MBh, 5, 12
Select a line for its word-by-word analysis.
क्रुद्धं तु नहुषं ज्ञात्वा देवाः सर्षिपुरोगमाः । (१।२)
kruddhaṃ tu nahuṣaṃ jñātvā devāḥ sarṣipurogamāḥ |
देवराज जहि क्रोधं त्वयि क्रुद्धे जगद्विभो । (२।१)
devarāja jahi krodhaṃ tvayi kruddhe jagadvibho |
जहि क्रोधम् इमं साधो न क्रुध्यन्ति भवद्विधाः । (३।१)
jahi krodham imaṃ sādho na krudhyanti bhavadvidhāḥ |
देवराजो ऽसि भद्रं ते प्रजा धर्मेण पालय ॥ (४।२)
devarājo 'si bhadraṃ te prajā dharmeṇa pālaya ||
अथ देवान् उवाचेदम् इन्द्रं प्रति सुराधिपः ॥ (५।२)
atha devān uvācedam indraṃ prati surādhipaḥ ||
जीवतो भर्तुर् इन्द्रेण स वः किं न निवारितः ॥ (६।२)
jīvato bhartur indreṇa sa vaḥ kiṃ na nivāritaḥ ||
वैधर्म्याण्युपधाश्चैव स वः किं न निवारितः ॥ (७।२)
vaidharmyāṇyupadhāścaiva sa vaḥ kiṃ na nivāritaḥ ||
युष्माकं च सदा देवाः शिवम् एवं भविष्यति ॥ (८।२)
yuṣmākaṃ ca sadā devāḥ śivam evaṃ bhaviṣyati ||
जग्मुर् बृहस्पतिं वक्तुम् इन्द्राणीं चाशुभं वचः ॥ (१०।३)
jagmur bṛhaspatiṃ vaktum indrāṇīṃ cāśubhaṃ vacaḥ ||
जानीमः शरणं प्राप्ताम् इन्द्राणीं तव वेश्मनि । (११।१)
jānīmaḥ śaraṇaṃ prāptām indrāṇīṃ tava veśmani |
दत्ताभयां च विप्रेन्द्र त्वया देवर्षिसत्तम ॥ (११।२)
dattābhayāṃ ca viprendra tvayā devarṣisattama ||
ते त्वां देवाः सगन्धर्वा ऋषयश्च महाद्युते । (१२।१)
te tvāṃ devāḥ sagandharvā ṛṣayaśca mahādyute |
प्रसादयन्ति चेन्द्राणी नहुषाय प्रदीयताम् ॥ (१२।२)
prasādayanti cendrāṇī nahuṣāya pradīyatām ||
इन्द्राद् विशिष्टो नहुषो देवराजो महाद्युतिः । (१३।१)
indrād viśiṣṭo nahuṣo devarājo mahādyutiḥ |
एवम् उक्ते तु सा देवी बाष्पम् उत्सृज्य सस्वरम् । (१४।१)
evam ukte tu sā devī bāṣpam utsṛjya sasvaram |
नाहम् इच्छामि नहुषं पतिम् अन्वास्य तं प्रभुम् । (१५।१)
nāham icchāmi nahuṣaṃ patim anvāsya taṃ prabhum |
शरणागतास्मि ते ब्रह्मंस्त्राहि मां महतो भयात् ॥ (१५।२)
śaraṇāgatāsmi te brahmaṃstrāhi māṃ mahato bhayāt ||
शरणागतां न त्यजेयम् इन्द्राणि मम निश्चितम् । (१६।२)
śaraṇāgatāṃ na tyajeyam indrāṇi mama niścitam |
धर्मज्ञां धर्मशीलां च न त्यजे त्वाम् अनिन्दिते ॥ (१६।३)
dharmajñāṃ dharmaśīlāṃ ca na tyaje tvām anindite ||
नाकार्यं कर्तुम् इच्छामि ब्राह्मणः सन् विशेषतः । (१७।१)
nākāryaṃ kartum icchāmi brāhmaṇaḥ san viśeṣataḥ |
श्रुतधर्मा सत्यशीलो जानन् धर्मानुशासनम् ॥ (१७।२)
śrutadharmā satyaśīlo jānan dharmānuśāsanam ||
नाहम् एतत् करिष्यामि गच्छध्वं वै सुरोत्तमाः । (१८।१)
nāham etat kariṣyāmi gacchadhvaṃ vai surottamāḥ |
अस्मिंश्चार्थे पुरा गीतं ब्रह्मणा श्रूयताम् इदम् ॥ (१८।२)
asmiṃścārthe purā gītaṃ brahmaṇā śrūyatām idam ||
न तस्य बीजं रोहति बीजकाले न चास्य वर्षं वर्षति वर्षकाले । (१९।१)
na tasya bījaṃ rohati bījakāle na cāsya varṣaṃ varṣati varṣakāle |
भीतं प्रपन्नं प्रददाति शत्रवे न सो ऽन्तरं लभते त्राणम् इच्छन् ॥ (१९।२)
bhītaṃ prapannaṃ pradadāti śatrave na so 'ntaraṃ labhate trāṇam icchan ||
मोघम् अन्नं विन्दति चाप्यचेताः स्वर्गाल्लोकाद् भ्रश्यति नष्टचेष्टः । (२०।१)
mogham annaṃ vindati cāpyacetāḥ svargāllokād bhraśyati naṣṭaceṣṭaḥ |
भीतं प्रपन्नं प्रददाति यो वै न तस्य हव्यं प्रतिगृह्णन्ति देवाः ॥ (२०।२)
bhītaṃ prapannaṃ pradadāti yo vai na tasya havyaṃ pratigṛhṇanti devāḥ ||
प्रमीयते चास्य प्रजा ह्यकाले सदा विवासं पितरो ऽस्य कुर्वते । (२१।१)
pramīyate cāsya prajā hyakāle sadā vivāsaṃ pitaro 'sya kurvate |
भीतं प्रपन्नं प्रददाति शत्रवे सेन्द्रा देवाः प्रहरन्त्यस्य वज्रम् ॥ (२१।२)
bhītaṃ prapannaṃ pradadāti śatrave sendrā devāḥ praharantyasya vajram ||
एतद् एवं विजानन् वै न दास्यामि शचीम् इमाम् । (२२।१)
etad evaṃ vijānan vai na dāsyāmi śacīm imām |
इन्द्राणीं विश्रुतां लोके शक्रस्य महिषीं प्रियाम् ॥ (२२।२)
indrāṇīṃ viśrutāṃ loke śakrasya mahiṣīṃ priyām ||
अस्या हितं भवेद् यच्च मम चापि हितं भवेत् । (२३।१)
asyā hitaṃ bhaved yacca mama cāpi hitaṃ bhavet |
क्रियतां तत् सुरश्रेष्ठा न हि दास्याम्यहं शचीम् ॥ (२३।२)
kriyatāṃ tat suraśreṣṭhā na hi dāsyāmyahaṃ śacīm ||
अथ देवास्तम् एवाहुर् गुरुम् अङ्गिरसां वरम् । (२४।२)
atha devāstam evāhur gurum aṅgirasāṃ varam |
कथं सुनीतं तु भवेन्मन्त्रयस्व बृहस्पते ॥ (२४।३)
kathaṃ sunītaṃ tu bhavenmantrayasva bṛhaspate ||
नहुषं याचतां देवी किंचित् कालान्तरं शुभा । (२५।२)
nahuṣaṃ yācatāṃ devī kiṃcit kālāntaraṃ śubhā |
इन्द्राणीहितम् एतद्धि तथास्माकं भविष्यति ॥ (२५।३)
indrāṇīhitam etaddhi tathāsmākaṃ bhaviṣyati ||
ततस्तेन तथोक्ते तु प्रीता देवास्तम् अब्रुवन् । (२७।२)
tatastena tathokte tu prītā devāstam abruvan |
ब्रह्मन् साध्विदम् उक्तं ते हितं सर्वदिवौकसाम् । (२७।३)
brahman sādhvidam uktaṃ te hitaṃ sarvadivaukasām |
एवम् एतद् द्विजश्रेष्ठ देवी चेयं प्रसाद्यताम् ॥ (२७।४)
evam etad dvijaśreṣṭha devī ceyaṃ prasādyatām ||
ततः समस्ता इन्द्राणीं देवाः साग्निपुरोगमाः । (२८।१)
tataḥ samastā indrāṇīṃ devāḥ sāgnipurogamāḥ |
त्वया जगद् इदं सर्वं धृतं स्थावरजङ्गमम् । (२९।१)
tvayā jagad idaṃ sarvaṃ dhṛtaṃ sthāvarajaṅgamam |
एकपत्न्यसि सत्या च गच्छस्व नहुषं प्रति ॥ (२९।२)
ekapatnyasi satyā ca gacchasva nahuṣaṃ prati ||
क्षिप्रं त्वाम् अभिकामश्च विनशिष्यति पार्थिवः । (३०।१)
kṣipraṃ tvām abhikāmaśca vinaśiṣyati pārthivaḥ |
नहुषो देवि शक्रश्च सुरैश्वर्यम् अवाप्स्यति ॥ (३०।२)
nahuṣo devi śakraśca suraiśvaryam avāpsyati ||
एवं विनिश्चयं कृत्वा इन्द्राणी कार्यसिद्धये । (३१।१)
evaṃ viniścayaṃ kṛtvā indrāṇī kāryasiddhaye |
दृष्ट्वा तां नहुषश्चापि वयोरूपसमन्विताम् । (३२।१)
dṛṣṭvā tāṃ nahuṣaścāpi vayorūpasamanvitām |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.