MBh, 13, 38
Select a line for its word-by-word analysis.
स्त्रीणां स्वभावम् इच्छामि श्रोतुं भरतसत्तम । (१।२)
strīṇāṃ svabhāvam icchāmi śrotuṃ bharatasattama |
स्त्रियो हि मूलं दोषाणां लघुचित्ताः पितामह ॥ (१।३)
striyo hi mūlaṃ doṣāṇāṃ laghucittāḥ pitāmaha ||
लोकान् अनुचरन् धीमान् देवर्षिर् नारदः पुरा । (३।१)
lokān anucaran dhīmān devarṣir nāradaḥ purā |
ददर्शाप्सरसं ब्राह्मीं पञ्चचूडाम् अनिन्दिताम् ॥ (३।२)
dadarśāpsarasaṃ brāhmīṃ pañcacūḍām aninditām ||
तां दृष्ट्वा चारुसर्वाङ्गीं पप्रच्छाप्सरसं मुनिः । (४।१)
tāṃ dṛṣṭvā cārusarvāṅgīṃ papracchāpsarasaṃ muniḥ |
संशयो हृदि मे कश्चित् तन्मे ब्रूहि सुमध्यमे ॥ (४।२)
saṃśayo hṛdi me kaścit tanme brūhi sumadhyame ||
एवम् उक्ता तु सा विप्रं प्रत्युवाचाथ नारदम् । (५।१)
evam uktā tu sā vipraṃ pratyuvācātha nāradam |
विषये सति वक्ष्यामि समर्थां मन्यसे च माम् ॥ (५।२)
viṣaye sati vakṣyāmi samarthāṃ manyase ca mām ||
न त्वाम् अविषये भद्रे नियोक्ष्यामि कथंचन । (६।२)
na tvām aviṣaye bhadre niyokṣyāmi kathaṃcana |
स्त्रीणां स्वभावम् इच्छामि त्वत्तः श्रोतुं वरानने ॥ (६।३)
strīṇāṃ svabhāvam icchāmi tvattaḥ śrotuṃ varānane ||
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य देवर्षेर् अप्सरोत्तमा । (७।२)
etacchrutvā vacastasya devarṣer apsarottamā |
प्रत्युवाच न शक्ष्यामि स्त्री सती निन्दितुं स्त्रियः ॥ (७।३)
pratyuvāca na śakṣyāmi strī satī nindituṃ striyaḥ ||
विदितास्ते स्त्रियो याश्च यादृशाश्च स्वभावतः । (८।१)
viditāste striyo yāśca yādṛśāśca svabhāvataḥ |
न माम् अर्हसि देवर्षे नियोक्तुं प्रश्न ईदृशे ॥ (८।२)
na mām arhasi devarṣe niyoktuṃ praśna īdṛśe ||
मृषावादे भवेद् दोषः सत्ये दोषो न विद्यते ॥ (९।२)
mṛṣāvāde bhaved doṣaḥ satye doṣo na vidyate ||
स्त्रीदोषाञ् शाश्वतान् सत्यान् भाषितुं सम्प्रचक्रमे ॥ (१०।२)
strīdoṣāñ śāśvatān satyān bhāṣituṃ sampracakrame ||
मर्यादासु न तिष्ठन्ति स दोषः स्त्रीषु नारद ॥ (११।३)
maryādāsu na tiṣṭhanti sa doṣaḥ strīṣu nārada ||
न स्त्रीभ्यः किंचिद् अन्यद् वै पापीयस्तरम् अस्ति वै । (१२।१)
na strībhyaḥ kiṃcid anyad vai pāpīyastaram asti vai |
स्त्रियो हि मूलं दोषाणां तथा त्वम् अपि वेत्थ ह ॥ (१२।२)
striyo hi mūlaṃ doṣāṇāṃ tathā tvam api vettha ha ||
समाज्ञातान् ऋद्धिमतः प्रतिरूपान् वशे स्थितान् । (१३।१)
samājñātān ṛddhimataḥ pratirūpān vaśe sthitān |
पतीन् अन्तरम् आसाद्य नालं नार्यः प्रतीक्षितुम् ॥ (१३।२)
patīn antaram āsādya nālaṃ nāryaḥ pratīkṣitum ||
असद्धर्मस्त्वयं स्त्रीणाम् अस्माकं भवति प्रभो । (१४।१)
asaddharmastvayaṃ strīṇām asmākaṃ bhavati prabho |
पापीयसो नरान् यद् वै लज्जां त्यक्त्वा भजामहे ॥ (१४।२)
pāpīyaso narān yad vai lajjāṃ tyaktvā bhajāmahe ||
स्त्रियं हि यः प्रार्थयते संनिकर्षं च गच्छति । (१५।१)
striyaṃ hi yaḥ prārthayate saṃnikarṣaṃ ca gacchati |
ईषच्च कुरुते सेवां तम् एवेच्छन्ति योषितः ॥ (१५।२)
īṣacca kurute sevāṃ tam evecchanti yoṣitaḥ ||
अनर्थित्वान्मनुष्याणां भयात् परिजनस्य च । (१६।१)
anarthitvānmanuṣyāṇāṃ bhayāt parijanasya ca |
मर्यादायाम् अमर्यादाः स्त्रियस्तिष्ठन्ति भर्तृषु ॥ (१६।२)
maryādāyām amaryādāḥ striyastiṣṭhanti bhartṛṣu ||
नासां कश्चिद् अगम्यो ऽस्ति नासां वयसि संस्थितिः । (१७।१)
nāsāṃ kaścid agamyo 'sti nāsāṃ vayasi saṃsthitiḥ |
विरूपं रूपवन्तं वा पुमान् इत्येव भुञ्जते ॥ (१७।२)
virūpaṃ rūpavantaṃ vā pumān ityeva bhuñjate ||
न भयान्नाप्यनुक्रोशान्नार्थहेतोः कथंचन । (१८।१)
na bhayānnāpyanukrośānnārthahetoḥ kathaṃcana |
न ज्ञातिकुलसंबन्धात् स्त्रियस्तिष्ठन्ति भर्तृषु ॥ (१८।२)
na jñātikulasaṃbandhāt striyastiṣṭhanti bhartṛṣu ||
नारीणां स्वैरवृत्तानां स्पृहयन्ति कुलस्त्रियः ॥ (१९।२)
nārīṇāṃ svairavṛttānāṃ spṛhayanti kulastriyaḥ ||
याश्च शश्वद् बहुमता रक्ष्यन्ते दयिताः स्त्रियः । (२०।१)
yāśca śaśvad bahumatā rakṣyante dayitāḥ striyaḥ |
अपि ताः संप्रसज्जन्ते कुब्जान्धजडवामनैः ॥ (२०।२)
api tāḥ saṃprasajjante kubjāndhajaḍavāmanaiḥ ||
पङ्गुष्वपि च देवर्षे ये चान्ये कुत्सिता नराः । (२१।१)
paṅguṣvapi ca devarṣe ye cānye kutsitā narāḥ |
स्त्रीणाम् अगम्यो लोके ऽस्मिन्नास्ति कश्चिन्महामुने ॥ (२१।२)
strīṇām agamyo loke 'sminnāsti kaścinmahāmune ||
यदि पुंसां गतिर् ब्रह्म कथंचिन्नोपपद्यते । (२२।१)
yadi puṃsāṃ gatir brahma kathaṃcinnopapadyate |
अप्यन्योन्यं प्रवर्तन्ते न हि तिष्ठन्ति भर्तृषु ॥ (२२।२)
apyanyonyaṃ pravartante na hi tiṣṭhanti bhartṛṣu ||
वधबन्धभयाच्चापि स्वयं गुप्ता भवन्ति ताः ॥ (२३।२)
vadhabandhabhayāccāpi svayaṃ guptā bhavanti tāḥ ||
चलस्वभावा दुःसेव्या दुर्ग्राह्या भावतस्तथा । (२४।१)
calasvabhāvā duḥsevyā durgrāhyā bhāvatastathā |
प्राज्ञस्य पुरुषस्येह यथा वाचस्तथा स्त्रियः ॥ (२४।२)
prājñasya puruṣasyeha yathā vācastathā striyaḥ ||
नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां नापगानां महोदधिः । (२५।१)
nāgnistṛpyati kāṣṭhānāṃ nāpagānāṃ mahodadhiḥ |
नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचनाः ॥ (२५।२)
nāntakaḥ sarvabhūtānāṃ na puṃsāṃ vāmalocanāḥ ||
इदम् अन्यच्च देवर्षे रहस्यं सर्वयोषिताम् । (२६।१)
idam anyacca devarṣe rahasyaṃ sarvayoṣitām |
दृष्ट्वैव पुरुषं हृद्यं योनिः प्रक्लिद्यते स्त्रियः ॥ (२६।२)
dṛṣṭvaiva puruṣaṃ hṛdyaṃ yoniḥ praklidyate striyaḥ ||
कामानाम् अपि दातारं कर्तारं मानसान्त्वयोः । (२७।१)
kāmānām api dātāraṃ kartāraṃ mānasāntvayoḥ |
रक्षितारं न मृष्यन्ति भर्तारं परमं स्त्रियः ॥ (२७।२)
rakṣitāraṃ na mṛṣyanti bhartāraṃ paramaṃ striyaḥ ||
तथैव बहु मन्यन्ते यथा रत्याम् अनुग्रहम् ॥ (२८।२)
tathaiva bahu manyante yathā ratyām anugraham ||
क्षुरधारा विषं सर्पो वह्निर् इत्येकतः स्त्रियः ॥ (२९।२)
kṣuradhārā viṣaṃ sarpo vahnir ityekataḥ striyaḥ ||
यतश्च भूतानि महान्ति पञ्च यतश्च लोका विहिता विधात्रा । (३०।१)
yataśca bhūtāni mahānti pañca yataśca lokā vihitā vidhātrā |
यतः पुमांसः प्रमदाश्च निर्मितास् तदैव दोषाः प्रमदासु नारद ॥ (३०।२)
yataḥ pumāṃsaḥ pramadāśca nirmitās tadaiva doṣāḥ pramadāsu nārada ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.