व्यास उवाच । (१।१)

मनः प्रसृजते भावं बुद्धिर् अध्यवसायिनी । (१।२)

हृदयं प्रियाप्रिये वेद त्रिविधा कर्मचोदना ॥ (१।३)

इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यः परमं मनः । (२।१)

मनसस्तु परा बुद्धिर् बुद्धेर् आत्मा परो मतः ॥ (२।२)

बुद्धिर् आत्मा मनुष्यस्य बुद्धिर् एवात्मनो ऽऽत्मिका । (३।१)

यदा विकुरुते भावं तदा भवति सा मनः ॥ (३।२)

इन्द्रियाणां पृथग्भावाद् बुद्धिर् विक्रियते ह्यणु । (४।१)

शृण्वती भवति श्रोत्रं स्पृशती स्पर्श उच्यते ॥ (४।२)

पश्यन्ती भवते दृष्टी रसती रसनं भवेत् । (५।१)

जिघ्रती भवति घ्राणं बुद्धिर् विक्रियते पृथक् ॥ (५।२)

इन्द्रियाणीति तान्याहुस्तेष्वदृश्याधितिष्ठति । (६।१)

तिष्ठती पुरुषे बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते ॥ (६।२)

कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिद् अपि शोचते । (७।१)

न सुखेन न दुःखेन कदाचिद् इह युज्यते ॥ (७।२)

सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीन् एतान् अतिवर्तते । (८।१)

सरितां सागरो भर्ता महावेलाम् इवोर्मिमान् ॥ (८।२)

यदा प्रार्थयते किंचित् तदा भवति सा मनः । (९।१)

अधिष्ठानानि वै बुद्ध्या पृथग् एतानि संस्मरेत् । (९।२)

इन्द्रियाण्येव मेध्यानि विजेतव्यानि कृत्स्नशः ॥ (९।३)

सर्वाण्येवानुपूर्व्येण यद् यन्नानुविधीयते । (१०।१)

अविभागगता बुद्धिर् भावे मनसि वर्तते । (१०।२)

प्रवर्तमानं तु रजः सत्त्वम् अप्यनुवर्तते ॥ (१०।३)

ये चैव भावा वर्तन्ते सर्व एष्वेव ते त्रिषु । (११।१)

अन्वर्थाः सम्प्रवर्तन्ते रथनेमिम् अरा इव ॥ (११।२)

प्रदीपार्थं नरः कुर्याद् इन्द्रियैर् बुद्धिसत्तमैः । (१२।१)

निश्चरद्भिर् यथायोगम् उदासीनैर् यदृच्छया ॥ (१२।२)

एवंस्वभावम् एवेदम् इति विद्वान्न मुह्यति । (१३।१)

अशोचन्न् अप्रहृष्यंश्च नित्यं विगतमत्सरः ॥ (१३।२)

न ह्यात्मा शक्यते द्रष्टुम् इन्द्रियैः कामगोचरैः । (१४।१)

प्रवर्तमानैर् अनये दुर्धरैर् अकृतात्मभिः ॥ (१४।२)

तेषां तु मनसा रश्मीन् यदा सम्यङ् नियच्छति । (१५।१)

तदा प्रकाशते ह्यात्मा घटे दीप इव ज्वलन् । (१५।२)

सर्वेषाम् एव भूतानां तमस्यपगते यथा ॥ (१५।३)

यथा वारिचरः पक्षी न लिप्यति जले चरन् । (१६।१)

एवम् एव कृतप्रज्ञो न दोषैर् विषयांश्चरन् । (१६।२)

असज्जमानः सर्वेषु न कथंचन लिप्यते ॥ (१६।३)

त्यक्त्वा पूर्वकृतं कर्म रतिर् यस्य सदात्मनि । (१७।१)

सर्वभूतात्मभूतस्य गुणमार्गेष्वसज्जतः ॥ (१७।२)

सत्त्वम् आत्मा प्रसवति गुणान् वापि कदाचन । (१८।१)

न गुणा विदुर् आत्मानं गुणान् वेद स सर्वदा ॥ (१८।२)

परिद्रष्टा गुणानां स स्रष्टा चैव यथातथम् । (१९।१)

सत्त्वक्षेत्रज्ञयोर् एतद् अन्तरं विद्धि सूक्ष्मयोः ॥ (१९।२)

सृजते तु गुणान् एक एको न सृजते गुणान् । (२०।१)

पृथग्भूतौ प्रकृत्या तौ सम्प्रयुक्तौ च सर्वदा ॥ (२०।२)

यथा मत्स्यो ऽद्भिर् अन्यः सन् सम्प्रयुक्तौ तथैव तौ । (२१।१)

मशकोदुम्बरौ चापि सम्प्रयुक्तौ यथा सह ॥ (२१।२)

इषीका वा यथा मुञ्जे पृथक् च सह चैव च । (२२।१)

तथैव सहितावेतावन्योन्यस्मिन् प्रतिष्ठितौ ॥ (२२।२)