MBh, 7, 81
Select a line for its word-by-word analysis.
अर्जुने सैन्धवं प्राप्ते भारद्वाजेन संवृताः । (१।२)
arjune saindhavaṃ prāpte bhāradvājena saṃvṛtāḥ |
पाञ्चालाः कुरुभिः सार्धं किम् अकुर्वत संजय ॥ (१।३)
pāñcālāḥ kurubhiḥ sārdhaṃ kim akurvata saṃjaya ||
पाञ्चालानां कुरूणां च द्रोणे द्यूतम् अवर्तत ॥ (२।३)
pāñcālānāṃ kurūṇāṃ ca droṇe dyūtam avartata ||
पाञ्चाला हि जिघांसन्तो द्रोणं संहृष्टचेतसः । (३।१)
pāñcālā hi jighāṃsanto droṇaṃ saṃhṛṣṭacetasaḥ |
ततः सुतुमुलस्तेषां संग्रामो ऽवर्तताद्भुतः । (४।१)
tataḥ sutumulasteṣāṃ saṃgrāmo 'vartatādbhutaḥ |
सर्वे द्रोणरथं प्राप्य पाञ्चालाः पाण्डवैः सह । (५।१)
sarve droṇarathaṃ prāpya pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha |
तद् अनीकं बिभित्सन्तो महास्त्राणि व्यदर्शयन् ॥ (५।२)
tad anīkaṃ bibhitsanto mahāstrāṇi vyadarśayan ||
द्रोणस्य रथपर्यन्तं रथिनो रथम् आस्थिताः । (६।१)
droṇasya rathaparyantaṃ rathino ratham āsthitāḥ |
कम्पयन्तो ऽभ्यवर्तन्त वेगम् आस्थाय मध्यमम् ॥ (६।२)
kampayanto 'bhyavartanta vegam āsthāya madhyamam ||
तम् अभ्यगाद् बृहत्क्षत्रः केकयानां महारथः । (७।१)
tam abhyagād bṛhatkṣatraḥ kekayānāṃ mahārathaḥ |
प्रवपन्निशितान् बाणान्महेन्द्राशनिसंनिभान् ॥ (७।२)
pravapanniśitān bāṇānmahendrāśanisaṃnibhān ||
तं तु प्रत्युदियाच्छीघ्रं क्षेमधूर्तिर् महायशाः । (८।१)
taṃ tu pratyudiyācchīghraṃ kṣemadhūrtir mahāyaśāḥ |
विमुञ्चन्निशितान् बाणाञ् शतशो ऽथ सहस्रशः ॥ (८।२)
vimuñcanniśitān bāṇāñ śataśo 'tha sahasraśaḥ ||
त्वरितो ऽभ्यद्रवद् द्रोणं महेन्द्र इव शम्बरम् ॥ (९।२)
tvarito 'bhyadravad droṇaṃ mahendra iva śambaram ||
तम् आपतन्तं सहसा व्यादितास्यम् इवान्तकम् । (१०।१)
tam āpatantaṃ sahasā vyāditāsyam ivāntakam |
वीरधन्वा महेष्वासस्त्वरमाणः समभ्ययात् ॥ (१०।२)
vīradhanvā maheṣvāsastvaramāṇaḥ samabhyayāt ||
नकुलं कुशलं युद्धे पराक्रान्तं पराक्रमी । (१२।१)
nakulaṃ kuśalaṃ yuddhe parākrāntaṃ parākramī |
अभ्यगच्छत् समायान्तं विकर्णस्ते सुतः प्रभो ॥ (१२।२)
abhyagacchat samāyāntaṃ vikarṇaste sutaḥ prabho ||
सहदेवं तथायान्तं दुर्मुखः शत्रुकर्शनः । (१३।१)
sahadevaṃ tathāyāntaṃ durmukhaḥ śatrukarśanaḥ |
सात्यकिं तु नरव्याघ्रं व्याघ्रदत्तस्त्ववारयत् । (१४।१)
sātyakiṃ tu naravyāghraṃ vyāghradattastvavārayat |
शरैः सुनिशितैस्तीक्ष्णैः कम्पयन् वै मुहुर् मुहुः ॥ (१४।२)
śaraiḥ suniśitaistīkṣṇaiḥ kampayan vai muhur muhuḥ ||
द्रौपदेयान्नरव्याघ्रान्मुञ्चतः सायकोत्तमान् । (१५।१)
draupadeyānnaravyāghrānmuñcataḥ sāyakottamān |
संरब्धान् रथिनां श्रेष्ठान् सौमदत्तिर् अवारयत् ॥ (१५।२)
saṃrabdhān rathināṃ śreṣṭhān saumadattir avārayat ||
भीमसेनं तथा क्रुद्धं भीमरूपो भयानकम् । (१६।१)
bhīmasenaṃ tathā kruddhaṃ bhīmarūpo bhayānakam |
प्रत्यवारयद् आयान्तम् आर्श्यशृङ्गिर् महारथः ॥ (१६।२)
pratyavārayad āyāntam ārśyaśṛṅgir mahārathaḥ ||
तयोः समभवद् युद्धं नरराक्षसयोर् मृधे । (१७।१)
tayoḥ samabhavad yuddhaṃ nararākṣasayor mṛdhe |
ततो युधिष्ठिरो द्रोणं नवत्या नतपर्वणाम् । (१८।१)
tato yudhiṣṭhiro droṇaṃ navatyā nataparvaṇām |
तं द्रोणः पञ्चविंशत्या निजघान स्तनान्तरे । (१९।१)
taṃ droṇaḥ pañcaviṃśatyā nijaghāna stanāntare |
साश्वसूतध्वजं द्रोणः पश्यतां सर्वधन्विनाम् ॥ (२०।२)
sāśvasūtadhvajaṃ droṇaḥ paśyatāṃ sarvadhanvinām ||
ताञ् शरान् द्रोणमुक्तांस्तु शरवर्षेण पाण्डवः । (२१।१)
tāñ śarān droṇamuktāṃstu śaravarṣeṇa pāṇḍavaḥ |
ततो द्रोणो भृशं क्रुद्धो धर्मराजस्य संयुगे । (२२।१)
tato droṇo bhṛśaṃ kruddho dharmarājasya saṃyuge |
अदृश्यं दृश्य राजानं भारद्वाजस्य सायकैः । (२४।१)
adṛśyaṃ dṛśya rājānaṃ bhāradvājasya sāyakaiḥ |
सर्वभूतान्यमन्यन्त हतम् एव युधिष्ठिरम् ॥ (२४।२)
sarvabhūtānyamanyanta hatam eva yudhiṣṭhiram ||
केचिच्चैनम् अमन्यन्त तथा वै विमुखीकृतम् । (२५।१)
keciccainam amanyanta tathā vai vimukhīkṛtam |
हृतो राजेति राजेन्द्र ब्राह्मणेन यशस्विना ॥ (२५।२)
hṛto rājeti rājendra brāhmaṇena yaśasvinā ||
स कृच्छ्रं परमं प्राप्तो धर्मराजो युधिष्ठिरः । (२६।१)
sa kṛcchraṃ paramaṃ prāpto dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
त्यक्त्वा तत् कार्मुकं छिन्नं भारद्वाजेन संयुगे । (२६।२)
tyaktvā tat kārmukaṃ chinnaṃ bhāradvājena saṃyuge |
आददे ऽन्यद् धनुर् दिव्यं भारघ्नं वेगवत्तरम् ॥ (२६।३)
ādade 'nyad dhanur divyaṃ bhāraghnaṃ vegavattaram ||
ततस्तान् सायकान् सर्वान् द्रोणमुक्तान् सहस्रशः । (२७।१)
tatastān sāyakān sarvān droṇamuktān sahasraśaḥ |
छित्त्वा च ताञ् शरान् राजा क्रोधसंरक्तलोचनः । (२८।१)
chittvā ca tāñ śarān rājā krodhasaṃraktalocanaḥ |
स्वर्णदण्डां महाघोराम् अष्टघण्टां भयावहाम् ॥ (२८।३)
svarṇadaṇḍāṃ mahāghorām aṣṭaghaṇṭāṃ bhayāvahām ||
समुत्क्षिप्य च तां हृष्टो ननाद बलवद् बली । (२९।१)
samutkṣipya ca tāṃ hṛṣṭo nanāda balavad balī |
शक्तिं समुद्यतां दृष्ट्वा धर्मराजेन संयुगे । (३०।१)
śaktiṃ samudyatāṃ dṛṣṭvā dharmarājena saṃyuge |
स्वस्ति द्रोणाय सहसा सर्वभूतान्यथाब्रुवन् ॥ (३०।२)
svasti droṇāya sahasā sarvabhūtānyathābruvan ||
द्रोणान्तिकम् अनुप्राप्ता दीप्तास्या पन्नगी यथा ॥ (३१।३)
droṇāntikam anuprāptā dīptāsyā pannagī yathā ||
ताम् आपतन्तीं सहसा प्रेक्ष्य द्रोणो विशां पते । (३२।१)
tām āpatantīṃ sahasā prekṣya droṇo viśāṃ pate |
प्रादुश्चक्रे ततो ब्राह्मम् अस्त्रम् अस्त्रविदां वरः ॥ (३२।२)
prāduścakre tato brāhmam astram astravidāṃ varaḥ ||
तद् अस्त्रं भस्मसात् कृत्वा तां शक्तिं घोरदर्शनाम् । (३३।१)
tad astraṃ bhasmasāt kṛtvā tāṃ śaktiṃ ghoradarśanām |
जगाम स्यन्दनं तूर्णं पाण्डवस्य यशस्विनः ॥ (३३।२)
jagāma syandanaṃ tūrṇaṃ pāṇḍavasya yaśasvinaḥ ||
ततो युधिष्ठिरो राजा द्रोणास्त्रं तत् समुद्यतम् । (३४।१)
tato yudhiṣṭhiro rājā droṇāstraṃ tat samudyatam |
अशामयन्महाप्राज्ञो ब्रह्मास्त्रेणैव भारत ॥ (३४।२)
aśāmayanmahāprājño brahmāstreṇaiva bhārata ||
विव्याध च रणे द्रोणं पञ्चभिर् नतपर्वभिः । (३५।१)
vivyādha ca raṇe droṇaṃ pañcabhir nataparvabhiḥ |
क्षुरप्रेण च तीक्ष्णेन चिछेदास्य महद् धनुः ॥ (३५।२)
kṣurapreṇa ca tīkṣṇena cichedāsya mahad dhanuḥ ||
तद् अपास्य धनुश्छिन्नं द्रोणः क्षत्रियमर्दनः । (३६।१)
tad apāsya dhanuśchinnaṃ droṇaḥ kṣatriyamardanaḥ |
ताम् आपतन्तीं सहसा गदां दृष्ट्वा युधिष्ठिरः । (३७।१)
tām āpatantīṃ sahasā gadāṃ dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraḥ |
गदाम् एवाग्रहीत् क्रुद्धश्चिक्षेप च परंतपः ॥ (३७।२)
gadām evāgrahīt kruddhaścikṣepa ca paraṃtapaḥ ||
संघर्षात् पावकं मुक्त्वा समेयातां महीतले ॥ (३८।२)
saṃgharṣāt pāvakaṃ muktvā sameyātāṃ mahītale ||
ततो द्रोणो भृशं क्रुद्धो धर्मराजस्य मारिष । (३९।१)
tato droṇo bhṛśaṃ kruddho dharmarājasya māriṣa |
चतुर्भिर् निशितैस्तीक्ष्णैर् हयाञ् जघ्ने शरोत्तमैः ॥ (३९।२)
caturbhir niśitaistīkṣṇair hayāñ jaghne śarottamaiḥ ||
केतुम् एकेन चिछेद पाण्डवं चार्दयत् त्रिभिः ॥ (४०।२)
ketum ekena cicheda pāṇḍavaṃ cārdayat tribhiḥ ||
हताश्वात् तु रथात् तूर्णम् अवप्लुत्य युधिष्ठिरः । (४१।१)
hatāśvāt tu rathāt tūrṇam avaplutya yudhiṣṭhiraḥ |
तस्थावूर्ध्वभुजो राजा व्यायुधो भरतर्षभ ॥ (४१।२)
tasthāvūrdhvabhujo rājā vyāyudho bharatarṣabha ||
विरथं तं समालोक्य व्यायुधं च विशेषतः । (४२।१)
virathaṃ taṃ samālokya vyāyudhaṃ ca viśeṣataḥ |
द्रोणो व्यमोहयच्छत्रून् सर्वसैन्यानि चाभिभो ॥ (४२।२)
droṇo vyamohayacchatrūn sarvasainyāni cābhibho ||
मुञ्चन्न् इषुगणांस्तीक्ष्णांल् लघुहस्तो दृढव्रतः । (४३।१)
muñcann iṣugaṇāṃstīkṣṇāṃl laghuhasto dṛḍhavrataḥ |
तम् अभिद्रुतम् आलोक्य द्रोणेनामित्रघातिना । (४४।१)
tam abhidrutam ālokya droṇenāmitraghātinā |
इत्यासीत् सुमहाञ् शब्दः पाण्डुसैन्यस्य सर्वतः ॥ (४५।२)
ityāsīt sumahāñ śabdaḥ pāṇḍusainyasya sarvataḥ ||
अपायाज्जवनैर् अश्वैः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ (४६।२)
apāyājjavanair aśvaiḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.