वैशंपायन उवाच । (१।१)

प्रणिपत्य हृषीकेशम् अभिवाद्य पितामहम् । (१।२)

अनुमान्य गुरून् सर्वान् पर्यपृच्छद् युधिष्ठिरः ॥ (१।३)

राज्यं वै परमो धर्म इति धर्मविदो विदुः । (२।१)

महान्तम् एतं भारं च मन्ये तद् ब्रूहि पार्थिव ॥ (२।२)

राजधर्मान् विशेषेण कथयस्व पितामह । (३।१)

सर्वस्य जीवलोकस्य राजधर्माः परायणम् ॥ (३।२)

त्रिवर्गो ऽत्र समासक्तो राजधर्मेषु कौरव । (४।१)

मोक्षधर्मश्च विस्पष्टः सकलो ऽत्र समाहितः ॥ (४।२)

यथा हि रश्मयो ऽश्वस्य द्विरदस्याङ्कुशो यथा । (५।१)

नरेन्द्रधर्मो लोकस्य तथा प्रग्रहणं स्मृतम् ॥ (५।२)

अत्र वै सम्प्रमूढे तु धर्मे राजर्षिसेविते । (६।१)

लोकस्य संस्था न भवेत् सर्वं च व्याकुलं भवेत् ॥ (६।२)

उदयन् हि यथा सूर्यो नाशयत्यासुरं तमः । (७।१)

राजधर्मास्तथालोक्याम् आक्षिपन्त्यशुभां गतिम् ॥ (७।२)

तद् अग्रे राजधर्माणाम् अर्थतत्त्वं पितामह । (८।१)

प्रब्रूहि भरतश्रेष्ठ त्वं हि बुद्धिमतां वरः ॥ (८।२)

आगमश्च परस्त्वत्तः सर्वेषां नः परंतप । (९।१)

भवन्तं हि परं बुद्धौ वासुदेवो ऽभिमन्यते ॥ (९।२)

भीष्म उवाच । (१०।१)

नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे । (१०।२)

ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य धर्मान् वक्ष्यामि शाश्वतान् ॥ (१०।३)

शृणु कार्त्स्न्येन मत्तस्त्वं राजधर्मान् युधिष्ठिर । (११।१)

निरुच्यमानान्नियतो यच्चान्यद् अभिवाञ्छसि ॥ (११।२)

आदावेव कुरुश्रेष्ठ राज्ञा रञ्जनकाम्यया । (१२।१)

देवतानां द्विजानां च वर्तितव्यं यथाविधि ॥ (१२।२)

दैवतान्यर्चयित्वा हि ब्राह्मणांश्च कुरूद्वह । (१३।१)

आनृण्यं याति धर्मस्य लोकेन च स मान्यते ॥ (१३।२)

उत्थाने च सदा पुत्र प्रयतेथा युधिष्ठिर । (१४।१)

न ह्युत्थानम् ऋते दैवं राज्ञाम् अर्थप्रसिद्धये ॥ (१४।२)

साधारणं द्वयं ह्येतद् दैवम् उत्थानम् एव च । (१५।१)

पौरुषं हि परं मन्ये दैवं निश्चित्यम् उच्यते ॥ (१५।२)

विपन्ने च समारम्भे संतापं मा स्म वै कृथाः । (१६।१)

घटते विनयस्तात राज्ञाम् एष नयः परः ॥ (१६।२)

न हि सत्याद् ऋते किंचिद् राज्ञां वै सिद्धिकारणम् । (१७।१)

सत्ये हि राजा निरतः प्रेत्य चेह च नन्दति ॥ (१७।२)

ऋषीणाम् अपि राजेन्द्र सत्यम् एव परं धनम् । (१८।१)

तथा राज्ञः परं सत्यान्नान्यद् विश्वासकारणम् ॥ (१८।२)

गुणवाञ् शीलवान् दान्तो मृदुर् धर्म्यो जितेन्द्रियः । (१९।१)

सुदर्शः स्थूललक्ष्यश्च न भ्रश्येत सदा श्रियः ॥ (१९।२)

आर्जवं सर्वकार्येषु श्रयेथाः कुरुनन्दन । (२०।१)

पुनर् नयविचारेण त्रयीसंवरणेन च ॥ (२०।२)

मृदुर् हि राजा सततं लङ्घ्यो भवति सर्वशः । (२१।१)

तीक्ष्णाच्चोद्विजते लोकस्तस्माद् उभयम् आचर ॥ (२१।२)

अदण्ड्याश्चैव ते नित्यं विप्राः स्युर् ददतां वर । (२२।१)

भूतम् एतत् परं लोके ब्राह्मणा नाम भारत ॥ (२२।२)

मनुना चापि राजेन्द्र गीतौ श्लोकौ महात्मना । (२३।१)

धर्मेषु स्वेषु कौरव्य हृदि तौ कर्तुम् अर्हसि ॥ (२३।२)

अद्भ्यो ऽग्निर् ब्रह्मतः क्षत्रम् अश्मनो लोहम् उत्थितम् । (२४।१)

तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति ॥ (२४।२)

अयो हन्ति यदाश्मानम् अग्निश्चापो ऽभिपद्यते । (२५।१)

ब्रह्म च क्षत्रियो द्वेष्टि तदा सीदन्ति ते त्रयः ॥ (२५।२)

एतज्ज्ञात्वा महाराज नमस्या एव ते द्विजाः । (२६।१)

भौमं ब्रह्म द्विजश्रेष्ठा धारयन्ति शमान्विताः ॥ (२६।२)

एवं चैव नरव्याघ्र लोकतन्त्रविघातकाः । (२७।१)

निग्राह्या एव सततं बाहुभ्यां ये स्युर् ईदृशाः ॥ (२७।२)

श्लोकौ चोशनसा गीतौ पुरा तात महर्षिणा । (२८।१)

तौ निबोध महाप्राज्ञ त्वम् एकाग्रमना नृप ॥ (२८।२)

उद्यम्य शस्त्रम् आयान्तम् अपि वेदान्तगं रणे । (२९।१)

निगृह्णीयात् स्वधर्मेण धर्मापेक्षी नरेश्वरः ॥ (२९।२)

विनश्यमानं धर्मं हि यो रक्षति स धर्मवित् । (३०।१)

न तेन भ्रूणहा स स्यान्मन्युस्तं मनुम् ऋच्छति ॥ (३०।२)

एवं चैव नरश्रेष्ठ रक्ष्या एव द्विजातयः । (३१।१)

स्वपराद्धान् अपि हि तान् विषयान्ते समुत्सृजेत् ॥ (३१।२)

अभिशस्तम् अपि ह्येषां कृपायीत विशां पते । (३२।१)

ब्रह्मघ्ने गुरुतल्पे च भ्रूणहत्ये तथैव च ॥ (३२।२)

राजद्विष्टे च विप्रस्य विषयान्ते विसर्जनम् । (३३।१)

विधीयते न शारीरं भयम् एषां कदाचन ॥ (३३।२)

दयिताश्च नरास्ते स्युर् नित्यं पुरुषसत्तम । (३४।१)

न कोशः परमो ह्यन्यो राज्ञां पुरुषसंचयात् ॥ (३४।२)

दुर्गेषु च महाराज षट्सु ये शास्त्रनिश्चिताः । (३५।१)

सर्वेषु तेषु मन्यन्ते नरदुर्गं सुदुस्तरम् ॥ (३५।२)

तस्मान्नित्यं दया कार्या चातुर्वर्ण्ये विपश्चिता । (३६।१)

धर्मात्मा सत्यवाक् चैव राजा रञ्जयति प्रजाः ॥ (३६।२)

न च क्षान्तेन ते भाव्यं नित्यं पुरुषसत्तम । (३७।१)

अधर्म्यो हि मृदू राजा क्षमावान् इव कुञ्जरः ॥ (३७।२)

बार्हस्पत्ये च शास्त्रे वै श्लोका विनियताः पुरा । (३८।१)

अस्मिन् अर्थे महाराज तन्मे निगदतः शृणु ॥ (३८।२)

क्षममाणं नृपं नित्यं नीचः परिभवेज्जनः । (३९।१)

हस्तियन्ता गजस्येव शिर एवारुरुक्षति ॥ (३९।२)

तस्मान्नैव मृदुर् नित्यं तीक्ष्णो वापि भवेन्नृपः । (४०।१)

वसन्ते ऽर्क इव श्रीमान्न शीतो न च घर्मदः ॥ (४०।२)

प्रत्यक्षेणानुमानेन तथौपम्योपदेशतः । (४१।१)

परीक्ष्यास्ते महाराज स्वे परे चैव सर्वदा ॥ (४१।२)

व्यसनानि च सर्वाणि त्यजेथा भूरिदक्षिण । (४२।१)

न चैव न प्रयुञ्जीत सङ्गं तु परिवर्जयेत् ॥ (४२।२)

नित्यं हि व्यसनी लोके परिभूतो भवत्युत । (४३।१)

उद्वेजयति लोकं चाप्यतिद्वेषी महीपतिः ॥ (४३।२)

भवितव्यं सदा राज्ञा गर्भिणीसहधर्मिणा । (४४।१)

कारणं च महाराज शृणु येनेदम् इष्यते ॥ (४४।२)

यथा हि गर्भिणी हित्वा स्वं प्रियं मनसो ऽनुगम् । (४५।१)

गर्भस्य हितम् आधत्ते तथा राज्ञाप्यसंशयम् ॥ (४५।२)

वर्तितव्यं कुरुश्रेष्ठ नित्यं धर्मानुवर्तिना । (४६।१)

स्वं प्रियं समभित्यज्य यद् यल् लोकहितं भवेत् ॥ (४६।२)

न संत्याज्यं च ते धैर्यं कदाचिद् अपि पाण्डव । (४७।१)

धीरस्य स्पष्टदण्डस्य न ह्याज्ञा प्रतिहन्यते ॥ (४७।२)

परिहासश्च भृत्यैस्ते न नित्यं वदतां वर । (४८।१)

कर्तव्यो राजशार्दूल दोषम् अत्र हि मे शृणु ॥ (४८।२)

अवमन्यन्ति भर्तारं संहर्षाद् उपजीविनः । (४९।१)

स्वे स्थाने न च तिष्ठन्ति लङ्घयन्ति हि तद् वचः ॥ (४९।२)

प्रेष्यमाणा विकल्पन्ते गुह्यं चाप्यनुयुञ्जते । (५०।१)

अयाच्यं चैव याचन्ते ऽभोज्यान्याहारयन्ति च ॥ (५०।२)

क्रुध्यन्ति परिदीप्यन्ति भूमिम् अध्यासते ऽस्य च । (५१।१)

उत्कोचैर् वञ्चनाभिश्च कार्याण्यनुविहन्ति च ॥ (५१।२)

जर्जरं चास्य विषयं कुर्वन्ति प्रतिरूपकैः । (५२।१)

स्त्रीर् अक्षिभिश्च सज्जन्ते तुल्यवेषा भवन्ति च ॥ (५२।२)

वातं च ष्ठीवनं चैव कुर्वते चास्य संनिधौ । (५३।१)

निर्लज्जा नरशार्दूल व्याहरन्ति च तद्वचः ॥ (५३।२)

हयं वा दन्तिनं वापि रथं नृपतिसंमतम् । (५४।१)

अधिरोहन्त्यनादृत्य हर्षुले पार्थिवे मृदौ ॥ (५४।२)

इदं ते दुष्करं राजन्न् इदं ते दुर्विचेष्टितम् । (५५।१)

इत्येवं सुहृदो नाम ब्रुवन्ति परिषद्गताः ॥ (५५।२)

क्रुद्धे चास्मिन् हसन्त्येव न च हृष्यन्ति पूजिताः । (५६।१)

संघर्षशीलाश्च सदा भवन्त्यन्योन्यकारणात् ॥ (५६।२)

विस्रंसयन्ति मन्त्रं च विवृण्वन्ति च दुष्कृतम् । (५७।१)

लीलया चैव कुर्वन्ति सावज्ञास्तस्य शासनम् । (५७।२)

अलंकरणभोज्यं च तथा स्नानानुलेपनम् ॥ (५७।३)

हेलमाना नरव्याघ्र स्वस्थास्तस्योपशृण्वते । (५८।१)

निन्दन्ति स्वान् अधीकारान् संत्यजन्ति च भारत ॥ (५८।२)

न वृत्त्या परितुष्यन्ति राजदेयं हरन्ति च । (५९।१)

क्रीडितुं तेन चेच्छन्ति ससूत्रेणेव पक्षिणा । (५९।२)

अस्मत्प्रणेयो राजेति लोके चैव वदन्त्युत ॥ (५९।३)

एते चैवापरे चैव दोषाः प्रादुर्भवन्त्युत । (६०।१)

नृपतौ मार्दवोपेते हर्षुले च युधिष्ठिर ॥ (६०।२)