितो नित्यं न हि शक्तिं निगूहति ॥ (३।२)

प्रसन्नं ह्यप्रसन्नं वा पीडितं हृतम् एव वा । (४।१)

आवर्तयति भूयिष्ठं तद् एको ह्यनुपालितः ॥ (४।२)

कुलीना देशजाः प्राज्ञा रूपवन्तो बहुश्रुताः । (५।१)

प्रगल्भाश्चानुरक्ताश्च ते तव स्युः परिच्छदाः ॥ (५।२)

दौष्कुलेयाश्च लुब्धाश्च नृशंसा निरपत्रपाः । (६।१)

ते त्वां तात निषेवेयुर् यावद् आर्द्रकपाणयः ॥ (६।२)

अर्थमानार्घ्यसत्कारैर् भोगैर् उच्चावचैः प्रियान् । (७।१)

यान् अर्थभाजो मन्येथास्ते ते स्युः सुखभागिनः ॥ (७।२)

अभिन्नवृत्ता विद्वांसः सद्वृत्ताश्चरितव्रताः । (८।१)

न त्वां नित्यार्थिनो जह्युर् अक्षुद्राः सत्यवादिनः ॥ (८।२)

अनार्या ये न जानन्ति समयं मन्दचेतसः । (९।१)

तेभ्यः प्रतिजुगुप्सेथा जानीयाः समयच्युतान् ॥ (९।२)

नैकम् इच्छेद् गणं हित्वा स्याच्चेद् अन्यतरग्रहः । (१०।१)

यस्त्वेको बहुभिः श्रेयान् कामं तेन गणं त्यजेत् ॥ (१०।२)

श्रेयसो लक्षणं ह्येतद् विक्रमो यस्य दृश्यते । (११।१)

कीर्तिप्रधानो यश्च स्यात् समये यश्च तिष्ठति ॥ (११।२)

समर्थान् पूजयेद् यश्च नास्पर्ध्यैः स्पर्धते च यः । (१२।१)

न च कामाद् भयात् क्रोधाल् लोभाद् वा धर्मम् उत्सृजेत् ॥ (१२।२)

अमानी सत्यवाक् शक्तो जितात्मा मान्यमानिता । (१३।१)

स ते मन्त्रसहायः स्यात् सर्वावस्थं परीक्षितः ॥ (१३।२)

कुलीनः सत्यसम्पन्नस्तितिक्षुर् दक्ष आत्मवान् । (१४।१)

शूरः कृतज्ञः सत्यश्च श्रेयसः पार्थ लक्षणम् ॥ (१४।२)

तस्यैवं वर्तमानस्य पुरुषस्य विजानतः । (१५।१)

अमित्राः सम्प्रसीदन्ति ततो मित्रीभवन्त्यपि ॥ (१५।२)

अत ऊर्ध्वम् अमात्यानां परीक्षेत गुणागुणान् । (१६।१)

संयतात्मा कृतप्रज्ञो भूतिकामश्च भूमिपः ॥ (१६।२)

सम्बद्धाः पुरुषैर् आप्तैर् अभिजातैः स्वदेशजैः । (१७।१)

अहार्यैर् अव्यभीचारैः सर्वतः सुपरीक्षितैः ॥ (१७।२)

योधाः स्रौवास्तथा मौलास्तथैवान्ये ऽप्यवस्कृताः । (१८।१)

कर्तव्या भूतिकामेन पुरुषेण बुभूषता ॥ (१८।२)

येषां वैनयिकी बुद्धिः प्रकृता चैव शोभना । (१९।१)

तेजो धैर्यं क्षमा शौचम् अनुराग स्थितिर् धृतिः ॥ (१९।२)

परीक्षितगुणान्नित्यं प्रौढभावान् धुरंधरान् । (२०।१)

पञ्चोपधाव्यतीतांश्च कुर्याद् राजार्थकारिणः ॥ (२०।२)

पर्याप्तवचनान् वीरान् प्रतिपत्तिविशारदान् । (२१।१)

कुलीनान् सत्यसम्पन्नान् इङ्गितज्ञान् अनिष्ठुरान् ॥ (२१।२)

देशकालविधानज्ञान् भर्तृकार्यहितैषिणः । (२२।१)

नित्यम् अर्थेषु सर्वेषु राजा कुर्वीत मन्त्रिणः ॥ (२२।२)

हीनतेजा ह्यसंहृष्टो नैव जातु व्यवस्यति । (२३।१)

अवश्यं जनयत्येव सर्वकर्मसु संशयान् ॥ (२३।२)

एवम् अल्पश्रुतो मन्त्री कल्याणाभिजनो ऽप्युत । (२४।१)

धर्मार्थकामयुक्तो ऽपि नालं मन्त्रं परीक्षितुम् ॥ (२४।२)

तथैवानभिजातो ऽपि कामम् अस्तु बहुश्रुतः । (२५।१)

अनायक इवाचक्षुर् मुह्यत्यूह्येषु कर्मसु ॥ (२५।२)

यो वा ह्यस्थिरसंकल्पो बुद्धिमान् आगतागमः । (२६।१)

उपायज्ञो ऽपि नालं स कर्म यापयितुं चिरम् ॥ (२६।२)

केवलात् पुनर् आचारात् कर्मणो नोपपद्यते । (२७।१)

परिमर्शो विशेषाणाम् अश्रुतस्येह दुर्मतेः ॥ (२७।२)

मन्त्रिण्यननुरक्ते तु विश्वासो न हि विद्यते । (२८।१)

तस्माद् अननुरक्ताय नैव मन्त्रं प्रकाशयेत् ॥ (२८।२)

व्यथयेद्धि स राजानं मन्त्रिभिः सहितो ऽनृजुः । (२९।१)

मारुतोपहतच्छिद्रैः प्रविश्याग्निर् इव द्रुमम् ॥ (२९।२)

संक्रुध्यत्येकदा स्वामी स्थानाच्चैवापकर्षति । (३०।१)

वाचा क्षिपति संरब्धस्ततः पश्चात् प्रसीदति ॥ (३०।२)

तानि तान्यनुरक्तेन शक्यान्यनुतितिक्षितुम् । (३१।१)

मन्त्रिणां च भवेत् क्रोधो विस्फूर्जितम् इवाशनेः ॥ (३१।२)

यस्तु संहरते तानि भर्तुः प्रियचिकीर्षया । (३२।१)

समानसुखदुःखं तं पृच्छेद् अर्थेषु मानवम् ॥ (३२।२)

अनृजुस्त्वनुरक्तो ऽपि सम्पन्नश्चेतरैर् गुणैः । (३३।१)

राज्ञः प्रज्ञानयुक्तो ऽपि न मन्त्रं श्रोतुम् अर्हति ॥ (३३।२)

यो ऽमित्रैः सह सम्बद्धो न पौरान् बहु मन्यते । (३४।१)

स सुहृत् तादृशो राज्ञो न मन्त्रं श्रोतुम् अर्हति ॥ (३४।२)

अविद्वान् अशुचिः स्तब्धः शत्रुसेवी विकत्थनः । (३५।१)

स सुहृत् क्रोधनो लुब्धो न मन्त्रं श्रोतुम् अर्हति ॥ (३५।२)

आगन्तुश्चानुरक्तो ऽपि कामम् अस्तु बहुश्रुतः । (३६।१)

सत्कृतः संविभक्तो वा न मन्त्रं श्रोतुम् अर्हति ॥ (३६।२)

यस्त्वल्पेनापि कार्येण सकृद् आक्षारितो भवेत् । (३७।१)

पुनर् अन्यैर् गुणैर् युक्तो न मन्त्रं श्रोतुम् अर्हति ॥ (३७।२)

कृतप्रज्ञश्च मेधावी बुधो जानपदः शुचिः । (३८।१)

सर्वकर्मसु यः शुद्धः स मन्त्रं श्रोतुम् अर्हति ॥ (३८।२)

ज्ञानविज्ञानसम्पन्नः प्रकृतिज्ञः परात्मनोः । (३९।१)

सुहृद् आत्मसमो राज्ञः स मन्त्रं श्रोतुम् अर्हति ॥ (३९।२)

सत्यवाक् शीलसम्पन्नो गम्भीरः सत्रपो मृदुः । (४०।१)

पितृपैतामहो यः स्यात् स मन्त्रं श्रोतुम् अर्हति ॥ (४०।२)

संतुष्टः संमतः सत्यः शौटीरो द्वेष्यपापकः । (४१।१)

मन्त्रवित् कालविच्छूरः स मन्त्रं श्रोतुम् अर्हति ॥ (४१।२)

सर्वलोकं समं शक्तः सान्त्वेन कुरुते वशे । (४२।१)

तस्मै मन्त्रः प्रयोक्तव्यो दण्डम् आधित्सता नृप ॥ (४२।२)

पौरजानपदा यस्मिन् विश्वासं धर्मतो गताः । (४३।१)

योद्धा नयविपश्चिच्च स मन्त्रं श्रोतुम् अर्हति ॥ (४३।२)

तस्मात् सर्वैर् गुणैर् एतैर् उपपन्नाः सुपूजिताः । (४४।१)

मन्त्रिणः प्रकृतिज्ञाः स्युस्त्र्यवरा महद् ईप्सवः ॥ (४४।२)

स्वासु प्रकृतिषु छिद्रं लक्षयेरन् परस्य च । (४५।१)

मन्त्रिणो मन्त्रमूलं हि राज्ञो राष्ट्रं विवर्धते ॥ (४५।२)

नास्य छिद्रं परः पश्येच्छिद्रेषु परम् अन्वियात् । (४६।१)

गूहेत् कूर्म इवाङ्गानि रक्षेद् विवरम् आत्मनः ॥ (४६।२)

मन्त्रग्राहा हि राज्यस्य मन्त्रिणो ये मनीषिणः । (४७।१)

मन्त्रसंहननो राजा मन्त्राङ्गानीतरो जनः ॥ (४७।२)

राज्यं प्रणिधिमूलं हि मन्त्रसारं प्रचक्षते । (४८।१)

स्वामिनं त्वनुवर्तन्ति वृत्त्यर्थम् इह मन्त्रिणः ॥ (४८।२)

स विनीय मदक्रोधौ मानम् ईर्ष्यां च निर्वृतः । (४९।१)

नित्यं पञ्चोपधातीतैर् मन्त्रयेत् सह मन्त्रिभिः ॥ (४९।२)

तेषां त्रयाणां विविधं विमर्शं बुध्येत चित्तं विनिवेश्य तत्र । (५०।१)

स्वनिश्चयं तं परनिश्चयं च निवेदयेद् उत्तरमन्त्रकाले ॥ (५०।२)

धर्मार्थकामज्ञम् उपेत्य पृच्छेद् युक्तो गुरुं ब्राह्मणम् उत्तमार्थम् । (५१।१)

निष्ठा कृता तेन यदा सह स्यात् तं तत्र मार्गं प्रणयेद् असक्तम् ॥ (५१।२)

एवं सदा मन्त्रयितव्यम् आहुर् ये मन्त्रतत्त्वार्थविनिश्चयज्ञाः । (५२।१)

तस्मात् त्वम् एवं प्रणयेः सदैव मन्त्रं प्रजासंग्रहणे समर्थम् ॥ (५२।२)

न वामनाः कुब्जकृशा न खञ्जा नान्धा जडाः स्त्री न नपुंसकं च । (५३।१)

न चात्र तिर्यङ् न पुरो न पश्चान् नोर्ध्वं न चाधः प्रचरेत कश्चित् ॥ (५३।२)

आरुह्य वातायनम् एव शून्यं स्थलं प्रकाशं कुशकाशहीनम् । (५४।१)

वागङ्गदोषान् परिहृत्य मन्त्रं संमन्त्रयेत् कार्यम् अहीनकालम् ॥ (५४।२)