वैशंपायन उवाच । (१।१)

ततः क्षत्ता च राजा च भीष्मश्च सह बन्धुभिः । (१।२)

ददुः श्राद्धं तदा पाण्डोः स्वधामृतमयं तदा । (१।३)

पुरोहितसहायास्ते यथान्यायम् अकुर्वत । (१।४)

एकपाके पृथक् चैव स्वशाखोक्तविधानतः ॥ (१।५)

कुरूंश्च विप्रमुख्यांश्च भोजयित्वा सहस्रशः । (२।१)

रत्नौघान् द्विजमुख्येभ्यो दत्त्वा ग्रामवरान् अपि ॥ (२।२)

कृतशौचांस्ततस्तांस्तु पाण्डवान् भरतर्षभान् । (३।१)

आदाय विविशुः पौराः पुरं वारणसाह्वयम् ॥ (३।२)

सततं स्मान्वतप्यन्त तम् एव भरतर्षभम् । (४।१)

पौरजानपदाः सर्वे मृतं स्वम् इव बान्धवम् ॥ (४।२)

श्राद्धावसाने तु तदा दृष्ट्वा तं दुःखितं जनम् । (५।१)

संमूढां दुःखशोकार्तां व्यासो मातरम् अब्रवीत् ॥ (५।२)

अतिक्रान्तसुखाः कालाः प्रत्युपस्थितदारुणाः । (६।१)

श्वः श्वः पापीयदिवसाः पृथिवी गतयौवना ॥ (६।२)

बहुमायासमाकीर्णो नानादोषसमाकुलः । (७।१)

लुप्तधर्मक्रियाचारो घोरः कालो भविष्यति । (७।२)

कुरूणाम् अनयाच्चापि पृथिवी न भविष्यति । (७।३)

ततः पुत्राश्च पौत्राश्च राजानः सर्व एव हि । (७।४)

पाण्डवाः कौरवाश्चैव राज्यैश्वर्यमदान्विताः । (७।५)

पृथ्वीनिमित्तम् अन्योन्यं घातयिष्यन्ति निर्घृणाः । (७।६)

कुरुपाण्डवयोर् अर्थः पृथिवीक्षयकारणः । (७।७)

अन्योन्यं घोरम् आसाद्य करिष्यन्ति महीम् इमाम् । (७।८)

रुधिरौघनिमग्नां च बालवृद्धावशेषिताम् । (७।९)

घोरम् एनम् अदृष्ट्वैव कालं सर्वक्षयावहम् । (७।१०)

दृष्ट्वानन्दसुखं प्रीत्या दृष्ट्या मातः शृणुष्व ह ॥ (७।११)

गच्छ त्वं त्यागम् आस्थाय युक्ता वस तपोवने । (८।१)

मा द्रक्ष्यसि कुलस्यास्य घोरं संक्षयम् आत्मनः ॥ (८।२)

तथेति समनुज्ञाय सा प्रविश्याब्रवीत् स्नुषाम् । (९।१)

अम्बिके तव पुत्रस्य दुर्नयात् किल भारताः । (९।२)

सानुबन्धा विनङ्क्ष्यन्ति पौत्राश्चैवेति नः श्रुतम् ॥ (९।३)

तत् कौसल्याम् इमाम् आर्तां पुत्रशोकाभिपीडिताम् । (१०।१)

वनम् आदाय भद्रं ते गच्छावो यदि मन्यसे ॥ (१०।२)

तथेत्युक्ते अम्बिकया भीष्मम् आमन्त्र्य सुव्रता । (११।१)

वनं ययौ सत्यवती स्नुषाभ्यां सह भारत ॥ (११।२)

ताः सुघोरं तपः कृत्वा देव्यो भरतसत्तम । (१२।१)

देहं त्यक्त्वा महाराज गतिम् इष्टां ययुस्तदा ॥ (१२।२)

अवाप्नुवन्त वेदोक्तान् संस्कारान् पाण्डवास्तदा । (१३।१)

अवर्धन्त च भोगांस्ते भुञ्जानाः पितृवेश्मनि ॥ (१३।२)

धार्तराष्ट्रैश्च सहिताः क्रीडन्तः पितृवेश्मनि । (१४।१)

बालक्रीडासु सर्वासु विशिष्टाः पाण्डवाभवन् ॥ (१४।२)

जवे लक्ष्याभिहरणे भोज्ये पांसुविकर्षणे । (१५।१)

धार्तराष्ट्रान् भीमसेनः सर्वान् स परिमर्दति ॥ (१५।२)

हर्षाद् एतान् क्रीडमानान् गृह्य काकनिलीयने । (१६।१)

शिरःसु च निगृह्यैनान् योधयामास पाण्डवः ॥ (१६।२)

शतम् एकोत्तरं तेषां कुमाराणां महौजसाम् । (१७।१)

एक एव विमृद्नाति नातिकृच्छ्राद् वृकोदरः ॥ (१७।२)

पादेषु च निगृह्यैनान् विनिहत्य बलाद् बली । (१८।१)

चकर्ष क्रोशतो भूमौ घृष्टजानुशिरोऽक्षिकान् ॥ (१८।२)

दश बालाञ् जले क्रीडन् भुजाभ्यां परिगृह्य सः । (१९।१)

आस्ते स्म सलिले मग्नः प्रमृतांश्च विमुञ्चति ॥ (१९।२)

फलानि वृक्षम् आरुह्य प्रचिन्वन्ति च ते यदा । (२०।१)

तदा पादप्रहारेण भीमः कम्पयते द्रुमम् । (२०।२)

प्रगृह्य वृक्षमूलं च पाणिभ्यां कम्पयन् द्रुमम् । (२०।३)

अग्रशाखाग्रसंलीनान् पातयामास भूतले । (२०।४)

भग्नपादोरुपृष्ठाश्च भिन्नमस्तकपार्श्वकाः ॥ (२०।५)

प्रहारवेगाभिहताद् द्रुमाद् व्याघूर्णितास्ततः । (२१।१)

सफलाः प्रपतन्ति स्म द्रुतं स्रस्ताः कुमारकाः । (२१।२)

केचिद् भग्नशिरोरस्काः केचिद् भग्नकटीतटाः । (२१।३)

निपेतुर् भ्रातरः सर्वे भीमसेनभुजार्दिताः ॥ (२१।४)

न ते नियुद्धे न जवे न योग्यासु कदाचन । (२२।१)

कुमारा उत्तरं चक्रुः स्पर्धमाना वृकोदरम् ॥ (२२।२)

एवं स धार्तराष्ट्राणां स्पर्धमानो वृकोदरः । (२३।१)

अप्रिये ऽतिष्ठद् अत्यन्तं बाल्यान् न द्रोहचेतसा ॥ (२३।२)

ततो बलम् अतिख्यातं धार्तराष्ट्रः प्रतापवान् । (२४।१)

भीमसेनस्य तज्ज्ञात्वा दुष्टभावम् अदर्शयत् ॥ (२४।२)

तस्य धर्माद् अपेतस्य पापानि परिपश्यतः । (२५।१)

मोहाद् ऐश्वर्यलोभाच्च पापा मतिर् अजायत ॥ (२५।२)

अयं बलवतां श्रेष्ठः कुन्तीपुत्रो वृकोदरः । (२६।१)

मध्यमः पाण्डुपुत्राणां निकृत्या संनिहन्यताम् । (२६।२)

प्राणवान् विक्रमी चैव शौर्येण महतान्वितः । (२६।३)

स्पर्धते चापि सहितान् अस्मान् एको वृकोदरः । (२६।४)

तं तु सुप्तं पुरोद्याने गङ्गायां प्रक्षिपामहे ॥ (२६।५)

अथ तस्माद् अवरजं ज्येष्ठं चैव युधिष्ठिरम् । (२७।१)

प्रसह्य बन्धने बद्ध्वा प्रशासिष्ये वसुंधराम् ॥ (२७।२)

एवं स निश्चयं पापः कृत्वा दुर्योधनस्तदा । (२८।१)

नित्यम् एवान्तरप्रेक्षी भीमस्यासीन् महात्मनः ॥ (२८।२)

ततो जलविहारार्थं कारयामास भारत । (२९।१)

चेलकम्बलवेश्मानि विचित्राणि महान्ति च । (२९।२)

सर्वकामैः सुपूर्णानि पताकोच्छ्रयवन्ति च । (२९।३)

तत्र संजनयामास नानागाराण्यनेकशः । (२९।४)

उदकक्रीडनं नाम कारयामास भारत ॥ (२९।५)

प्रमाणकोट्याम् उद्देशं स्थलं किंचिद् उपेत्य च । (३०।१)

भक्ष्यं भोज्यं च पेयं च चोष्यं लेह्यम् अथापि च । (३०।२)

उपाहृतं नरैस्तत्र कुशलैः सूदकर्मणि । (३०।३)

न्यवेदयंस्तत् पुरुषा धार्तराष्ट्राय वै तदा । (३०।४)

ततो दुर्योधनस्तत्र पाण्डवान् आह दुर्मतिः । (३०।५)

गङ्गां चैवानुयास्याम उद्यानवनशोभिताम् । (३०।६)

सहिता भ्रातरः सर्वे जलक्रीडाम् अवाप्नुमः । (३०।७)

एवम् अस्त्विति तं चापि प्रत्युवाच युधिष्ठिरः । (३०।८)

ते रथैर् नगराकारैर् देशजैश्च गजोत्तमैः । (३०।९)

निर्ययुर् नगराच्छूराः कौरवाः पाण्डवैः सह । (३०।१०)

उद्यानवनम् आसाद्य विसृज्य च महाजनम् । (३०।११)

विशन्ति स्म तदा वीराः सिंहा इव गिरेर् गुहाम् । (३०।१२)

उद्यानम् अभिपश्यन्तो भ्रातरः सर्व एव ते । (३०।१३)

उपस्थानगृहैः शुभ्रैर् वलभीभिश्च शोभितम् । (३०।१४)

गवाक्षकैस्तथा जालैर् जलैः सांचारिकैर् अपि । (३०।१५)

संमार्जितं सौधकारैश्चित्रकारैश्च चित्रितम् । (३०।१६)

दीर्घिकाभिश्च पूर्णाभिस्तथा पुष्करिणीभिर् हि । (३०।१७)

जलं तच्छुशुभे छन्नं फुल्लैर् जलरुहैस्तथा । (३०।१८)

उपच्छन्ना वसुमती तथा पुष्पैर् यथर्तुकैः । (३०।१९)

तत्रोपविष्टास्ते सर्वे पाण्डवाः कौरवाश्च ह । (३०।२०)

उपच्छन्नान् बहून् कामांस्ते भुञ्जन्ति ततस्ततः । (३०।२१)

अथोद्यानवरे तस्मिंस्तथा क्रीडागताश्च ते । (३०।२२)

परस्परस्य वक्त्रेभ्यो ददुर् भक्ष्यांस्ततस्ततः । (३०।२३)

ततो दुर्योधनः पापस्तद्भक्ष्ये कालकूटकम् । (३०।२४)

विषं प्रक्षेपयामास भीमसेनजिघांसया । (३०।२५)

स्वयम् उत्थाय चैवाथ हृदयेन क्षुरोपमः । (३०।२६)

स वाचामृतकल्पश्च भ्रातृवच्च सुहृद् यथा । (३०।२७)

स्वयं प्रक्षिपते भक्ष्यं वक्त्रे भीमस्य पापकृत् । (३०।२८)

प्रतीच्छितं च भीमेन तं वै दोषम् अजानता । (३०।२९)

ततो दुर्योधनस्तत्र हृदयेन हसन्न् इव । (३०।३०)

कृतकृत्यम् इवात्मानं मन्यते पुरुषाधमः । (३०।३१)

ततस्ते सहिताः सर्वे जलक्रीडाम् अकुर्वत । (३०।३२)

पाण्डवा धार्तराष्ट्राश्च तदा मुदितमानसाः । (३०।३३)

क्रीडावसाने सर्वे ते शुचिवस्त्राः स्वलंकृताः । (३०।३४)

सर्वकामसमृद्धं तद् अन्नं बुभुजिरे शनैः ॥ (३०।३५)

दिवसान्ते परिश्रान्ता विहृत्य च कुरूद्वहाः । (३१।१)

विहारावसथेष्वेव वीरा वासम् अरोचयन् ॥ (३१।२)

खिन्नस्तु बलवान् भीमो व्यायामाभ्यधिकस्तदा । (३२।१)

वाहयित्वा कुमारांस्ताञ् जलक्रीडागतान् विभुः । (३२।२)

प्रमाणकोट्यां वासार्थी सुष्वापारुह्य तत् स्थलम् ॥ (३२।३)

शीतं वासं समासाद्य श्रान्तो मदविमोहितः । (३३।१)

निश्चेष्टः पाण्डवो राजन् सुष्वाप मृतकल्पवत् ॥ (३३।२)

ततो बद्ध्वा लतापाशैर् भीमं दुर्योधनः शनैः । (३४।१)

प्रमाणकोट्यां संसुप्तं गङ्गायां बलिनां वरम् । (३४।२)

गम्भीरं भीमवेगं च स्थलाज्जलम् अपातयत् । (३४।३)

स निःसंज्ञो जलस्यान्तम् अथ वै पाण्डवो ऽविशत् । (३४।४)

आक्रामन् नागभवने तदा नागकुमारकान् । (३४।५)

ततः समेत्य बहुभिस्तदा नागैर् महाविषैः । (३४।६)

अदृश्यत भृशं भीमो महादंष्ट्रैर् विषोल्बणैः । (३४।७)

ततो ऽस्य दश्यमानस्य तद् विषं कालकूटकम् । (३४।८)

हतं सर्पविषेणैव स्थावरं जङ्गमेन तु ॥ (३४।९)

ततः प्रबुद्धः कौन्तेयः सर्वं संछिद्य बन्धनम् । (३५।१)

उदतिष्ठज्जलाद् भूयो भीमः प्रहरतां वरः । (३५।२)

स विमुक्तो महातेजा नाज्ञासीत् तेन तत् कृतम् । (३५।३)

पुनर् निद्रावशं प्राप्तस्तत्रैव प्रास्वपद् बली । (३५।४)

अथ रात्र्यां व्यतीतायाम् उत्तस्थुः कुरुपाण्डवाः । (३५।५)

दुर्योधनस्तु कौन्तेयं दृष्ट्वा निर्वेदम् अभ्यगात् । (३५।६)

समासाद्य ततः कांश्चिन् ममर्द च शिरांसि च । (३५।७)

शिरोभिः शिरसा वीरः कृतवान् युद्धम् अद्भुतम् । (३५।८)

तथान्यदिवसे सुप्तं सर्पैर् घोराननैः पुनः । (३५।९)

कुपितैश्च महाकायैस्तीक्ष्णदंष्ट्रैर् महाविषैः ॥ (३५।१०)

सुप्तं चापि पुनः सर्पैस्तीक्ष्णदंष्ट्रैर् महाविषैः । (३६।१)

कुपितैर् दंशयामास सर्वेष्वेवाङ्गमर्मसु ॥ (३६।२)

दंष्ट्राश्च दंष्ट्रिणां तेषां मर्मस्वपि निपातिताः । (३७।१)

त्वचं नैवास्य बिभिदुः सारत्वात् पृथुवक्षसः ॥ (३७।२)

प्रतिबुद्धस्तु भीमस्तान् सर्वान् सर्पान् अपोथयत् । (३८।१)

वैशंपायन उवाच । (३८।२)

विदुर उवाच । (३८।३)

वैशंपायन उवाच । (३८।४)

हतावशेषा भीमेन सर्पा वासुकिम् अभ्ययुः । (३८।५)

ऊचुश्च सर्पराजानं वासुकिं वासवोपमम् । (३८।६)

अयं नरो वै नागेन्द्र अप्सु बद्ध्वा प्रवेशितः । (३८।७)

यथा च नो मतिर् वीर विषपीतो भविष्यति । (३८।८)

निश्चेष्टो ऽस्मान् अनुप्राप्तः स च दष्टो ऽन्वबुध्यत । (३८।९)

ससंज्ञश्चापि संवृत्तश्छित्त्वा बन्धनम् आशु नः । (३८।१०)

पोथयन्तं महाबाहुं तं वै त्वं ज्ञातुम् अर्हसि । (३८।११)

ततो वासुकिर् अभ्येत्य नागैर् अनुगतस्तदा । (३८।१२)

पश्यति स्म महाबाहुं भीमं भीमपराक्रमम् । (३८।१३)

आर्यकेण च दृष्टः स पृथाया आर्यकेण च । (३८।१४)

तदा दौहित्रदौहित्रः परिष्वक्तः सुपीडितम् । (३८।१५)

सुप्रीतश्चाभवत् तस्य वासुकिः सुमहायशाः । (३८।१६)

अब्रवीत् तं च नागेन्द्रः किम् अस्य क्रियतां प्रियम् । (३८।१७)

धनौघो रत्ननिचयो वसु चास्य प्रदीयताम् । (३८।१८)

एवम् उक्तस्तदा नागो वासुकिं प्रत्यभाषत । (३८।१९)

यदि नागेन्द्र तुष्टो ऽसि किम् अस्य धनसंचयैः । (३८।२०)

रसं पिबेत् कुमारो ऽयं त्वयि प्रीते महाबलः । (३८।२१)

बलं नागसहस्रस्य तस्मिन् कुण्डे प्रतिष्ठितम् । (३८।२२)

यावत् पिबति बालो ऽयं तावद् अस्मै प्रदीयताम् । (३८।२३)

एवम् अस्त्विति तं नागं वासुकिः प्रत्यभाषत । (३८।२४)

ततो भीमस्तदा नागैः कृतस्वस्त्ययनः शुचिः । (३८।२५)

प्राङ्मुखश्चोपविष्टः सन् रसं पिबति पाण्डवः । (३८।२६)

एकोच्छ्वासात् ततः कुण्डं पिबति स्म महाबलः । (३८।२७)

एवम् अष्टौ स कुण्डानि ह्यपिबत् पाण्डुनन्दनः । (३८।२८)

ततस्तु शयने दिव्ये नागदत्ते महाभुजः । (३८।२९)

अशेत भीमसेनस्तु यथासुखम् अरिंदमः । (३८।३०)

ततस्ते कौरवाः सर्वे विना भीमं च पाण्डवाः । (३८।३१)

वृत्तक्रीडाविहारास्तु प्रतस्थुर् गजसाह्वयम् । (३८।३२)

रथैर् गजैस्तथा चाश्वैर् यानैश्चान्यैर् अनेकशः । (३८।३३)

ब्रुवन्तो भीमसेनस्तु यातो ह्यग्रत एव नः । (३८।३४)

ततो दुर्योधनः पापस्तत्रापश्यन् वृकोदरम् । (३८।३५)

भ्रातृभिः सहितो हृष्टो नगरं प्रविवेश ह । (३८।३६)

युधिष्ठिरस्तु धर्मात्मा अविन्दन् पापम् आत्मनि । (३८।३७)

स्वेनानुमानेन परं साधुं समनुपश्यति । (३८।३८)

सो ऽभ्युपेत्य तदा पार्थो मातरं भ्रातृवत्सलः । (३८।३९)

अभिवाद्याब्रवीत् कुन्तीम् अम्ब भीम इहागतः । (३८।४०)

क्व गतो भविता मातर् नेह पश्यामि तं शुभे । (३८।४१)

उद्यानानि वनं चैव विचितानि समन्ततः । (३८।४२)

तदर्थं न च तं वीरं दृष्टवन्तो वृकोदरम् । (३८।४३)

मन्यमानास्ततः सर्वे यातो नः पूर्वम् एव सः । (३८।४४)

आगताः स्म महाभागे व्याकुलेनान्तरात्मना । (३८।४५)

इहागम्य क्व नु गतस्त्वया वा प्रेषितः क्व नु । (३८।४६)

कथयस्व महाबाहुं भीमसेनं यशस्विनि । (३८।४७)

न हि मे शुध्यते भावस्तं वीरं प्रति शोभने । (३८।४८)

यतः प्रसुप्तं मन्ये ऽहं भीमं नेति हतस्तु सः । (३८।४९)

इत्युक्ता च ततः कुन्ती धर्मराजेन धीमता । (३८।५०)

हा हेति कृत्वा संभ्रान्ता प्रत्युवाच युधिष्ठिरम् । (३८।५१)

न पुत्र भीमं पश्यामि न माम् अभ्येति स प्रभो । (३८।५२)

शीघ्रम् अन्वेषणे यत्नं कुरु तस्यानुजैः सह । (३८।५३)

इत्युक्त्वा तनयं ज्येष्ठं हृदयेन विदूयता । (३८।५४)

क्षत्तारम् आनाय्य तदा कुन्ती वचनम् अब्रवीत् । (३८।५५)

क्व गतो भगवन् क्षत्तर् भीमसेनो न दृश्यते । (३८।५६)

उद्यानान् निर्गताः सर्वे भ्रातरो भ्रातृभिः सह । (३८।५७)

तत्रैकस्तु महाबाहुर् भीमो नाभ्येति माम् इह । (३८।५८)

न च प्रीणयते चक्षुः सदा दुर्योधनस्य सः । (३८।५९)

क्रूरो ऽसौ दुर्मतिः क्षुद्रो राज्यलुब्धो ऽनपत्रपः । (३८।६०)

निहन्याद् अपि तं वीरं जातमन्युः सुयोधनः । (३८।६१)

तेन मे व्याकुलं चित्तं हृदयं दह्यतीव च । (३८।६२)

मैवं वदस्व कल्याणि शेषसंरक्षणं कुरु । (३८।६३)

प्रत्यादिष्टो हि दुष्टात्मा शेषे ऽपि प्रहरेत् तव । (३८।६४)

दीर्घायुषस्तव सुता यथोवाच महामुनिः । (३८।६५)

आगमिष्यति ते पुत्रः प्रीतिं चोत्पादयिष्यति । (३८।६६)

एवम् उक्त्वा ययौ विद्वान् विदुरः स्वं निवेशनम् । (३८।६७)

कुन्ती चिन्तापरा भूत्वा सहासीना सुतैर् गृहे । (३८।६८)

ततो ऽष्टमे तु दिवसे प्रत्यबुध्यत पाण्डवः । (३८।६९)

तस्मिंस्तदा रसे जीर्णे सो ऽप्रमेयबलो बली । (३८।७०)

तं दृष्ट्वा प्रतिबुद्धं तु पाण्डवं ते भुजंगमाः । (३८।७१)

सान्त्वयामासुर् अव्यग्रा वचनं चेदम् अब्रुवन् । (३८।७२)

यस्ते पीतो महाबाहो रसो ऽयं वीर्यसंभृतः । (३८।७३)

तस्मान् नागायुतबलो रणे ऽधृष्यो भविष्यसि । (३८।७४)

गच्छाद्य च त्वं स्वगृहं स्नातो दिव्यैर् इमैर् जलैः । (३८।७५)

भ्रातरस्ते नु तप्यन्ति त्वां विना कुरुपुंगव । (३८।७६)

ततः स्नातो महाबाहुः शुचिः शुक्लाम्बरस्रजः । (३८।७७)

ततो नागस्य भवने कृतकौतुकमङ्गलः । (३८।७८)

ओषधीभिर् विषघ्नीभिः सुरभीभिर् विशेषतः । (३८।७९)

भुक्तवान् परमान्नं च नागैर् दत्तं महाबलः । (३८।८०)

पूजितो भुजगैर् वीर आशीर्भिश्चाभिनन्दितः । (३८।८१)

दिव्याभरणसंछन्नो नागान् आमन्त्र्य पाण्डवः । (३८।८२)

उदतिष्ठत् प्रहृष्टात्मा नागलोकाद् अरिंदमः । (३८।८३)

उत्क्षिप्तः स तु नागेन जलाज्जलरुहेक्षणः । (३८।८४)

तस्मिन्न् एव वनोद्देशे स्थापितः कुरुनन्दनः । (३८।८५)

ते चान्तर्दधिरे नागाः पाण्डवस्यैव पश्यतः । (३८।८६)

तत उत्थाय कौन्तेयो भीमसेनो महाबलः । (३८।८७)

आजगाम महाबाहुर् मातुर् अन्तिकम् अञ्जसा । (३८।८८)

ततो ऽभिवाद्य जननीं ज्येष्ठं भ्रातरम् एव च । (३८।८९)

कनीयसः समाघ्राय शिरःस्वरिविमर्दनः । (३८।९०)

तैश्चापि सम्परिष्वक्तः सह मात्रा नरर्षभैः । (३८।९१)

अन्योन्यगतसौहार्दाद् दिष्ट्या दिष्ट्येति चाब्रुवन् । (३८।९२)

ततस्तत् सर्वम् आचष्ट दुर्योधनविचेष्टितम् । (३८।९३)

भ्रातॄणां भीमसेनश्च महाबलपराक्रमः । (३८।९४)

नागलोके च यद् वृत्तं गुणदोषम् अशेषतः । (३८।९५)

तच्च सर्वम् अशेषेण कथयामास पाण्डवः । (३८।९६)

ततो युधिष्ठिरो राजा भीमम् आह वचो ऽर्थवत् । (३८।९७)

तूष्णीं भव न ते जल्प्यम् इदं कार्यं कथंचन । (३८।९८)

एवम् उक्त्वा महाबाहुर् धर्मराजो युधिष्ठिरः । (३८।९९)

भ्रातृभिः सहितः सर्वैर् अप्रमत्तो ऽभवत् तदा । (३८।१००)

सारथिं चास्य दयितम् अपहस्तेन जघ्निवान् । (३८।१०१)

धर्मात्मा विदुरस्तेषां पार्थानां प्रददौ मतिम् । (३८।१०२)

ताडितस्तेन सूतो ऽपि ययौ स यमसादनम् । (३८।१०३)

तथान्यदिवसे राजन् हन्तुकामो ऽत्यमर्षणः । (३८।१०४)

वललेन सहामन्त्र्य सौबलस्य मते स्थितः ॥ (३८।१०५)

भोजने भीमसेनस्य पुनः प्राक्षेपयद् विषम् । (३९।१)

कालकूटं नवं तीक्ष्णं संभृतं लोमहर्षणम् ॥ (३९।२)

वैश्यापुत्रस्तदाचष्ट पार्थानां हितकाम्यया । (४०।१)

तच्चापि भुक्त्वाजरयद् अविकारो वृकोदरः ॥ (४०।२)

विकारं न ह्यजनयत् सुतीक्ष्णम् अपि तद् विषम् । (४१।१)

भीमसंहननो भीमस्तद् अप्यजरयत् ततः । (४१।२)

ततो ऽन्यदिवसे राजन् हन्तुकामो वृकोदरम् । (४१।३)

सौबलेन सहायेन धार्तराष्ट्रो ऽभ्यचिन्तयत् । (४१।४)

चिन्तयन् नालभन् निद्रां दिवारात्रिम् अतन्द्रितः ॥ (४१।५)

एवं दुर्योधनः कर्णः शकुनिश्चापि सौबलः । (४२।१)

अनेकैर् अभ्युपायैस्ताञ् जिघांसन्ति स्म पाण्डवान् । (४२।२)

न जज्ञिरे तु तद् वृत्तं पाण्डवा मन्दचेतसः ॥ (४२।३)

पाण्डवाश्चापि तत् सर्वं प्रत्यजानन्न् अरिंदमाः । (४३।१)

उद्भावनम् अकुर्वन्तो विदुरस्य मते स्थिताः । (४३।२)

कुमारान् क्रीडमानांस्तान् दृष्ट्वा राजातिदुर्मदान् । (४३।३)

गुरुशिक्षार्थम् अन्विच्छन् गौतमं तान् न्यवेदयत् । (४३।४)

शरस्तम्बसमुद्भूतं वेदशास्त्रार्थपारगम् । (४३।५)

राज्ञा निवेदितास्तस्मै ते च सर्वे ह्यधिष्ठिताः । (४३।६)

अधिजग्मुश्च कुरवो धनुर्वेदं कृपात् तु ते । (४३।७)

वैशंपायनः । (४३।८)

विदुरः । (४३।९)

वैशंपायनः । (४३।१०)

ततस्ते मन्त्रयामासुर् दुर्योधनपुरोगमाः । (४३।११)

प्राणहा विक्रमी चापि शौर्ये च महति स्थितः । (४३।१२)

स्पर्धते चापि सततम् अस्मान् एको वृकोदरः । (४३।१३)

तं तु सुप्तं पुरोद्याने जलशूले क्षिपामहे । (४३।१४)

ततो जलविहारार्थं कारयामास भारत । (४३।१५)

चेलकम्बलवेश्मानि चित्राणि च शुभानि च । (४३।१६)

तत्र संस्कारयामासुर् नानागाराण्यनेकशः । (४३।१७)

उदकक्रीडनार्थानि कारयामास भारत । (४३।१८)

प्रमाणकोट्याम् उद्देशे स्थले कृत्वा परिच्छदम् । (४३।१९)

भक्ष्यं भोज्यं च पेयं च चोष्यं लेह्यं तथैव च । (४३।२०)

उपार्जितं नरैस्तत्र तथा सूदकृतं च तत् । (४३।२१)

न्यवेदयन्त पुरुषा धार्तराष्ट्रस्य तत् तथा । (४३।२२)

ततो दुर्योधनस्त्वाह पाण्डवांस्तु सुदुर्मतिः । (४३।२३)

गङ्गां वै मानयामो ऽद्य उद्यानवनशोभिताम् । (४३।२४)

सहिता भ्रातरः सर्वे जलक्रीडाम् अवाप्नुमः । (४३।२५)

एवम् अस्त्विति तं चापि प्रत्युवाच युधिष्ठिरः । (४३।२६)

ते रथैर् नगराकारैर् देशजैश्च हयोत्तमैः । (४३।२७)

निर्ययुर् नगराद् वीराः कुरवः पाण्डवैः सह । (४३।२८)

उद्यानवनम् आसाद्य संप्रसृज्य च वाहनम् । (४३।२९)

प्राविशंस्तु महावीर्याः सिंहा इव गिरेर् गुहाम् । (४३।३०)

उद्यानं स्माथ पश्यन्ति भ्रातरः सर्व एव ते । (४३।३१)

उपस्थानगृहैः शुद्धैर् वलभीभिश्च शोभितम् । (४३।३२)

गवाक्षकैस्तथा जालैर् जलसंसारकैर् अपि । (४३।३३)

सूपस्थितं सुधाकारैश्चित्रकारैश्च शिल्पिभिः । (४३।३४)

दीर्घिकाभिश्च पुण्याभिस्तथा कारण्डकैर् अपि । (४३।३५)

जलं तु शुशुभे छन्नं फुल्लैर् जलरुहैस्तथा । (४३।३६)

उपकीर्णा वसुमती तथा पुष्पैर् यथर्तुकैः । (४३।३७)

उपविष्टास्तदा सर्वे पाण्डवाः कुरवस्तथा । (४३।३८)

उपपन्नान् बहून् कामांस्ते ऽथ भुक्त्वा ततस्ततः । (४३।३९)

अथोद्यानवने तस्मिंस्तथा क्रीडागताश्च ते । (४३।४०)

परस्परस्य वक्त्रेषु ददुर् भक्ष्यांस्ततस्ततः । (४३।४१)

ततो दुर्योधनः पापस्तद्भक्ष्ये कालकूटकम् । (४३।४२)

विषं प्रक्षेपयामास भीमसेनजिघांसया । (४३।४३)

स्वयम् उत्थाय चैवाथ हृदयेन क्षुरोपमः । (४३।४४)

सत्कृत्य भ्रातृवत् तत्र वाचा चामृतकल्पया । (४३।४५)

प्राक्षिपद् वै स्वयं भक्ष्यं वक्त्रे भीमस्य पापकृत् । (४३।४६)

प्रभक्षितं च भीमेन ह्यस्य दोषम् अजानता । (४३।४७)

ततो दुर्योधनस्तत्र हृदयेन हसन्न् इव । (४३।४८)

कृतकृत्यम् इवात्मानं मेने स पुरुषाधमः । (४३।४९)

ततस्ते सहिताः सर्वे जलक्रीडाम् अकुर्वत । (४३।५०)

दिवसान्ते परिश्रान्ता विहृत्य कुरुनन्दनाः । (४३।५१)

विहारायतनेष्वेव वीरा वासम् अरोचयन् । (४३।५२)

भीमस्तु बलवान् भुक्त्वा व्यायामाभ्यधिकं जले । (४३।५३)

वाहयित्वा कुमारांस्ताञ् जले क्रीडां महाबलः । (४३।५४)

प्रमाणकोट्यां वासार्थी सुष्वापारुह्य तत् स्थलम् । (४३।५५)

स हि तत् स्थलम् आसाद्य श्रान्तश्चाप्सु विशेषतः । (४३।५६)

श्रमेण च परीताङ्गः सुष्वाप मृतकल्पवत् । (४३।५७)

ततो बद्ध्वा लतापाशैर् भीमं दुर्योधनः स्वयम् । (४३।५८)

शूलान्य् अप्सु निखान्याशु स्थलाज्जलम् अपातयत् । (४३।५९)

सशेषत्वान् न सम्प्राप्तो जले शूलानि पाण्डवः । (४३।६०)

पपात यत्र तत्रास्य शूलं नासीद् यदृच्छया । (४३।६१)

स निःसंज्ञो जलस्यान्तम् अवाग् वै पाण्डवो ऽविशत् । (४३।६२)

आक्रम्य नागभवने तथा नागकुमारकान् । (४३।६३)

ततः समेत्य बहुभिस्तदा नागैर् महाविषैः । (४३।६४)

दश्यते पाण्डवस्तत्र विषदिग्धो महाविषैः । (४३।६५)

ततो ऽस्य दश्यमानस्य तद् विषं कालकूटकम् । (४३।६६)

हतं सर्पविषेणाशु स्थावरं जङ्गमेन तु । (४३।६७)

ततः प्रबुद्धः कौन्तेयः स तत् संछिद्य बन्धनम् । (४३।६८)

पोथयामास तान् सर्वान् कांश्चित् प्राणैर् व्ययोजयत् । (४३।६९)

ते हन्यमानाः पार्थेन सर्पा वासुकिम् अभ्ययुः । (४३।७०)

ऊचुश्च सर्पराजानं वासुकिं वासवोपमम् । (४३।७१)

अयं नरो वै नागेन्द्र ह्यप्सु बद्ध्वा प्रवेशितः । (४३।७२)

यथा च नो मतिर् वीर विषपीतो भविष्यति । (४३।७३)

विनिविष्टो ऽन्तरं प्राप्तः स च दष्टो ह्यनेकशः । (४३।७४)

ससंज्ञश्चापि संवृत्तश्छित्त्वा बन्धनम् आशु नः । (४३।७५)

पोथयानो महाबाहुस्तं वै त्वं ज्ञातुम् अर्हसि । (४३।७६)

ततो वासुकिर् अभ्येत्य नागैर् अनुगतस्तदा । (४३।७७)

पश्यति स्म महानागो भीमं भीमपराक्रमम् । (४३।७८)

आर्यकेण च दृष्टः सन् पृथायाश्चार्यकेण तु । (४३।७९)

ततो दृष्टश्च तेनापि परिष्वक्तश्च पाण्डवः । (४३।८०)

सुप्रीतश्चाभवत् तस्य वासुकिः सुमहायशाः । (४३।८१)

अब्रवीत् तं च नागेन्द्रः किम् अस्य क्रियताम् इति । (४३।८२)

प्रियं धनौघं रत्नानि यावद् अस्य प्रदीयताम् । (४३।८३)

एवम् उक्तस्तदा नागो वासुकिं प्रत्यभाषत । (४३।८४)

यदि नागेन्द्र प्रीतो ऽसि किम् अस्य धनसंचयैः । (४३।८५)

रसं पिबेत् कुमारो ऽयं त्वयि प्रीते महाबलः । (४३।८६)

बलं नागसहस्रस्य कुण्डे चास्मिन् प्रतिष्ठितम् । (४३।८७)

यावत् पिबति बालो ऽयं तावद् अस्मै प्रदीयताम् । (४३।८८)

एवम् अस्त्विति तं नागं वासुकिः प्रत्यभाषत । (४३।८९)

ततो भीमस्तदा नागैः कृतस्वस्त्ययनः शुचिः । (४३।९०)

प्राङ्मुखश्चोपविष्टः सन् रसं पिबति पाण्डवः । (४३।९१)

एकोच्छ्वासात् तदा कुण्डं पिबति स्म महाबलः । (४३।९२)

एवम् अष्टौ तु कुण्डानि सो ऽपिबत् पाण्डुनन्दनः । (४३।९३)

ततस्तु शयने दिव्ये नागदत्ते महाभुजः । (४३।९४)

शेते स्म च तदा भीमो दिवसान्यष्ट चैव तु । (४३।९५)

दुर्योधनो ऽपि पापात्मा भीमम् आशीविषह्रदे । (४३।९६)

प्रक्षिप्य कृतकृत्यं स्म आत्मानं मन्यते तदा । (४३।९७)

प्रभातायां रजन्यां तु वनात् प्रविविशुः पुरम् । (४३।९८)

वदन्तो भीमसेनस्तु यातो ह्यग्रत एव सः । (४३।९९)

युधिष्ठिरस्तु धर्मात्मा चिन्तयन् पापम् आत्मनि । (४३।१००)

स्वेनानुमानेन परं तदा तं स्मानुपश्यति । (४३।१०१)

उपगम्य ततः पार्था मातरं मातृवत्सलाः । (४३।१०२)

अभिवाद्याब्रुवंस्ते वै अम्ब भीम इहागतः । (४३।१०३)

नेति स्माह तदा कुन्ती ततस्ते व्यथिताभवन् । (४३।१०४)

द्रुतं गत्वा पुरोद्यानं विचिन्वन्ति स्म पाण्डवाः । (४३।१०५)

भीम भीमेति ते वाचं नित्यम् उच्चैर् उदीरयन् । (४३।१०६)

विचिन्वन्तो ऽथ ते सर्वे न स्म पश्यन्ति भ्रातरम् । (४३।१०७)

आगताः स्वगृहं भूय इदम् ऊचुः पृथां तदा । (४३।१०८)

न दृश्यते महाबाहुर् अम्ब भीमो वने चितः । (४३।१०९)

विचितानि च सर्वाणि उद्यानानि नदीस्तथा । (४३।११०)

ततो विदुरम् आनाय्य कुन्ती सा स्वनिवेशनम् । (४३।१११)

उवाच क्षत्तर् बलवान् भीमसेनो न दृश्यते । (४३।११२)

उद्यानान् निर्गताः सर्वे भ्रातरो भ्रातृभिः सह । (४३।११३)

तत्र ह्येको महाबाहुर् भीमो नाभ्येति माम् इह । (४३।११४)

न च प्रीणयते चक्षुः सदा दुर्योधनस्य तु । (४३।११५)

ततः प्रसुप्तं मन्ये ऽहं पापेन निहतं सुतम् । (४३।११६)

मा मैवं वद कल्याणि शेषसंरक्षणं कुरु । (४३।११७)

प्रत्यादिष्टो हि पापात्मा शेषेषु प्रहरेत ह । (४३।११८)

दीर्घायुषः सुतास्तुभ्यं तथा ह्य् ऋषिर् अभाषत । (४३।११९)

आगमिष्यति ते पुत्रः प्रीतिं ते वर्धयिष्यति । (४३।१२०)

एवम् उक्ता तदा कुन्ती निःश्वसन्ती मुहुर् मुहुः । (४३।१२१)

शय्यापरा महाभागा पुत्रैः परिवृता तदा । (४३।१२२)

ततो ऽष्टमे ऽथ दिवसे प्रत्यबुध्यत पाण्डवः । (४३।१२३)

तस्मिंस्तदा रसे जीर्णे ह्यप्रमेयबलो बली । (४३।१२४)

ओषधीभिर् विषघ्नीभिः सुरभीभिर् विभूषितः । (४३।१२५)

भुक्त्वा तु परमान्नं च नागैर् दत्तं महाभुजः । (४३।१२६)

उत्क्षिप्य च तदा नागैर् जलाज्जलरुहेक्षणः । (४३।१२७)

तस्मिन्न् एव वनोद्देशे स्थापितः पाण्डुनन्दनः । (४३।१२८)

अन्तर्दधुश्च ते नागाः पाण्डवस्यैव पश्यतः । (४३।१२९)

तत उत्थाय भीमस्तु आजगाम स्वकं गृहम् । (४३।१३०)

अभिवाद्य परिष्वक्तः समाघ्रातश्च मूर्धनि । (४३।१३१)

प्रणम्य धर्मपुत्राय सस्वजे फल्गुनं ततः । (४३।१३२)

अभिवादितश्च तैर् वीरैः सस्वजे च यमावपि । (४३।१३३)

तच्च सर्वं यथावृत्तम् आख्याति स्म वृकोदरः । (४३।१३४)

यदा त्ववगमंस्ते वै पाण्डवास्तस्य कर्म तत् । (४३।१३५)

न त्वेव बहुलं चक्रुः प्रयता मन्त्ररक्षणे । (४३।१३६)

धर्मात्मा विदुरस्तेषां प्रददौ मतिमान् मतिम् । (४३।१३७)

दुर्योधनो ऽपि तं दृष्ट्वा पाण्डवं पुनर् आगतम् । (४३।१३८)

निःश्वसंश्चिन्तयंश्चैव अहन्यहनि तप्यते । (४३।१३९)

एवं दुर्योधनः पापः शकुनिश्चापि सौबलः । (४३।१४०)

अनेकैर् अभ्युपायैस्ताञ् जिघांसन्ति स्म पाण्डवान् । (४३।१४१)

पाण्डवाश्चापि तत् सर्वं प्रत्यजानन्न् अरिंदमाः । (४३।१४२)

उद्भावनम् अकुर्वन्तो विदुरस्य मते स्थिताः । (४३।१४३)

अधिजग्मुश्च कुरवो धनुर्वेदं कृपात् तु ते ॥ (४३।१४४)