MBh, 14, 52
Select a line for its word-by-word analysis.
तथा प्रयान्तं वार्ष्णेयं द्वारकां भरतर्षभाः । (१।२)
tathā prayāntaṃ vārṣṇeyaṃ dvārakāṃ bharatarṣabhāḥ |
परिष्वज्य न्यवर्तन्त सानुयात्राः परंतपाः ॥ (१।३)
pariṣvajya nyavartanta sānuyātrāḥ paraṃtapāḥ ||
पुनः पुनश्च वार्ष्णेयं पर्यष्वजत फल्गुनः । (२।१)
punaḥ punaśca vārṣṇeyaṃ paryaṣvajata phalgunaḥ |
कृच्छ्रेणैव च तां पार्थो गोविन्दे विनिवेशिताम् । (३।१)
kṛcchreṇaiva ca tāṃ pārtho govinde viniveśitām |
कुर्वन्निःशर्करं मार्गं विरजस्कम् अकण्टकम् ॥ (५।२)
kurvanniḥśarkaraṃ mārgaṃ virajaskam akaṇṭakam ||
दिव्यानि चैव पुष्पाणि पुरतः शार्ङ्गधन्वनः ॥ (६।२)
divyāni caiva puṣpāṇi purataḥ śārṅgadhanvanaḥ ||
ददर्शाथ मुनिश्रेष्ठम् उत्तङ्कम् अमितौजसम् ॥ (७।२)
dadarśātha muniśreṣṭham uttaṅkam amitaujasam ||
उत्तङ्को ब्राह्मणश्रेष्ठस्ततः पप्रच्छ माधवम् ॥ (९।२)
uttaṅko brāhmaṇaśreṣṭhastataḥ papraccha mādhavam ||
कच्चिच्छौरे त्वया गत्वा कुरुपाण्डवसद्म तत् । (१०।१)
kaccicchaure tvayā gatvā kurupāṇḍavasadma tat |
कृतं सौभ्रात्रम् अचलं तन्मे व्याख्यातुम् अर्हसि ॥ (१०।२)
kṛtaṃ saubhrātram acalaṃ tanme vyākhyātum arhasi ||
अभिसंधाय तान् वीरान् उपावृत्तो ऽसि केशव । (११।१)
abhisaṃdhāya tān vīrān upāvṛtto 'si keśava |
कच्चित् पाण्डुसुताः पञ्च धृतराष्ट्रस्य चात्मजाः । (१२।१)
kaccit pāṇḍusutāḥ pañca dhṛtarāṣṭrasya cātmajāḥ |
स्वराष्ट्रेषु च राजानः कच्चित् प्राप्स्यन्ति वै सुखम् । (१३।१)
svarāṣṭreṣu ca rājānaḥ kaccit prāpsyanti vai sukham |
या मे संभावना तात त्वयि नित्यम् अवर्तत । (१४।१)
yā me saṃbhāvanā tāta tvayi nityam avartata |
अपि सा सफला कृष्ण कृता ते भरतान् प्रति ॥ (१४।२)
api sā saphalā kṛṣṇa kṛtā te bharatān prati ||
कृतो यत्नो मया ब्रह्मन् सौभ्रात्रे कौरवान् प्रति । (१५।२)
kṛto yatno mayā brahman saubhrātre kauravān prati |
न चाशक्यन्त संधातुं ते ऽधर्मरुचयो मया ॥ (१५।३)
na cāśakyanta saṃdhātuṃ te 'dharmarucayo mayā ||
ततस्ते निधनं प्राप्ताः सर्वे ससुतबान्धवाः । (१६।१)
tataste nidhanaṃ prāptāḥ sarve sasutabāndhavāḥ |
न दिष्टम् अभ्यतिक्रान्तुं शक्यं बुद्ध्या बलेन वा । (१६।२)
na diṣṭam abhyatikrāntuṃ śakyaṃ buddhyā balena vā |
ते ऽत्यक्रामन्मतिं मह्यं भीष्मस्य विदुरस्य च । (१७।१)
te 'tyakrāmanmatiṃ mahyaṃ bhīṣmasya vidurasya ca |
पञ्च वै पाण्डवाः शिष्टा हतमित्रा हतात्मजाः । (१८।१)
pañca vai pāṇḍavāḥ śiṣṭā hatamitrā hatātmajāḥ |
धार्तराष्ट्राश्च निहताः सर्वे ससुतबान्धवाः ॥ (१८।२)
dhārtarāṣṭrāśca nihatāḥ sarve sasutabāndhavāḥ ||
इत्युक्तवचने कृष्णे भृशं क्रोधसमन्वितः । (१९।१)
ityuktavacane kṛṣṇe bhṛśaṃ krodhasamanvitaḥ |
उत्तङ्कः प्रत्युवाचैनं रोषाद् उत्फाल्य लोचने ॥ (१९।२)
uttaṅkaḥ pratyuvācainaṃ roṣād utphālya locane ||
यस्माच्छक्तेन ते कृष्ण न त्राताः कुरुपाण्डवाः । (२०।१)
yasmācchaktena te kṛṣṇa na trātāḥ kurupāṇḍavāḥ |
संबन्धिनः प्रियास्तस्माच्छप्स्ये ऽहं त्वाम् असंशयम् ॥ (२०।२)
saṃbandhinaḥ priyāstasmācchapsye 'haṃ tvām asaṃśayam ||
न च ते प्रसभं यस्मात् ते निगृह्य निवर्तिताः । (२१।१)
na ca te prasabhaṃ yasmāt te nigṛhya nivartitāḥ |
तस्मान्मन्युपरीतस्त्वां शप्स्यामि मधुसूदन ॥ (२१।२)
tasmānmanyuparītastvāṃ śapsyāmi madhusūdana ||
उपचीर्णाः कुरुश्रेष्ठा यस्त्वेतान् समुपेक्षथाः ॥ (२२।२)
upacīrṇāḥ kuruśreṣṭhā yastvetān samupekṣathāḥ ||
शृणु मे विस्तरेणेदं यद् वक्ष्ये भृगुनन्दन । (२३।२)
śṛṇu me vistareṇedaṃ yad vakṣye bhṛgunandana |
श्रुत्वा त्वम् एतद् अध्यात्मं मुञ्चेथाः शापम् अद्य वै । (२४।१)
śrutvā tvam etad adhyātmaṃ muñcethāḥ śāpam adya vai |
न च मां तपसाल्पेन शक्तो ऽभिभवितुं पुमान् ॥ (२४।२)
na ca māṃ tapasālpena śakto 'bhibhavituṃ pumān ||
तपस्ते सुमहद् दीप्तं गुरवश्चापि तोषिताः ॥ (२५।२)
tapaste sumahad dīptaṃ guravaścāpi toṣitāḥ ||
कौमारं ब्रह्मचर्यं ते जानामि द्विजसत्तम । (२६।१)
kaumāraṃ brahmacaryaṃ te jānāmi dvijasattama |
दुःखार्जितस्य तपसस्तस्मान्नेच्छामि ते व्ययम् ॥ (२६।२)
duḥkhārjitasya tapasastasmānnecchāmi te vyayam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.