MBh, 7, 54
Select a line for its word-by-word analysis.
तां निशां दुःखशोकार्तौ श्वसन्ताविव चोरगौ । (१।२)
tāṃ niśāṃ duḥkhaśokārtau śvasantāviva coragau |
नरनारायणौ क्रुद्धौ ज्ञात्वा देवाः सवासवाः । (२।१)
naranārāyaṇau kruddhau jñātvā devāḥ savāsavāḥ |
व्यथिताश् चिन्तयामासुः किंस्विद् एतद् भविष्यति ॥ (२।२)
vyathitāś cintayāmāsuḥ kiṃsvid etad bhaviṣyati ||
शुष्काशन्यश्च निष्पेतुः सनिर्घाताः सविद्युतः । (४।१)
śuṣkāśanyaśca niṣpetuḥ sanirghātāḥ savidyutaḥ |
प्रतिस्रोतः प्रवृत्ताश्च तथा गन्तुं समुद्रगाः ॥ (५।२)
pratisrotaḥ pravṛttāśca tathā gantuṃ samudragāḥ ||
क्रव्यादानां प्रमोदार्थं यमराष्ट्रविवृद्धये ॥ (६।२)
kravyādānāṃ pramodārthaṃ yamarāṣṭravivṛddhaye ||
तान् दृष्ट्वा दारुणान् सर्वान् उत्पातांल् लोमहर्षणान् ॥ (७।२)
tān dṛṣṭvā dāruṇān sarvān utpātāṃl lomaharṣaṇān ||
सर्वे ते व्यथिताः सैन्यास्त्वदीया भरतर्षभ । (८।१)
sarve te vyathitāḥ sainyāstvadīyā bharatarṣabha |
श्रुत्वा महाबलस्योग्रां प्रतिज्ञां सव्यसाचिनः ॥ (८।२)
śrutvā mahābalasyogrāṃ pratijñāṃ savyasācinaḥ ||
आश्वासय सुभद्रां त्वं भगिनीं स्नुषया सह ॥ (९।२)
āśvāsaya subhadrāṃ tvaṃ bhaginīṃ snuṣayā saha ||
स्नुषा श्वश्व्रानघायस्ते विशोके कुरु माधव । (१०।१)
snuṣā śvaśvrānaghāyaste viśoke kuru mādhava |
साम्ना सत्येन युक्तेन वचसाश्वासय प्रभो ॥ (१०।२)
sāmnā satyena yuktena vacasāśvāsaya prabho ||
ततो ऽर्जुनगृहं गत्वा वासुदेवः सुदुर्मनाः । (११।१)
tato 'rjunagṛhaṃ gatvā vāsudevaḥ sudurmanāḥ |
भगिनीं पुत्रशोकार्ताम् आश्वासयत दुःखिताम् ॥ (११।२)
bhaginīṃ putraśokārtām āśvāsayata duḥkhitām ||
मा शोकं कुरु वार्ष्णेयि कुमारं प्रति सस्नुषा । (१२।१)
mā śokaṃ kuru vārṣṇeyi kumāraṃ prati sasnuṣā |
सर्वेषां प्राणिनां भीरु निष्ठैषा कालनिर्मिता ॥ (१२।२)
sarveṣāṃ prāṇināṃ bhīru niṣṭhaiṣā kālanirmitā ||
सदृशं मरणं ह्येतत् तव पुत्रस्य मा शुचः ॥ (१३।२)
sadṛśaṃ maraṇaṃ hyetat tava putrasya mā śucaḥ ||
दिष्ट्या महारथो वीरः पितुस्तुल्यपराक्रमः । (१४।१)
diṣṭyā mahāratho vīraḥ pitustulyaparākramaḥ |
क्षात्रेण विधिना प्राप्तो वीराभिलषितां गतिम् ॥ (१४।२)
kṣātreṇa vidhinā prāpto vīrābhilaṣitāṃ gatim ||
जित्वा सुबहुशः शत्रून् प्रेषयित्वा च मृत्यवे । (१५।१)
jitvā subahuśaḥ śatrūn preṣayitvā ca mṛtyave |
गतः पुण्यकृतां लोकान् सर्वकामदुहो ऽक्षयान् ॥ (१५।२)
gataḥ puṇyakṛtāṃ lokān sarvakāmaduho 'kṣayān ||
सन्तो यां गतिम् इच्छन्ति प्राप्तस्तां तव पुत्रकः ॥ (१६।२)
santo yāṃ gatim icchanti prāptastāṃ tava putrakaḥ ||
मा शुचस्तनयं भद्रे गतः स परमां गतिम् ॥ (१७।२)
mā śucastanayaṃ bhadre gataḥ sa paramāṃ gatim ||
प्राप्स्यते चाप्यसौ क्षुद्रः सैन्धवो बालघातकः । (१८।१)
prāpsyate cāpyasau kṣudraḥ saindhavo bālaghātakaḥ |
व्युष्टायां तु वरारोहे रजन्यां पापकर्मकृत् । (१९।१)
vyuṣṭāyāṃ tu varārohe rajanyāṃ pāpakarmakṛt |
न हि मोक्ष्यति पार्थात् स प्रविष्टो ऽप्यमरावतीम् ॥ (१९।२)
na hi mokṣyati pārthāt sa praviṣṭo 'pyamarāvatīm ||
श्वः शिरः श्रोष्यसे तस्य सैन्धवस्य रणे हृतम् । (२०।१)
śvaḥ śiraḥ śroṣyase tasya saindhavasya raṇe hṛtam |
समन्तपञ्चकाद् बाह्यं विशोका भव मा रुदः ॥ (२०।२)
samantapañcakād bāhyaṃ viśokā bhava mā rudaḥ ||
क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य गतः शूरः सतां गतिम् । (२१।१)
kṣatradharmaṃ puraskṛtya gataḥ śūraḥ satāṃ gatim |
यां वयं प्राप्नुयामेह ये चान्ये शस्त्रजीविनः ॥ (२१।२)
yāṃ vayaṃ prāpnuyāmeha ye cānye śastrajīvinaḥ ||
व्यूढोरस्को महाबाहुर् अनिवर्ती वरप्रणुत् । (२२।१)
vyūḍhorasko mahābāhur anivartī varapraṇut |
गतस्तव वरारोहे पुत्रः स्वर्गं ज्वरं जहि ॥ (२२।२)
gatastava varārohe putraḥ svargaṃ jvaraṃ jahi ||
आश्वासय स्नुषां राज्ञि मा शुचः क्षत्रिये भृशम् । (२४।१)
āśvāsaya snuṣāṃ rājñi mā śucaḥ kṣatriye bhṛśam |
श्वः प्रियं सुमहच्छ्रुत्वा विशोका भव नन्दिनि ॥ (२४।२)
śvaḥ priyaṃ sumahacchrutvā viśokā bhava nandini ||
यत् पार्थेन प्रतिज्ञातं तत् तथा न तद् अन्यथा । (२५।१)
yat pārthena pratijñātaṃ tat tathā na tad anyathā |
चिकीर्षितं हि ते भर्तुर् न भवेज्जातु निष्फलम् ॥ (२५।२)
cikīrṣitaṃ hi te bhartur na bhavejjātu niṣphalam ||
यदि च मनुजपन्नगाः पिशाचा रजनिचराः पतगाः सुरासुराश्च । (२६।१)
yadi ca manujapannagāḥ piśācā rajanicarāḥ patagāḥ surāsurāśca |
रणगतम् अभियान्ति सिन्धुराजं न स भविता सह तैर् अपि प्रभाते ॥ (२६।२)
raṇagatam abhiyānti sindhurājaṃ na sa bhavitā saha tair api prabhāte ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.