युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

उक्तो मन्त्रो महाबाहो न विश्वासो ऽस्ति शत्रुषु । (१।२)

कथं हि राजा वर्तेत यदि सर्वत्र नाश्वसेत् ॥ (१।३)

विश्वासाद्धि परं राज्ञो राजन्न् उत्पद्यते भयम् । (२।१)

कथं वै नाश्वसन् राजा शत्रूञ् जयति पार्थिव ॥ (२।२)

एतन्मे संशयं छिन्द्धि मनो मे सम्प्रमुह्यति । (३।१)

अविश्वासकथाम् एताम् उपश्रुत्य पितामह ॥ (३।२)

भीष्म उवाच । (४।१)

शृणु कौन्तेय यो वृत्तो ब्रह्मदत्तनिवेशने । (४।२)

पूजन्या सह संवादो ब्रह्मदत्तस्य पार्थिव ॥ (४।३)

काम्पिल्ये ब्रह्मदत्तस्य अन्तःपुरनिवासिनी । (५।१)

पूजनी नाम शकुनी दीर्घकालं सहोषिता ॥ (५।२)

रुतज्ञा सर्वभूतानां यथा वै जीवजीवकः । (६।१)

सर्वज्ञा सर्वधर्मज्ञा तिर्यग्योनिगतापि सा ॥ (६।२)

अभिप्रजाता सा तत्र पुत्रम् एकं सुवर्चसम् । (७।१)

समकालं च राज्ञो ऽपि देव्याः पुत्रो व्यजायत ॥ (७।२)

समुद्रतीरं गत्वा सा त्वाजहार फलद्वयम् । (८।१)

पुष्ट्यर्थं च स्वपुत्रस्य राजपुत्रस्य चैव ह ॥ (८।२)

फलम् एकं सुतायादाद् राजपुत्राय चापरम् । (९।१)

अमृतास्वादसदृशं बलतेजोविवर्धनम् । (९।२)

तत्रागच्छत् परां वृद्धिं राजपुत्रः फलाशनात् ॥ (९।३)

धात्र्या हस्तगतश् चापि तेनाक्रीडत पक्षिणा । (१०।१)

शून्ये तु तम् उपादाय पक्षिणं समजातकम् । (१०।२)

हत्वा ततः स राजेन्द्र धात्र्या हस्तम् उपागमत् ॥ (१०।३)

अथ सा शकुनी राजन्न् आगमत् फलहारिका । (११।१)

अपश्यन्निहतं पुत्रं तेन बालेन भूतले ॥ (११।२)

बाष्पपूर्णमुखी दीना दृष्ट्वा सा तु हतं सुतम् । (१२।१)

पूजनी दुःखसंतप्ता रुदती वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (१२।२)

क्षत्रिये संगतं नास्ति न प्रीतिर् न च सौहृदम् । (१३।१)

कारणे संभजन्तीह कृतार्थाः संत्यजन्ति च ॥ (१३।२)

क्षत्रियेषु न विश्वासः कार्यः सर्वोपघातिषु । (१४।१)

अपकृत्यापि सततं सान्त्वयन्ति निरर्थकम् ॥ (१४।२)

अहम् अस्य करोम्यद्य सदृशीं वैरयातनाम् । (१५।१)

कृतघ्नस्य नृशंसस्य भृशं विश्वासघातिनः ॥ (१५।२)

सहसंजातवृद्धस्य तथैव सहभोजिनः । (१६।१)

शरणागतस्य च वधस्त्रिविधं ह्यस्य किल्बिषम् ॥ (१६।२)

इत्युक्त्वा चरणाभ्यां तु नेत्रे नृपसुतस्य सा । (१७।१)

भित्त्वा स्वस्था तत इदं पूजनी वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (१७।२)

इच्छयैव कृतं पापं सद्य एवोपसर्पति । (१८।१)

कृतप्रतिक्रियं तेषां न नश्यति शुभाशुभम् ॥ (१८।२)

पापं कर्म कृतं किंचिन्न तस्मिन् यदि विद्यते । (१९।१)

निपात्यते ऽस्य पुत्रेषु न चेत् पौत्रेषु नप्तृषु ॥ (१९।२)

ब्रह्मदत्त उवाच । (२०।१)

अस्ति वै कृतम् अस्माभिर् अस्ति प्रतिकृतं त्वया । (२०।२)

उभयं तत् समीभूतं वस पूजनि मा गमः ॥ (२०।३)

पूजन्युवाच । (२१।१)

सकृत् कृतापराधस्य तत्रैव परिलम्बतः । (२१।२)

न तद् बुधाः प्रशंसन्ति श्रेयस्तत्रापसर्पणम् ॥ (२१।३)

सान्त्वे प्रयुक्ते नृपते कृतवैरे न विश्वसेत् । (२२।१)

क्षिप्रं प्रबध्यते मूढो न हि वैरं प्रशाम्यति ॥ (२२।२)

अन्योन्यं कृतवैराणां पुत्रपौत्रं निगच्छति । (२३।१)

पुत्रपौत्रे विनष्टे तु परलोकं निगच्छति ॥ (२३।२)

सर्वेषां कृतवैराणाम् अविश्वासः सुखावहः । (२४।१)

एकान्ततो न विश्वासः कार्यो विश्वासघातकः ॥ (२४।२)

न विश्वसेद् अविश्वस्ते विश्वस्ते ऽपि न विश्वसेत् । (२५।१)

कामं विश्वासयेद् अन्यान् परेषां तु न विश्वसेत् ॥ (२५।२)

माता पिता बान्धवानां वरिष्ठौ भार्या जरा बीजमात्रं तु पुत्रः । (२६।१)

भ्राता शत्रुः क्लिन्नपाणिर् वयस्य आत्मा ह्येकः सुखदुःखस्य वेत्ता ॥ (२६।२)

अन्योन्यकृतवैराणां न संधिर् उपपद्यते । (२७।१)

स च हेतुर् अतिक्रान्तो यदर्थम् अहम् आवसम् ॥ (२७।२)

पूजितस्यार्थमानाभ्यां जन्तोः पूर्वापकारिणः । (२८।१)

चेतो भवत्यविश्वस्तं पूर्वं त्रासयते बलात् ॥ (२८।२)

पूर्वं संमानना यत्र पश्चाच्चैव विमानना । (२९।१)

जह्यात् तं सत्त्ववान् वासं संमानितविमानितः ॥ (२९।२)

उषितास्मि तवागारे दीर्घकालम् अहिंसिता । (३०।१)

तद् इदं वैरम् उत्पन्नं सुखम् आस्स्व व्रजाम्यहम् ॥ (३०।२)

ब्रह्मदत्त उवाच । (३१।१)

यत्कृते प्रतिकुर्याद् वै न स तत्रापराध्नुयात् । (३१।२)

अनृणस्तेन भवति वस पूजनि मा गमः ॥ (३१।३)

पूजन्युवाच । (३२।१)

न कृतस्य न कर्तुश्च सख्यं संधीयते पुनः । (३२।२)

हृदयं तत्र जानाति कर्तुश्चैव कृतस्य च ॥ (३२।३)

ब्रह्मदत्त उवाच । (३३।१)

कृतस्य चैव कर्तुश्च सख्यं संधीयते पुनः । (३३।२)

वैरस्योपशमो दृष्टः पापं नोपाश्नुते पुनः ॥ (३३।३)

पूजन्युवाच । (३४।१)

नास्ति वैरम् उपक्रान्तं सान्त्वितो ऽस्मीति नाश्वसेत् । (३४।२)

विश्वासाद् बध्यते बालस्तस्माच्छ्रेयो ह्यदर्शनम् ॥ (३४।३)

तरसा ये न शक्यन्ते शस्त्रैः सुनिशितैर् अपि । (३५।१)

साम्ना ते विनिगृह्यन्ते गजा इव करेणुभिः ॥ (३५।२)

ब्रह्मदत्त उवाच । (३६।१)

संवासाज्जायते स्नेहो जीवितान्तकरेष्वपि । (३६।२)

अन्योन्यस्य च विश्वासः श्वपचेन शुनो यथा ॥ (३६।३)

अन्योन्यकृतवैराणां संवासान्मृदुतां गतम् । (३७।१)

नैव तिष्ठति तद् वैरं पुष्करस्थम् इवोदकम् ॥ (३७।२)

पूजन्युवाच । (३८।१)

वैरं पञ्चसमुत्थानं तच्च बुध्यन्ति पण्डिताः । (३८।२)

स्त्रीकृतं वास्तुजं वाग्जं ससपत्नापराधजम् ॥ (३८।३)

तत्र दाता निहन्तव्यः क्षत्रियेण विशेषतः । (३९।१)

प्रकाशं वाप्रकाशं वा बुद्ध्वा देशबलादिकम् ॥ (३९।२)

कृतवैरे न विश्वासः कार्यस्त्विह सुहृद्यपि । (४०।१)

छन्नं संतिष्ठते वैरं गूढो ऽग्निर् इव दारुषु ॥ (४०।२)

न वित्तेन न पारुष्यैर् न सान्त्वेन न च श्रुतैः । (४१।१)

वैराग्निः शाम्यते राजन्न् और्वाग्निर् इव सागरे ॥ (४१।२)

न हि वैराग्निर् उद्भूतः कर्म वाप्यपराधजम् । (४२।१)

शाम्यत्यदग्ध्वा नृपते विना ह्येकतरक्षयात् ॥ (४२।२)

सत्कृतस्यार्थमानाभ्यां स्यात् तु पूर्वापकारिणः । (४३।१)

नैव शान्तिर् न विश्वासः कर्म त्रासयते बलात् ॥ (४३।२)

नैवापकारे कस्मिंश्चिद् अहं त्वयि तथा भवान् । (४४।१)

विश्वासाद् उषिता पूर्वं नेदानीं विश्वसाम्यहम् ॥ (४४।२)

ब्रह्मदत्त उवाच । (४५।१)

कालेन क्रियते कार्यं तथैव विविधाः क्रियाः । (४५।२)

कालेनैव प्रवर्तन्ते कः कस्येहापराध्यति ॥ (४५।३)

तुल्यं चोभे प्रवर्तेते मरणं जन्म चैव ह । (४६।१)

कार्यते चैव कालेन तन्निमित्तं हि जीवति ॥ (४६।२)

बध्यन्ते युगपत् केचिद् एकैकस्य न चापरे । (४७।१)

कालो दहति भूतानि सम्प्राप्याग्निर् इवेन्धनम् ॥ (४७।२)

नाहं प्रमाणं नैव त्वम् अन्योन्यकरणे शुभे । (४८।१)

कालो नित्यम् उपाधत्ते सुखं दुःखं च देहिनाम् ॥ (४८।२)

एवं वसेह सस्नेहा यथाकालम् अहिंसिता । (४९।१)

यत् कृतं तच्च मे क्षान्तं त्वं चैव क्षम पूजनि ॥ (४९।२)

पूजन्युवाच । (५०।१)

यदि कालः प्रमाणं ते न वैरं कस्यचिद् भवेत् । (५०।२)

कस्मात् त्वपचितिं यान्ति बान्धवा बान्धवे हते ॥ (५०।३)

कस्माद् देवासुराः पूर्वम् अन्योन्यम् अभिजघ्निरे । (५१।१)

यदि कालेन निर्याणं सुखदुःखे भवाभवौ ॥ (५१।२)

भिषजो भेषजं कर्तुं कस्माद् इच्छन्ति रोगिणे । (५२।१)

यदि कालेन पच्यन्ते भेषजैः किं प्रयोजनम् ॥ (५२।२)

प्रलापः क्रियते कस्मात् सुमहाञ् शोकमूर्छितैः । (५३।१)

यदि कालः प्रमाणं ते कस्माद् धर्मो ऽस्ति कर्तृषु ॥ (५३।२)

तव पुत्रो ममापत्यं हतवान् हिंसितो मया । (५४।१)

अनन्तरं त्वया चाहं बन्धनीया महीपते ॥ (५४।२)

अहं हि पुत्रशोकेन कृतपापा तवात्मजे । (५५।१)

तथा त्वया प्रहर्तव्यं मयि तत्त्वं च मे शृणु ॥ (५५।२)

भक्षार्थं क्रीडनार्थं वा नरा वाञ्छन्ति पक्षिणः । (५६।१)

तृतीयो नास्ति संयोगो वधबन्धाद् ऋते क्षमः ॥ (५६।२)

वधबन्धभयाद् एके मोक्षतन्त्रम् उपागताः । (५७।१)

मरणोत्पातजं दुःखम् आहुर् धर्मविदो जनाः ॥ (५७।२)

सर्वस्य दयिताः प्राणाः सर्वस्य दयिताः सुताः । (५८।१)

दुःखाद् उद्विजते सर्वः सर्वस्य सुखम् ईप्सितम् ॥ (५८।२)

दुःखं जरा ब्रह्मदत्त दुःखम् अर्थविपर्ययः । (५९।१)

दुःखं चानिष्टसंवासो दुःखम् इष्टवियोगजम् ॥ (५९।२)

वैरबन्धकृतं दुःखं हिंसाजं स्त्रीकृतं तथा । (६०।१)

दुःखं सुखेन सततं जनाद् विपरिवर्तते ॥ (६०।२)

न दुःखं परदुःखे वै केचिद् आहुर् अबुद्धयः । (६१।१)

यो दुःखं नाभिजानाति स जल्पति महाजने ॥ (६१।२)

यस्तु शोचति दुःखार्तः स कथं वक्तुम् उत्सहेत् । (६२।१)

रसज्ञः सर्वदुःखस्य यथात्मनि तथा परे ॥ (६२।२)

यत् कृतं ते मया राजंस्त्वया च मम यत् कृतम् । (६३।१)

न तद् वर्षशतैः शक्यं व्यपोहितुम् अरिंदम ॥ (६३।२)

आवयोः कृतम् अन्योन्यं तत्र संधिर् न विद्यते । (६४।१)

स्मृत्वा स्मृत्वा हि ते पुत्रं नवं वैरं भविष्यति ॥ (६४।२)

वैरम् अन्तिकम् आसज्य यः प्रीतिं कर्तुम् इच्छति । (६५।१)

मृन्मयस्येव भग्नस्य तस्य संधिर् न विद्यते ॥ (६५।२)

निश्चितश्चार्थशास्त्रज्ञैर् अविश्वासः सुखोदयः । (६६।१)

उशनाश्चाथ गाथे द्वे प्रह्रादायाब्रवीत् पुरा ॥ (६६।२)

ये वैरिणः श्रद्दधते सत्ये सत्येतरे ऽपि वा । (६७।१)

ते श्रद्दधाना वध्यन्ते मधु शुष्कतृणैर् यथा ॥ (६७।२)

न हि वैराणि शाम्यन्ति कुलेष्व् आ दशमाद् युगात् । (६८।१)

आख्यातारश्च विद्यन्ते कुले चेद् विद्यते पुमान् ॥ (६८।२)

उपगुह्य हि वैराणि सान्त्वयन्ति नराधिपाः । (६९।१)

अथैनं प्रतिपिंषन्ति पूर्णं घटम् इवाश्मनि ॥ (६९।२)

सदा न विश्वसेद् राजन् पापं कृत्वेह कस्यचित् । (७०।१)

अपकृत्य परेषां हि विश्वासाद् दुःखम् अश्नुते ॥ (७०।२)

ब्रह्मदत्त उवाच । (७१।१)

नाविश्वासाच्चिन्वते ऽर्थान्नेहन्ते चापि किंचन । (७१।२)

भयाद् एकतरान्नित्यं मृतकल्पा भवन्ति च ॥ (७१।३)

पूजन्युवाच । (७२।१)

यस्येह व्रणिनौ पादौ पद्भ्यां च परिसर्पति । (७२।२)

क्षण्येते तस्य तौ पादौ सुगुप्तम् अभिधावतः ॥ (७२।३)

नेत्राभ्यां सरुजाभ्यां यः प्रतिवातम् उदीक्षते । (७३।१)

तस्य वायुरुजात्यर्थं नेत्रयोर् भवति ध्रुवम् ॥ (७३।२)

दुष्टं पन्थानम् आश्रित्य यो मोहाद् अभिपद्यते । (७४।१)

आत्मनो बलम् अज्ञात्वा तदन्तं तस्य जीवितम् ॥ (७४।२)

यस्तु वर्षम् अविज्ञाय क्षेत्रं कृषति मानवः । (७५।१)

हीनं पुरुषकारेण सस्यं नैवाप्नुते पुनः ॥ (७५।२)

यश्च तिक्तं कषायं वाप्यास्वादविधुरं हितम् । (७६।१)

आहारं कुरुते नित्यं सो ऽमृतत्वाय कल्पते ॥ (७६।२)

पथ्यं भुक्त्वा नरो लोभाद् यो ऽन्यद् अश्नाति भोजनम् । (७७।१)

परिणामम् अविज्ञाय तदन्तं तस्य जीवितम् ॥ (७७।२)

दैवं पुरुषकारश्च स्थितावन्योन्यसंश्रयात् । (७८।१)

उदात्तानां कर्म तन्त्रं दैवं क्लीबा उपासते ॥ (७८।२)

कर्म चात्महितं कार्यं तीक्ष्णं वा यदि वा मृदु । (७९।१)

ग्रस्यते ऽकर्मशीलस्तु सदानर्थैर् अकिंचनः ॥ (७९।२)

तस्मात् संशयिते ऽप्यर्थे कार्य एव पराक्रमः । (८०।१)

सर्वस्वम् अपि संत्यज्य कार्यम् आत्महितं नरैः ॥ (८०।२)

विद्या शौर्यं च दाक्ष्यं च बलं धैर्यं च पञ्चमम् । (८१।१)

मित्राणि सहजान्याहुर् वर्तयन्तीह यैर् बुधाः ॥ (८१।२)

निवेशनं च कुप्यं च क्षेत्रं भार्या सुहृज्जनः । (८२।१)

एतान्युपचितान्याहुः सर्वत्र लभते पुमान् ॥ (८२।२)

सर्वत्र रमते प्राज्ञः सर्वत्र च विरोचते । (८३।१)

न विभीषयते कंचिद् भीषितो न बिभेति च ॥ (८३।२)

नित्यं बुद्धिमतो ह्यर्थः स्वल्पको ऽपि विवर्धते । (८४।१)

दाक्ष्येण कुरुते कर्म संयमात् प्रतितिष्ठति ॥ (८४।२)

गृहस्नेहावबद्धानां नराणाम् अल्पमेधसाम् । (८५।१)

कुस्त्री खादति मांसानि माघमा सेगवाम् इव ॥ (८५।२)

गृहं क्षेत्राणि मित्राणि स्वदेश इति चापरे । (८६।१)

इत्येवम् अवसीदन्ति नरा बुद्धिविपर्यये ॥ (८६।२)

उत्पतेत् सरुजाद् देशाद् व्याधिदुर्भिक्षपीडितात् । (८७।१)

अन्यत्र वस्तुं गच्छेद् वा वसेद् वा नित्यमानितः ॥ (८७।२)

तस्माद् अन्यत्र यास्यामि वस्तुं नाहम् इहोत्सहे । (८८।१)

कृतम् एतद् अनाहार्यं तव पुत्रेण पार्थिव ॥ (८८।२)

कुभार्यां च कुपुत्रं च कुराजानं कुसौहृदम् । (८९।१)

कुसंबन्धं कुदेशं च दूरतः परिवर्जयेत् ॥ (८९।२)

कुमित्रे नास्ति विश्वासः कुभार्यायां कुतो रतिः । (९०।१)

कुराज्ये निर्वृतिर् नास्ति कुदेशे न प्रजीव्यते ॥ (९०।२)

कुमित्रे संगतं नास्ति नित्यम् अस्थिरसौहृदे । (९१।१)

अवमानः कुसंबन्धे भवत्यर्थविपर्यये ॥ (९१।२)

सा भार्या या प्रियं ब्रूते स पुत्रो यत्र निर्वृतिः । (९२।१)

तन्मित्रं यत्र विश्वासः स देशो यत्र जीव्यते ॥ (९२।२)

यत्र नास्ति बलात्कारः स राजा तीव्रशासनः । (९३।१)

न चैव ह्यभिसंबन्धो दरिद्रं यो बुभूषति ॥ (९३।२)

भार्या देशो ऽथ मित्राणि पुत्रसंबन्धिबान्धवाः । (९४।१)

एतत् सर्वं गुणवति धर्मनेत्रे महीपतौ ॥ (९४।२)

अधर्मज्ञस्य विलयं प्रजा गच्छन्त्यनिग्रहात् । (९५।१)

राजा मूलं त्रिवर्गस्य अप्रमत्तो ऽनुपालयन् ॥ (९५।२)

बलिषड्भागम् उद्धृत्य बलिं तम् उपयोजयेत् । (९६।१)

न रक्षति प्रजाः सम्यग् यः स पार्थिवतस्करः ॥ (९६।२)

दत्त्वाभयं यः स्वयम् एव राजा न तत् प्रमाणं कुरुते यथावत् । (९७।१)

स सर्वलोकाद् उपलभ्य पापम् अधर्मबुद्धिर् निरयं प्रयाति ॥ (९७।२)

दत्त्वाभयं यः स्म राजा प्रमाणं कुरुते सदा । (९८।१)

स सर्वसुखकृज्ज्ञेयः प्रजा धर्मेण पालयन् ॥ (९८।२)

पिता माता गुरुर् गोप्ता वह्निर् वैश्रवणो यमः । (९९।१)

सप्त राज्ञो गुणान् एतान्मनुर् आह प्रजापतिः ॥ (९९।२)

पिता हि राजा राष्ट्रस्य प्रजानां यो ऽनुकम्पकः । (१००।१)

तस्मिन्मिथ्याप्रणीते हि तिर्यग् गच्छति मानवः ॥ (१००।२)

संभावयति मातेव दीनम् अभ्यवपद्यते । (१०१।१)

दहत्यग्निर् इवानिष्टान् यमयन् भवते यमः ॥ (१०१।२)

इष्टेषु विसृजत्यर्थान् कुबेर इव कामदः । (१०२।१)

गुरुर् धर्मोपदेशेन गोप्ता च परिपालनात् ॥ (१०२।२)

यस्तु रञ्जयते राजा पौरजानपदान् गुणैः । (१०३।१)

न तस्य भ्रश्यते राज्यं गुणधर्मानुपालनात् ॥ (१०३।२)

स्वयं समुपजानन् हि पौरजानपदक्रियाः । (१०४।१)

स सुखं मोदते भूप इह लोके परत्र च ॥ (१०४।२)

नित्योद्विग्नाः प्रजा यस्य करभारप्रपीडिताः । (१०५।१)

अनर्थैर् विप्रलुप्यन्ते स गच्छति पराभवम् ॥ (१०५।२)

प्रजा यस्य विवर्धन्ते सरसीव महोत्पलम् । (१०६।१)

स सर्वयज्ञफलभाग् राजा लोके महीयते ॥ (१०६।२)

बलिना विग्रहो राजन्न कथंचित् प्रशस्यते । (१०७।१)

बलिना विगृहीतस्य कुतो राज्यं कुतः सुखम् ॥ (१०७।२)

भीष्म उवाच । (१०८।१)

सैवम् उक्त्वा शकुनिका ब्रह्मदत्तं नराधिपम् । (१०८।२)

राजानं समनुज्ञाप्य जगामाथेप्सितां दिशम् ॥ (१०८।३)

एतत् ते ब्रह्मदत्तस्य पूजन्या सह भाषितम् । (१०९।१)

मयोक्तं भरतश्रेष्ठ किम् अन्यच्छ्रोतुम् इच्छसि ॥ (१०९।२)