MBh, 3, 156
Select a line for its word-by-word analysis.
युधिष्ठिरस् तम् आसाद्य तपसा दग्धकिल्बिषम् । (१।२)
yudhiṣṭhiras tam āsādya tapasā dagdhakilbiṣam |
ततः कृष्णा च भीमश् च यमौ चापि यशस्विनौ । (२।१)
tataḥ kṛṣṇā ca bhīmaś ca yamau cāpi yaśasvinau |
शिरोभिः प्राप्य राजर्षिं परिवार्योपतस्थिरे ॥ (२।२)
śirobhiḥ prāpya rājarṣiṃ parivāryopatasthire ||
तथैव धौम्यो धर्मज्ञः पाण्डवानां पुरोहितः । (३।१)
tathaiva dhaumyo dharmajñaḥ pāṇḍavānāṃ purohitaḥ |
यथान्यायम् उपाक्रान्तस् तम् ऋषिं संशितव्रतम् ॥ (३।२)
yathānyāyam upākrāntas tam ṛṣiṃ saṃśitavratam ||
अन्वजानात् स धर्मज्ञो मुनिर् दिव्येन चक्षुषा । (४।१)
anvajānāt sa dharmajño munir divyena cakṣuṣā |
पाण्डोः पुत्रान् कुरुश्रेष्ठान् आस्यताम् इति चाब्रवीत् ॥ (४।२)
pāṇḍoḥ putrān kuruśreṣṭhān āsyatām iti cābravīt ||
सह भ्रातृभिर् आसीनं पर्यपृच्छद् अनामयम् ॥ (५।२)
saha bhrātṛbhir āsīnaṃ paryapṛcchad anāmayam ||
नानृते कुरुषे भावं कच्चिद् धर्मे च वर्तसे । (६।१)
nānṛte kuruṣe bhāvaṃ kaccid dharme ca vartase |
मातापित्रोश् च ते वृत्तिः कच्चित् पार्थ न सीदति ॥ (६।२)
mātāpitroś ca te vṛttiḥ kaccit pārtha na sīdati ||
कच्चित् ते गुरवः सर्वे वृद्धा वैद्याश् च पूजिताः । (७।१)
kaccit te guravaḥ sarve vṛddhā vaidyāś ca pūjitāḥ |
कच्चिन् न कुरुषे भावं पार्थ पापेषु कर्मसु ॥ (७।२)
kaccin na kuruṣe bhāvaṃ pārtha pāpeṣu karmasu ||
सुकृतं प्रतिकर्तुं च कच्चिद् धातुं च दुष्कृतम् । (८।१)
sukṛtaṃ pratikartuṃ ca kaccid dhātuṃ ca duṣkṛtam |
यथान्यायं कुरुश्रेष्ठ जानासि न च कत्थसे ॥ (८।२)
yathānyāyaṃ kuruśreṣṭha jānāsi na ca katthase ||
यथार्हं मानिताः कच्चित् त्वया नन्दन्ति साधवः । (९।१)
yathārhaṃ mānitāḥ kaccit tvayā nandanti sādhavaḥ |
वनेष्वपि वसन् कच्चिद् धर्मम् एवानुवर्तसे ॥ (९।२)
vaneṣvapi vasan kaccid dharmam evānuvartase ||
कच्चिद् धौम्यस् त्वदाचारैर् न पार्थ परितप्यते । (१०।१)
kaccid dhaumyas tvadācārair na pārtha paritapyate |
पितृपैतामहं वृत्तं कच्चित् पार्थानुवर्तसे । (११।१)
pitṛpaitāmahaṃ vṛttaṃ kaccit pārthānuvartase |
कच्चिद् राजर्षियातेन पथा गच्छसि पाण्डव ॥ (११।२)
kaccid rājarṣiyātena pathā gacchasi pāṇḍava ||
स्वे स्वे किल कुले जाते पुत्रे नप्तरि वा पुनः । (१२।१)
sve sve kila kule jāte putre naptari vā punaḥ |
पितरः पितृलोकस्थाः शोचन्ति च हसन्ति च ॥ (१२।२)
pitaraḥ pitṛlokasthāḥ śocanti ca hasanti ca ||
किं न्वस्य दुष्कृते ऽस्माभिः सम्प्राप्तव्यं भविष्यति । (१३।१)
kiṃ nvasya duṣkṛte 'smābhiḥ samprāptavyaṃ bhaviṣyati |
किं चास्य सुकृते ऽस्माभिः प्राप्तव्यम् इति शोभनम् ॥ (१३।२)
kiṃ cāsya sukṛte 'smābhiḥ prāptavyam iti śobhanam ||
पिता माता तथैवाग्निर् गुरुर् आत्मा च पञ्चमः । (१४।१)
pitā mātā tathaivāgnir gurur ātmā ca pañcamaḥ |
यस्यैते पूजिताः पार्थ तस्य लोकावुभौ जितौ ॥ (१४।२)
yasyaite pūjitāḥ pārtha tasya lokāvubhau jitau ||
अब्भक्षा वायुभक्षाश् च प्लवमाना विहायसा । (१५।१)
abbhakṣā vāyubhakṣāś ca plavamānā vihāyasā |
जुषन्ते पर्वतश्रेष्ठम् ऋषयः पर्वसंधिषु ॥ (१५।२)
juṣante parvataśreṣṭham ṛṣayaḥ parvasaṃdhiṣu ||
कामिनः सह कान्ताभिः परस्परम् अनुव्रताः । (१६।१)
kāminaḥ saha kāntābhiḥ parasparam anuvratāḥ |
दृश्यन्ते शैलशृङ्गस्थास् तथा किम्पुरुषा नृप ॥ (१६।२)
dṛśyante śailaśṛṅgasthās tathā kimpuruṣā nṛpa ||
दृश्यन्ते बहवः पार्थ गन्धर्वाप्सरसां गणाः ॥ (१७।२)
dṛśyante bahavaḥ pārtha gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ ||
विद्याधरगणाश् चैव स्रग्विणः प्रियदर्शनाः । (१८।१)
vidyādharagaṇāś caiva sragviṇaḥ priyadarśanāḥ |
इहस्थैर् एव तत् सर्वं श्रोतव्यं भरतर्षभाः । (२०।१)
ihasthair eva tat sarvaṃ śrotavyaṃ bharatarṣabhāḥ |
न कार्या वः कथंचित् स्यात् तत्राभिसरणे मतिः ॥ (२०।२)
na kāryā vaḥ kathaṃcit syāt tatrābhisaraṇe matiḥ ||
न चाप्यतः परं शक्यं गन्तुं भरतसत्तमाः । (२१।१)
na cāpyataḥ paraṃ śakyaṃ gantuṃ bharatasattamāḥ |
विहारो ह्यत्र देवानाम् अमानुषगतिस् तु सा ॥ (२१।२)
vihāro hyatra devānām amānuṣagatis tu sā ||
द्विषन्ति सर्वभूतानि ताडयन्ति च राक्षसाः ॥ (२२।२)
dviṣanti sarvabhūtāni tāḍayanti ca rākṣasāḥ ||
अभ्यतिक्रम्य शिखरं शैलस्यास्य युधिष्ठिर । (२३।१)
abhyatikramya śikharaṃ śailasyāsya yudhiṣṭhira |
चापलाद् इह गच्छन्तं पार्थ यानम् अतः परम् । (२४।१)
cāpalād iha gacchantaṃ pārtha yānam ataḥ param |
अयःशूलादिभिर् घ्नन्ति राक्षसाः शत्रुसूदन ॥ (२४।२)
ayaḥśūlādibhir ghnanti rākṣasāḥ śatrusūdana ||
प्रेक्षन्ते सर्वभूतानि भानुमन्तम् इवोदितम् ॥ (२६।२)
prekṣante sarvabhūtāni bhānumantam ivoditam ||
प्रेक्षन्ते सर्वभूतानि बहुशः पर्वसंधिषु ॥ (२९।२)
prekṣante sarvabhūtāni bahuśaḥ parvasaṃdhiṣu ||
भुञ्जानाः सर्वभोज्यानि रसवन्ति फलानि च । (३०।१)
bhuñjānāḥ sarvabhojyāni rasavanti phalāni ca |
वसध्वं पाण्डवश्रेष्ठा यावद् अर्जुनदर्शनम् ॥ (३०।२)
vasadhvaṃ pāṇḍavaśreṣṭhā yāvad arjunadarśanam ||
न तात चपलैर् भाव्यम् इह प्राप्तैः कथंचन । (३१।१)
na tāta capalair bhāvyam iha prāptaiḥ kathaṃcana |
उषित्वेह यथाकामं यथाश्रद्धं विहृत्य च । (३१।२)
uṣitveha yathākāmaṃ yathāśraddhaṃ vihṛtya ca |
ततः शस्त्रभृतां श्रेष्ठ पृथिवीं पालयिष्यसि ॥ (३१।३)
tataḥ śastrabhṛtāṃ śreṣṭha pṛthivīṃ pālayiṣyasi ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.