जनमेजय उवाच । (१।१)

एवं द्यूतजिताः पार्थाः कोपिताश् च दुरात्मभिः । (१।२)

धार्तराष्ट्रैः सहामात्यैर् निकृत्या द्विजसत्तम ॥ (१।३)

श्राविताः परुषा वाचः सृजद्भिर् वैरम् उत्तमम् । (२।१)

किम् अकुर्वन्त कौरव्या मम पूर्वपितामहाः ॥ (२।२)

कथं चैश्वर्यविभ्रष्टाः सहसा दुःखम् एयुषः । (३।१)

वने विजह्रिरे पार्थाः शक्रप्रतिमतेजसः ॥ (३।२)

के चैनान् अन्ववर्तन्त प्राप्तान् व्यसनम् उत्तमम् । (४।१)

किमाहाराः किमाचाराः क्व च वासो महात्मनाम् ॥ (४।२)

कथं द्वादश वर्षाणि वने तेषां महात्मनाम् । (५।१)

व्यतीयुर् ब्राह्मणश्रेष्ठ शूराणाम् अरिघातिनाम् ॥ (५।२)

कथं च राजपुत्री सा प्रवरा सर्वयोषिताम् । (६।१)

पतिव्रता महाभागा सततं सत्यवादिनी । (६।२)

वनवासम् अदुःखार्हा दारुणं प्रत्यपद्यत ॥ (६।३)

एतद् आचक्ष्व मे सर्वं विस्तरेण तपोधन । (७।१)

श्रोतुम् इच्छामि चरितं भूरिद्रविणतेजसाम् । (७।२)

कथ्यमानं त्वया विप्र परं कौतूहलं हि मे ॥ (७।३)

वैशम्पायन उवाच । (८।१)

एवं द्यूतजिताः पार्थाः कोपिताश् च दुरात्मभिः । (८।२)

धार्तराष्ट्रैः सहामात्यैर् निर्ययुर् गजसाह्वयात् ॥ (८।३)

वर्धमानपुरद्वारेणाभिनिष्क्रम्य ते तदा । (९।१)

उदङ्मुखाः शस्त्रभृतः प्रययुः सह कृष्णया ॥ (९।२)

इन्द्रसेनादयश् चैनान् भृत्याः परिचतुर्दश । (१०।१)

रथैर् अनुययुः शीघ्रैः स्त्रिय आदाय सर्वशः ॥ (१०।२)

व्रजतस् तान् विदित्वा तु पौराः शोकाभिपीडिताः । (११।१)

गर्हयन्तो ऽसकृद् भीष्मविदुरद्रोणगौतमान् । (११।२)

ऊचुर् विगतसंत्रासाः समागम्य परस्परम् ॥ (११।३)

नेदम् अस्ति कुलं सर्वं न वयं न च नो गृहाः । (१२।१)

यत्र दुर्योधनः पापः सौबलेयेन पालितः । (१२।२)

कर्णदुःशासनाभ्यां च राज्यम् एतच् चिकीर्षति ॥ (१२।३)

नो चेत् कुलं न चाचारो न धर्मो ऽर्थः कुतः सुखम् । (१३।१)

यत्र पापसहायो ऽयं पापो राज्यं बुभूषते ॥ (१३।२)

दुर्योधनो गुरुद्वेषी त्यक्ताचारसुहृज्जनः । (१४।१)

अर्थलुब्धो ऽभिमानी च नीचः प्रकृतिनिर्घृणः ॥ (१४।२)

नेयम् अस्ति मही कृत्स्ना यत्र दुर्योधनो नृपः । (१५।१)

साधु गच्छामहे सर्वे यत्र गच्छन्ति पाण्डवाः ॥ (१५।२)

सानुक्रोशा महात्मानो विजितेन्द्रियशत्रवः । (१६।१)

ह्रीमन्तः कीर्तिमन्तश् च धर्माचारपरायणाः ॥ (१६।२)

एवम् उक्त्वानुजग्मुस् तान् पाण्डवांस् ते समेत्य च । (१७।१)

ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे तान् कुन्तीमाद्रिनन्दनान् ॥ (१७।२)

क्व गमिष्यथ भद्रं वस् त्यक्त्वास्मान् दुःखभागिनः । (१८।१)

वयम् अप्य् अनुयास्यामो यत्र यूयं गमिष्यथ ॥ (१८।२)

अधर्मेण जिताञ्श्रुत्वा युष्मांस् त्यक्तघृणैः परैः । (१९।१)

उद्विग्नाः स्म भृशं सर्वे नास्मान् हातुम् इहार्हथ ॥ (१९।२)

भक्तानुरक्ताः सुहृदः सदा प्रियहिते रतान् । (२०।१)

कुराजाधिष्ठिते राज्ये न विनश्येम सर्वशः ॥ (२०।२)

श्रूयतां चाभिधास्यामो गुणदोषान् नरर्षभाः । (२१।१)

शुभाशुभाधिवासेन संसर्गं कुरुते यथा ॥ (२१।२)

वस्त्रम् आपस् तिलान् भूमिं गन्धो वासयते यथा । (२२।१)

पुष्पाणाम् अधिवासेन तथा संसर्गजा गुणाः ॥ (२२।२)

मोहजालस्य योनिर् हि मूढैर् एव समागमः । (२३।१)

अहन्य् अहनि धर्मस्य योनिः साधुसमागमः ॥ (२३।२)

तस्मात् प्राज्ञैश् च वृद्धैश् च सुस्वभावैस् तपस्विभिः । (२४।१)

सद्भिश् च सह संसर्गः कार्यः शमपरायणैः ॥ (२४।२)

येषां त्रीण्यवदातानि योनिर् विद्या च कर्म च । (२५।१)

तान् सेवेत् तैः समास्या हि शास्त्रेभ्यो ऽपि गरीयसी ॥ (२५।२)

निरारम्भा ह्य् अपि वयं पुण्यशीलेषु साधुषु । (२६।१)

पुण्यम् एवाप्नुयामेह पापं पापोपसेवनात् ॥ (२६।२)

असतां दर्शनात् स्पर्शात् संजल्पनसहासनात् । (२७।१)

धर्माचाराः प्रहीयन्ते न च सिध्यन्ति मानवाः ॥ (२७।२)

बुद्धिश् च हीयते पुंसां नीचैः सह समागमात् । (२८।१)

मध्यमैर् मध्यतां याति श्रेष्ठतां याति चोत्तमैः ॥ (२८।२)

ये गुणाः कीर्तिता लोके धर्मकामार्थसम्भवाः । (२९।१)

लोकाचारात्मसम्भूता वेदोक्ताः शिष्टसंमताः ॥ (२९।२)

ते युष्मासु समस्ताश् च व्यस्ताश् चैवेह सद्गुणाः । (३०।१)

इच्छामो गुणवन्मध्ये वस्तुं श्रेयोऽभिकाङ्क्षिणः ॥ (३०।२)

युधिष्ठिर उवाच । (३१।१)

धन्या वयं यद् अस्माकं स्नेहकारुण्ययन्त्रिताः । (३१।२)

असतो ऽपि गुणान् आहुर् ब्राह्मणप्रमुखाः प्रजाः ॥ (३१।३)

तद् अहं भ्रातृसहितः सर्वान् विज्ञापयामि वः । (३२।१)

नान्यथा तद्धि कर्तव्यम् अस्मत्स्नेहानुकम्पया ॥ (३२।२)

भीष्मः पितामहो राजा विदुरो जननी च मे । (३३।१)

सुहृज्जनश् च प्रायो मे नगरे नागसाह्वये ॥ (३३।२)

ते त्वस्मद्धितकामार्थं पालनीयाः प्रयत्नतः । (३४।१)

युष्माभिः सहितैः सर्वैः शोकसंतापविह्वलाः ॥ (३४।२)

निवर्ततागता दूरं समागमनशापिताः । (३५।१)

स्वजने न्यासभूते मे कार्या स्नेहान्विता मतिः ॥ (३५।२)

एतद्धि मम कार्याणां परमं हृदि संस्थितम् । (३६।१)

सुकृतानेन मे तुष्टिः सत्कारश् च भविष्यति ॥ (३६।२)

वैशम्पायन उवाच । (३७।१)

तथानुमन्त्रितास् तेन धर्मराजेन ताः प्रजाः । (३७।२)

चक्रुर् आर्तस्वरं घोरं हा राजन्न् इति दुःखिताः ॥ (३७।३)

गुणान् पार्थस्य संस्मृत्य दुःखार्ताः परमातुराः । (३८।१)

अकामाः संन्यवर्तन्त समागम्याथ पाण्डवान् ॥ (३८।२)

निवृत्तेषु तु पौरेषु रथान् आस्थाय पाण्डवाः । (३९।१)

प्रजग्मुर् जाह्नवीतीरे प्रमाणाख्यं महावटम् ॥ (३९।२)

तं ते दिवसशेषेण वटं गत्वा तु पाण्डवाः । (४०।१)

ऊषुस् तां रजनीं वीराः संस्पृश्य सलिलं शुचि । (४०।२)

उदकेनैव तां रात्रिम् ऊषुस् ते दुःखकर्शिताः ॥ (४०।३)

अनुजग्मुश् च तत्रैतान् स्नेहात् केचिद् द्विजातयः । (४१।१)

साग्नयो ऽनग्नयश् चैव सशिष्यगणबान्धवाः । (४१।२)

स तैः परिवृतो राजा शुशुभे ब्रह्मवादिभिः ॥ (४१।३)

तेषां प्रादुष्कृताग्नीनां मुहूर्ते रम्यदारुणे । (४२।१)

ब्रह्मघोषपुरस्कारः संजल्पः समजायत ॥ (४२।२)

राजानं तु कुरुश्रेष्ठं ते हंसमधुरस्वराः । (४३।१)

आश्वासयन्तो विप्राग्र्याः क्षपां सर्वां व्यनोदयन् ॥ (४३।२)