वैशंपायन उवाच । (१।१)

ततस्ते पाण्डवाः सर्वे पाञ्चाल्यश्च महायशाः । (१।२)

प्रत्युत्थाय महात्मानं कृष्णं दृष्ट्वाभ्यपूजयन् ॥ (१।३)

प्रतिनन्द्य स तान् सर्वान् पृष्ट्वा कुशलम् अन्ततः । (२।१)

आसने काञ्चने शुभ्रे निषसाद महामनाः ॥ (२।२)

अनुज्ञातास्तु ते सर्वे कृष्णेनामिततेजसा । (३।१)

आसनेषु महार्हेषु निषेदुर् द्विपदां वराः ॥ (३।२)

ततो मुहूर्तान् मधुरां वाणीम् उच्चार्य पार्षतः । (४।१)

पप्रच्छ तं महात्मानं द्रौपद्यर्थे विशां पतिः ॥ (४।२)

कथम् एका बहूनां स्यान् न च स्याद् धर्मसंकरः । (५।१)

एतन् नो भगवान् सर्वं प्रब्रवीतु यथातथम् ॥ (५।२)

व्यास उवाच । (६।१)

अस्मिन् धर्मे विप्रलम्भे लोकवेदविरोधके । (६।२)

यस्य यस्य मतं यद् यच्छ्रोतुम् इच्छामि तस्य तत् ॥ (६।३)

द्रुपद उवाच । (७।१)

अधर्मो ऽयं मम मतो विरुद्धो लोकवेदयोः । (७।२)

न ह्येका विद्यते पत्नी बहूनां द्विजसत्तम ॥ (७।३)

न चाप्याचरितः पूर्वैर् अयं धर्मो महात्मभिः । (८।१)

न च धर्मो ऽप्यनेकस्थश्चरितव्यः सनातनः ॥ (८।२)

अतो नाहं करोम्येवं व्यवसायं क्रियां प्रति । (९।१)

धर्मसंदेहसंदिग्धं प्रतिभाति हि माम् इदम् ॥ (९।२)

धृष्टद्युम्न उवाच । (१०।१)

यवीयसः कथं भार्यां ज्येष्ठो भ्राता द्विजर्षभ । (१०।२)

ब्रह्मन् समभिवर्तेत सद्वृत्तः संस्तपोधन ॥ (१०।३)

न तु धर्मस्य सूक्ष्मत्वाद् गतिं विद्मः कथंचन । (११।१)

अधर्मो धर्म इति वा व्यवसायो न शक्यते ॥ (११।२)

कर्तुम् अस्मद्विधैर् ब्रह्मंस्ततो न व्यवसाम्यहम् । (१२।१)

पञ्चानां महिषी कृष्णा भवत्विति कथंचन ॥ (१२।२)

युधिष्ठिर उवाच । (१३।१)

न मे वाग् अनृतं प्राह नाधर्मे धीयते मतिः । (१३।२)

वर्तते हि मनो मे ऽत्र नैषो ऽधर्मः कथंचन ॥ (१३।३)

श्रूयते हि पुराणे ऽपि जटिला नाम गौतमी । (१४।१)

तस्य पुत्री महाप्राज्ञा गौतमस्य यशस्विनी । (१४।२)

ऋषीन् अध्यासितवती सप्त धर्मभृतां वर । (१४।३)

तथैव मुनिजा वार्क्षी तपोभिर् भावितात्मनः । (१४।४)

संगताभूद् दश भ्रातॄन् एकनाम्नः प्रचेतसः ॥ (१४।५)

गुरोश्च वचनं प्राहुर् धर्मं धर्मज्ञसत्तम । (१५।१)

गुरूणां चैव सर्वेषां जनित्री परमो गुरुः ॥ (१५।२)

सा चाप्युक्तवती वाचं भैक्षवद् भुज्यताम् इति । (१६।१)

तस्माद् एतद् अहं मन्ये धर्मं द्विजवरोत्तम ॥ (१६।२)

कुन्त्युवाच । (१७।१)

भुज्यतां भ्रातृभिः सार्धम् इत्यर्जुनम् अचोदयम् । (१७।२)

एवम् एतद् यथाहायं धर्मचारी युधिष्ठिरः । (१७।३)

अनृतान् मे भयं तीव्रं मुच्येयम् अनृतात् कथम् ॥ (१७।४)

व्यास उवाच । (१८।१)

अनृतान् मोक्ष्यसे भद्रे धर्मश्चैष सनातनः । (१८।२)

न तु वक्ष्यामि सर्वेषां पाञ्चाल शृणु मे स्वयम् ॥ (१८।३)

यथायं विहितो धर्मो यतश्चायं सनातनः । (१९।१)

यथा च प्राह कौन्तेयस्तथा धर्मो न संशयः ॥ (१९।२)

वैशंपायन उवाच । (२०।१)

तत उत्थाय भगवान् व्यासो द्वैपायनः प्रभुः । (२०।२)

करे गृहीत्वा राजानं राजवेश्म समाविशत् ॥ (२०।३)

पाण्डवाश्चापि कुन्ती च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः । (२१।१)

विचेतसस्ते तत्रैव प्रतीक्षन्ते स्म तावुभौ ॥ (२१।२)

ततो द्वैपायनस्तस्मै नरेन्द्राय महात्मने । (२२।१)

आचख्यौ तद् यथा धर्मो बहूनाम् एकपत्निता । (२२।२)

यथा देवा ददुश्चैव राजपुत्र्याः पुरा वरम् । (२२।३)

धर्माद्यास्तपसा तुष्टाः पञ्चपत्नीत्वम् ईश्वराः । (२२।४)

व्यासः । (२२।५)

ऋषिः । (२२।६)

व्यासः । (२२।७)

नाﾱआयनी । (२२।८)

व्यासः । (२२।९)

द्रुपदः । (२२।१०)

व्यासः । (२२।११)

इन्द्रसेना । (२२।१२)

ऋषिः । (२२।१३)

व्यासः । (२२।१४)

नाﾱआयनी । (२२।१५)

महेश्वरः । (२२।१६)

नाﾱआयनी । (२२।१७)

महेश्वरः । (२२।१८)

नाﾱआयनी । (२२।१९)

महेश्वरः । (२२।२०)

व्यासः । (२२।२१)

मा भूद् राजंस्तव तापो मनःस्थः पञ्चानां भार्या दुहिता ममेति । (२२।२२)

मातुर् एषा पार्थिव प्रार्थिता स्यात् पञ्चानां भार्या दुहिता ममेति । (२२।२३)

याजोपयाजौ धर्मरतौ तपोभ्यां तौ चक्रतुः पञ्चपतित्वम् अस्याः । (२२।२४)

सा धर्मतः पाण्डुपुत्रैर् अवाप्ता भार्या कृष्णा मोदतां वै कुलं ते । (२२।२५)

लोके नान्यो नाथवांस्त्वद्विशिष्टः सर्वारीणाम् अप्रधृष्यो ऽसि राजन् । (२२।२६)

भूयस्तु मे शृण्विदं त्वं विशोको यथागमं पञ्चपतित्वम् अस्याः । (२२।२७)

एषा नाﾱआयनी पूर्वं मौद्गल्यं स्थविरं पतिम् । (२२।२८)

आराधयामास तदा कुष्ठिनं तम् अनिन्दिता । (२२।२९)

त्वगस्थिभूतं कटुकं लोलम् ईर्ष्युं सुकोपनम् । (२२।३०)

सुगन्धेतरगन्धाढ्यं वलीपलितधारिणम् । (२२।३१)

स्थविरं विकृताकारं शीर्यमाणनखत्वचम् । (२२।३२)

उच्छिष्टम् उपभुञ्जाना पर्युपास्ते महाव्रता । (२२।३३)

ततः कदाचिद् अङ्गुष्ठो भुञ्जानस्य व्यशीर्यत । (२२।३४)

अन्नाद् उद्धृत्य तच्चान्नम् उपायुङ्क्ताविशङ्किता । (२२।३५)

तेन तस्याः प्रसन्नेन कामव्याहारिणा तदा । (२२।३६)

वरं वृणीष्वेत्यसकृद् उक्ता वव्रे वरं तदा । (२२।३७)

नास्मि वृद्धो न कटुको नेर्ष्युर् नैवातिकोपनः । (२२।३८)

न च दुर्गन्धवदनो न कृशो न च लोलुपः । (२२।३९)

कथं त्वां रमयामीह कथं त्वां वासयाम्यहम् । (२२।४०)

वद कल्याणि भद्रं ते यथा त्वं मनसेच्छसि । (२२।४१)

सा तम् अक्लिष्टकर्माणं वरदं सर्वकामदम् । (२२।४२)

भर्तारम् अनवद्याङ्गी प्रसन्नं प्रत्युवाच ह । (२२।४३)

पञ्चबाणातिविद्धाहं मन्मथस्य महामते । (२२।४४)

पञ्चधा मां विभक्तात्मा भगवांल् लोकविश्रुतः । (२२।४५)

रमय त्वम् अचिन्त्यात्मन् पुनश्चैकत्वम् आस्थितः । (२२।४६)

तां तथेत्यब्रवीद् धीमान् ब्रह्मर्षिर् वै महातपाः । (२२।४७)

स पञ्चधानुभूत्वा तां रमयामास सर्वशः । (२२।४८)

नाﾱआयनीं सुकेशान्तां मुद्गलश्चारुहासिनीम् । (२२।४९)

आश्रमेष्वधिकं चापि पूज्यमानो महर्षिभिः । (२२।५०)

विचचार यथाकामं कामरूपवपुः पुनः । (२२।५१)

यदा ययौ दिवं चापि तत्र देवर्षिभिः सह । (२२।५२)

सुधामृतरसाहारः सुरलोके चचार ह । (२२।५३)

पूज्यमानस्तथा शच्या शक्रस्य भवनेष्वपि । (२२।५४)

महेन्द्रसेनया सार्धं पर्यधावद् रिरंसया । (२२।५५)

सूर्यस्य च रथं दिव्यम् आरुह्य भगवान् प्रभुः । (२२।५६)

पर्युपेत्य पुनर् मेरुं मेरौ वासम् अरोचयत् । (२२।५७)

आकाशगङ्गाम् आप्लुत्य तया सह तपोनिधिः । (२२।५८)

अंशुजालेषु चन्द्रस्य उवास च यथानिलः । (२२।५९)

गिरिरूपं यदा दध्रे स महर्षिस्तदा पुनः । (२२।६०)

तत्प्रभावेन सा तस्य मध्ये जज्ञे महानदी । (२२।६१)

यदा पुष्पाकुलः सालः संजज्ञे भगवान् ऋषिः । (२२।६२)

लतात्वम् अथ संपेदे तम् एवाभ्यनुवेष्टती । (२२।६३)

पुपोष च वपुर् यस्य तस्यानुगं पुनः । (२२।६४)

सा पुपोष समं भर्तुः स्कन्धेनापि चचार ह । (२२।६५)

ततस्तस्य च तस्याश्च तुल्या प्रीतिर् अवर्धत । (२२।६६)

तथा हि भगवांस्तस्याः प्रसादाद् ऋषिसत्तमः । (२२।६७)

विजज्ञुषी च सा तत्र दैवयोगेन भामिनी । (२२।६८)

स च तां तपसा देवीं रमयामास योगतः । (२२।६९)

एकपत्नी पुरा भूत्वा सदैवाग्रे यशस्विनी । (२२।७०)

अरुन्धतीव सीतेव बभूवातिपतिव्रता । (२२।७१)

दमयन्त्याश्च मातुः सा विशेषम् अधिकं ययौ । (२२।७२)

एतत् तथ्यं महाराज मा ते भूद् बुद्धिर् अन्यथा । (२२।७३)

एषा नाﾱआयनी जज्ञे दैवयोगेन केनचित् । (२२।७४)

राजंस्तवात्मजा कृष्णा वेद्यां तेजस्विनी शुभा । (२२।७५)

तस्मिंस्तस्या मनः सक्तं न शशाक कदाचन । (२२।७६)

तथा प्रणिहितो ह्यात्मा तस्यास्तस्मिन् द्विजोत्तमे । (२२।७७)

ब्रूहि तत् कारणं येन ब्रह्मञ् जाता तपस्विनी । (२२।७८)

सुता ममाध्वरे कृष्णा सर्ववेदविदां वर । (२२।७९)

शृणु राजन् यथा ह्यस्या दत्तो रुद्रेण वै वरः । (२२।८०)

यदर्थं चैव सम्भूता तव यज्ञे यशस्विनी । (२२।८१)

अहं ते कथयिष्यामि कृष्णायाः पौर्वदेहिकम् । (२२।८२)

इन्द्रसेनेति विख्याता पुरा नाﾱआयनी शुभा । (२२।८३)

मौद्गल्यं पतिम् आसाद्य चचार विगतज्वरा । (२२।८४)

मौद्गल्यस्य महर्षेश्च रममाणस्य वै तया । (२२।८५)

संवत्सरगणा राजन् व्यतीयुः क्षणवत् तदा । (२२।८६)

ततः कदाचिद् धर्मात्मा तृप्तः कामाद् व्यरज्यत । (२२।८७)

अन्विच्छन् परमं ब्रह्म त्यागधर्मपरो ऽभवत् । (२२।८८)

उत्ससर्ज स तां विप्रः सा तदा चापतद् भुवि । (२२।८९)

मौद्गल्यो राजशार्दूल तपोभिर् भावितः सदा । (२२।९०)

कामभोगातुराभ्येत्य वचनं चेदम् अब्रवीत् । (२२।९१)

प्रसीद भगवन् मह्यं न माम् उत्स्रष्टुम् अर्हसि । (२२।९२)

अवितृप्तास्मि ब्रह्मर्षे कामानां कामसेवनात् । (२२।९३)

मारो मां बाधते ऽत्यर्थम् अनुगृह्णातु मां भवान् । (२२।९४)

तर्पयस्व ममाक्षाणि गुह्यं मां बाधते ऽनिशम् । (२२।९५)

यस्मात् त्वं मयि निःशङ्का ह्यवक्तव्यं प्रभाषसे । (२२।९६)

आचरन्ती तपोविघ्नं तस्माच्छृणु वचो मम । (२२।९७)

भविष्यसि नृलोके त्वं राजपुत्री यशस्विनी । (२२।९८)

पाञ्चालराजस्य सुता द्रुपदस्य महात्मनः । (२२।९९)

भवितारस्तु ते तत्र पतयः पञ्च विश्रुताः । (२२।१००)

तैः सार्धं मधुराकारैश्चिरं रतिम् अवाप्स्यसि । (२२।१०१)

सैवं शप्ता तु विमना वनं प्राप्ता यशस्विनी । (२२।१०२)

भोगैर् अतृप्ता देवेशं तपसाराधयत् तदा । (२२।१०३)

निराशीर् मारुताहारा निराहारा तथैव च । (२२।१०४)

अनुवर्तमाना त्वादित्यं तथा पञ्चतपाभवत् । (२२।१०५)

तीव्रेण तपसा तस्यास्तुष्टः पशुपतिः स्वयम् । (२२।१०६)

वरं प्रादात् तदा रुद्रः सर्वलोकेश्वरः प्रभुः । (२२।१०७)

भविष्यति परं जन्म मानुषेषु वराङ्गने । (२२।१०८)

भविष्यन्ति च ते भद्रे पतयः पञ्च सुव्रताः । (२२।१०९)

महेन्द्रवपुषः सर्वे महेन्द्रसमविक्रमाः । (२२।११०)

तत्रस्था च महत् कर्म सुराणां त्वं करिष्यसि । (२२।१११)

एकः खलु मया भर्ता वृतः पञ्चापि मे कथम् । (२२।११२)

भविष्यन्ति ममैकस्याः पतयस्तद् ब्रवीहि मे । (२२।११३)

पञ्चकृत्वस्त्वया ह्युक्तः पतिं देहीत्यहं पुनः । (२२।११४)

पञ्च ते पतयो भद्रे भविष्यन्ति सुखावहाः । (२२।११५)

धर्म एकः पतिः स्त्रीणां पूर्वम् एव प्रकल्पितः । (२२।११६)

बहुपत्नीकता पुंसां धर्मश्च पितृभिः कृतः । (२२।११७)

स्त्रीधर्मः पूर्वम् एवायं निर्मितो मुनिभिः पुरा । (२२।११८)

सहधर्मचरी भर्तुर् एका एकस्य चोच्यते । (२२।११९)

एको हि भर्ता नारीणां कौमार इति लौकिकः । (२२।१२०)

आपत्सु च नियोगेन संतानार्थे परः स्मृतः । (२२।१२१)

गच्छेत या तृतीयं तु तस्या निष्कृतिर् उच्यते । (२२।१२२)

चतुर्थे पतिता धर्मात् पञ्चमे वर्धकी भवेत् । (२२।१२३)

एवं गते धर्मपथे न वृणे बहुपुंस्कताम् । (२२।१२४)

अलोकाचरितात् तस्मात् कथं मुच्येय संकरात् । (२२।१२५)

अनावृताः पुरा नार्यो ह्यासञ् शुध्यन्ति चार्तवे । (२२।१२६)

सकृद् उक्तं त्वया नैतान् नाधर्मस्ते भविष्यति । (२२।१२७)

यदि मे पतयः पञ्च वरम् इच्छामि तैर् मिथः । (२२।१२८)

कौमारं च भवेत् सर्वैः संगमे संगमे च मे । (२२।१२९)

पतिशुश्रूषया चैव सिद्धिः प्राप्ता पुरा मया । (२२।१३०)

भोगेच्छा च मया प्राप्ता स च भोगश्च मे भवेत् । (२२।१३१)

रतिश्च भद्रे सिद्धिश्च न भजेते परस्परम् । (२२।१३२)

अभोगा लप्स्यसे सिद्धिं योगेनापि महत्वताम् । (२२।१३३)

अन्यदेहान्तरे च त्वं रूपभाग्यगुणान्विता । (२२।१३४)

पञ्चभिः प्राप्य कौमारं महाभागा भविष्यसि । (२२।१३५)

गच्छ गङ्गाजलस्था च नरं पश्यसि यं शुभे । (२२।१३६)

तम् आनय ममाभ्याशं सुरराजं शुचिस्मिते । (२२।१३७)

इत्युक्ता विश्वरूपेण रुद्रं कृत्वा प्रदक्षिणम् । (२२।१३८)

जगाम गङ्गाम् उद्दिश्य पुण्यां त्रिपथगां नदीम् ॥ (२२।१३९)