MBh, 9, 19
Select a line for its word-by-word analysis.
संनिवृत्ते बलौघे तु शाल्वो म्लेच्छगणाधिपः । (१।२)
saṃnivṛtte balaughe tu śālvo mlecchagaṇādhipaḥ |
अभ्यवर्तत संक्रुद्धः पाण्डूनां सुमहद् बलम् ॥ (१।३)
abhyavartata saṃkruddhaḥ pāṇḍūnāṃ sumahad balam ||
यो ऽसौ महाभद्रकुलप्रसूतः सुपूजितो धार्तराष्ट्रेण नित्यम् । (३।१)
yo 'sau mahābhadrakulaprasūtaḥ supūjito dhārtarāṣṭreṇa nityam |
सुकल्पितः शास्त्रविनिश्चयज्ञैः सदोपवाह्यः समरेषु राजन् ॥ (३।२)
sukalpitaḥ śāstraviniścayajñaiḥ sadopavāhyaḥ samareṣu rājan ||
तम् आस्थितो राजवरो बभूव यथोदयस्थः सविता क्षपान्ते । (४।१)
tam āsthito rājavaro babhūva yathodayasthaḥ savitā kṣapānte |
स तेन नागप्रवरेण राजन्न् अभ्युद्ययौ पाण्डुसुतान् समन्तात् । (४।२)
sa tena nāgapravareṇa rājann abhyudyayau pāṇḍusutān samantāt |
शितैः पृषत्कैर् विददार चापि महेन्द्रवज्रप्रतिमैः सुघोरैः ॥ (४।३)
śitaiḥ pṛṣatkair vidadāra cāpi mahendravajrapratimaiḥ sughoraiḥ ||
ततः शरान् वै सृजतो महारणे योधांश्च राजन्नयतो यमाय । (५।१)
tataḥ śarān vai sṛjato mahāraṇe yodhāṃśca rājannayato yamāya |
नास्यान्तरं ददृशुः स्वे परे वा यथा पुरा वज्रधरस्य दैत्याः ॥ (५।२)
nāsyāntaraṃ dadṛśuḥ sve pare vā yathā purā vajradharasya daityāḥ ||
ते पाण्डवाः सोमकाः सृञ्जयाश्च तम् एव नागं ददृशुः समन्तात् । (६।१)
te pāṇḍavāḥ somakāḥ sṛñjayāśca tam eva nāgaṃ dadṛśuḥ samantāt |
सहस्रशो वै विचरन्तम् एकं यथा महेन्द्रस्य गजं समीपे ॥ (६।२)
sahasraśo vai vicarantam ekaṃ yathā mahendrasya gajaṃ samīpe ||
संद्राव्यमाणं तु बलं परेषां परीतकल्पं विबभौ समन्तात् । (७।१)
saṃdrāvyamāṇaṃ tu balaṃ pareṣāṃ parītakalpaṃ vibabhau samantāt |
नैवावतस्थे समरे भृशं भयाद् विमर्दमानं तु परस्परं तदा ॥ (७।२)
naivāvatasthe samare bhṛśaṃ bhayād vimardamānaṃ tu parasparaṃ tadā ||
ततः प्रभग्ना सहसा महाचमूः सा पाण्डवी तेन नराधिपेन । (८।१)
tataḥ prabhagnā sahasā mahācamūḥ sā pāṇḍavī tena narādhipena |
दिशश्चतस्रः सहसा प्रधाविता गजेन्द्रवेगं तम् अपारयन्ती ॥ (८।२)
diśaścatasraḥ sahasā pradhāvitā gajendravegaṃ tam apārayantī ||
दृष्ट्वा च तां वेगवता प्रभग्नां सर्वे त्वदीया युधि योधमुख्याः । (९।१)
dṛṣṭvā ca tāṃ vegavatā prabhagnāṃ sarve tvadīyā yudhi yodhamukhyāḥ |
अपूजयंस्तत्र नराधिपं तं दध्मुश्च शङ्खाञ् शशिसंनिकाशान् ॥ (९।२)
apūjayaṃstatra narādhipaṃ taṃ dadhmuśca śaṅkhāñ śaśisaṃnikāśān ||
श्रुत्वा निनादं त्वथ कौरवाणां हर्षाद् विमुक्तं सह शङ्खशब्दैः । (१०।१)
śrutvā ninādaṃ tvatha kauravāṇāṃ harṣād vimuktaṃ saha śaṅkhaśabdaiḥ |
सेनापतिः पाण्डवसृञ्जयानां पाञ्चालपुत्रो न ममर्ष रोषात् ॥ (१०।२)
senāpatiḥ pāṇḍavasṛñjayānāṃ pāñcālaputro na mamarṣa roṣāt ||
ततस्तु तं वै द्विरदं महात्मा प्रत्युद्ययौ त्वरमाणो जयाय । (११।१)
tatastu taṃ vai dviradaṃ mahātmā pratyudyayau tvaramāṇo jayāya |
जम्भो यथा शक्रसमागमे वै नागेन्द्रम् ऐरावणम् इन्द्रवाह्यम् ॥ (११।२)
jambho yathā śakrasamāgame vai nāgendram airāvaṇam indravāhyam ||
तम् आपतन्तं सहसा तु दृष्ट्वा पाञ्चालराजं युधि राजसिंहः । (१२।१)
tam āpatantaṃ sahasā tu dṛṣṭvā pāñcālarājaṃ yudhi rājasiṃhaḥ |
तं वै द्विपं प्रेषयामास तूर्णं वधाय राजन् द्रुपदात्मजस्य ॥ (१२।२)
taṃ vai dvipaṃ preṣayāmāsa tūrṇaṃ vadhāya rājan drupadātmajasya ||
स तं द्विपं सहसाभ्यापतन्तम् अविध्यद् अर्कप्रतिमैः पृषत्कैः । (१३।१)
sa taṃ dvipaṃ sahasābhyāpatantam avidhyad arkapratimaiḥ pṛṣatkaiḥ |
कर्मारधौतैर् निशितैर् ज्वलद्भिर् नाराचमुख्यैस्त्रिभिर् उग्रवेगैः ॥ (१३।२)
karmāradhautair niśitair jvaladbhir nārācamukhyaistribhir ugravegaiḥ ||
ततो ऽपरान् पञ्च शितान्महात्मा नाराचमुख्यान् विससर्ज कुम्भे । (१४।१)
tato 'parān pañca śitānmahātmā nārācamukhyān visasarja kumbhe |
स तैस्तु विद्धः परमद्विपो रणे तदा परावृत्य भृशं प्रदुद्रुवे ॥ (१४।२)
sa taistu viddhaḥ paramadvipo raṇe tadā parāvṛtya bhṛśaṃ pradudruve ||
तं नागराजं सहसा प्रणुन्नं विद्राव्यमाणं च निगृह्य शाल्वः । (१५।१)
taṃ nāgarājaṃ sahasā praṇunnaṃ vidrāvyamāṇaṃ ca nigṛhya śālvaḥ |
तोत्त्राङ्कुशैः प्रेषयामास तूर्णं पाञ्चालराजस्य रथं प्रदिश्य ॥ (१५।२)
tottrāṅkuśaiḥ preṣayāmāsa tūrṇaṃ pāñcālarājasya rathaṃ pradiśya ||
दृष्ट्वापतन्तं सहसा तु नागं धृष्टद्युम्नः स्वरथाच्छीघ्रम् एव । (१६।१)
dṛṣṭvāpatantaṃ sahasā tu nāgaṃ dhṛṣṭadyumnaḥ svarathācchīghram eva |
गदां प्रगृह्याशु जवेन वीरो भूमिं प्रपन्नो भयविह्वलाङ्गः ॥ (१६।२)
gadāṃ pragṛhyāśu javena vīro bhūmiṃ prapanno bhayavihvalāṅgaḥ ||
स तं रथं हेमविभूषिताङ्गं साश्वं ससूतं सहसा विमृद्य । (१७।१)
sa taṃ rathaṃ hemavibhūṣitāṅgaṃ sāśvaṃ sasūtaṃ sahasā vimṛdya |
उत्क्षिप्य हस्तेन तदा महाद्विपो विपोथयामास वसुंधरातले ॥ (१७।२)
utkṣipya hastena tadā mahādvipo vipothayāmāsa vasuṃdharātale ||
पाञ्चालराजस्य सुतं स दृष्ट्वा तदार्दितं नागवरेण तेन । (१८।१)
pāñcālarājasya sutaṃ sa dṛṣṭvā tadārditaṃ nāgavareṇa tena |
तम् अभ्यधावत् सहसा जवेन भीमः शिखण्डी च शिनेश्च नप्ता ॥ (१८।२)
tam abhyadhāvat sahasā javena bhīmaḥ śikhaṇḍī ca śineśca naptā ||
शरैश्च वेगं सहसा निगृह्य तस्याभितो ऽभ्यापततो गजस्य । (१९।१)
śaraiśca vegaṃ sahasā nigṛhya tasyābhito 'bhyāpatato gajasya |
स संगृहीतो रथिभिर् गजो वै चचाल तैर् वार्यमाणश्च संख्ये ॥ (१९।२)
sa saṃgṛhīto rathibhir gajo vai cacāla tair vāryamāṇaśca saṃkhye ||
ततः पृषत्कान् प्रववर्ष राजा सूर्यो यथा रश्मिजालं समन्तात् । (२०।१)
tataḥ pṛṣatkān pravavarṣa rājā sūryo yathā raśmijālaṃ samantāt |
तेनाशुगैर् वध्यमाना रथौघाः प्रदुद्रुवुस्तत्र ततस्तु सर्वे ॥ (२०।२)
tenāśugair vadhyamānā rathaughāḥ pradudruvustatra tatastu sarve ||
तत् कर्म शाल्वस्य समीक्ष्य सर्वे पाञ्चालमत्स्या नृप सृञ्जयाश्च । (२१।१)
tat karma śālvasya samīkṣya sarve pāñcālamatsyā nṛpa sṛñjayāśca |
हाहाकारैर् नादयन्तः स्म युद्धे द्विपं समन्ताद् रुरुधुर् नराग्र्याः ॥ (२१।२)
hāhākārair nādayantaḥ sma yuddhe dvipaṃ samantād rurudhur narāgryāḥ ||
पाञ्चालराजस्त्वरितस्तु शूरो गदां प्रगृह्याचलशृङ्गकल्पाम् । (२२।१)
pāñcālarājastvaritastu śūro gadāṃ pragṛhyācalaśṛṅgakalpām |
असंभ्रमं भारत शत्रुघाती जवेन वीरो ऽनुससार नागम् ॥ (२२।२)
asaṃbhramaṃ bhārata śatrughātī javena vīro 'nusasāra nāgam ||
ततो ऽथ नागं धरणीधराभं मदं स्रवन्तं जलदप्रकाशम् । (२३।१)
tato 'tha nāgaṃ dharaṇīdharābhaṃ madaṃ sravantaṃ jaladaprakāśam |
गदां समाविध्य भृशं जघान पाञ्चालराजस्य सुतस्तरस्वी ॥ (२३।२)
gadāṃ samāvidhya bhṛśaṃ jaghāna pāñcālarājasya sutastarasvī ||
स भिन्नकुम्भः सहसा विनद्य मुखात् प्रभूतं क्षतजं विमुञ्चन् । (२४।१)
sa bhinnakumbhaḥ sahasā vinadya mukhāt prabhūtaṃ kṣatajaṃ vimuñcan |
पपात नागो धरणीधराभः क्षितिप्रकम्पाच्चलितो यथाद्रिः ॥ (२४।२)
papāta nāgo dharaṇīdharābhaḥ kṣitiprakampāccalito yathādriḥ ||
निपात्यमाने तु तदा गजेन्द्रे हाहाकृते तव पुत्रस्य सैन्ये । (२५।१)
nipātyamāne tu tadā gajendre hāhākṛte tava putrasya sainye |
स शाल्वराजस्य शिनिप्रवीरो जहार भल्लेन शिरः शितेन ॥ (२५।२)
sa śālvarājasya śinipravīro jahāra bhallena śiraḥ śitena ||
हृतोत्तमाङ्गो युधि सात्वतेन पपात भूमौ सह नागराज्ञा । (२६।१)
hṛtottamāṅgo yudhi sātvatena papāta bhūmau saha nāgarājñā |
यथाद्रिशृङ्गं सुमहत् प्रणुन्नं वज्रेण देवाधिपचोदितेन ॥ (२६।२)
yathādriśṛṅgaṃ sumahat praṇunnaṃ vajreṇa devādhipacoditena ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.